Qo‘rg‘oshin
← Talliy | Vismut →
82 Sn ↑ Pb ↓ Fl 82Pb
Oddiy moddaning tashqi ko‘rinishi
Ko‘kimtir tusli kumushrang-kulrang og‘ir metall
Tozalangan qo‘rg‘oshin namunalari
Atomning xossalari
Nomi, belgisi, tartib raqami	Qo‘rg‘oshin / Plumbum (Pb), 82
Atom massasi (molyar massa)	207,2(1) a. m. b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi	[Xe] 4f14 5d10 6s2 6p2
Atom radiusi	175 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radius	147 pm
Ion radiusi	(+4e) 84 (+2e) 120 pm
Elektrmanfiylik	2,33 (Poling shkalasi bo‘yicha)
Elektrod potensiali	Pb←Pb2+ −0,126 V Pb←Pb4+ 0,80 V
Oksidlanish darajalari	0, +2, +4
Ionlanish energiyasi (birinchi elektron)	715,2 (7,41) kJ/mol (eV)
Oddiy moddaning termodinamik xossalari
Zichlik (sharoit: n. sh.)	11,3415 g/sm3
Erish harorati	600,61 K (327,46 °C, 621,43 °F)
Qaynash harorati	2022 K (1749 °C, 3180 °F)
Molyar erish issiqligi	4,77 kJ/mol
Molyar bug‘lanish issiqligi	177,8 kJ/mol
Molyar issiqlik sig‘imi	26,65 J/(K·mol)
Molyar hajm	18,3 sm3/mol
Kristall panjara oddiy moddaning
Panjara tuzilishi	yoqlari markazlashgan kubik
Panjara parametrlari	4,950 Å
Debay harorati	88,00 K
Boshqa xususiyatlari
Issiqlik o‘tkazuvchanligi	(300 K) 35,3 Vt/(m·K)
CAS raqami	7439-92-1

Qo‘rg‘oshin (lot. Plumbum; kimyoviy belgisi Pb) — kimyoviy elementdir. U 14-guruhga (eski tasnif bo‘yicha IV guruhning asosiy guruhchasiga) hamda oltinchi davrga mansub bo‘lib, kimyoviy elementlarning davriy sistemasida, ya’ni D. I. Mendeleyevsistemasida joylashgan. Uning atom tartib raqami 82 bo‘lib, yadrosida sehrli sondagi proton mavjud. Oddiy modda qo‘rg‘oshin — bolg‘alanuvchan, juda plastik va yumshoq, nisbatan oson eriydigan og‘ir metall bo‘lib, kumushrang-oq rangga va ko‘kimtir tusga ega. Qo‘rg‘oshinning zichligi — 11,35 g/sm³. Qo‘rg‘oshin va uning birikmalari zaharli, bunda qo‘rg‘oshinning organik birikmalari esa noorganik birikmalaridan xavfliroq. Qadim zamonlardan ma’lum.

Qo‘rg‘oshindan minglab yillar davomida foydalanilgan, chunki u tabiatda keng tarqalgan, qazib olish va ishlov berish oson. U juda bolg‘alanuvchan va oson eriydi. Qo‘rg‘oshinni eritib olish insoniyatga ma’lum bo‘lgan ilk metallurgik jarayonlardan biridir. Qo‘rg‘oshindan yasalgan munchoqlar miloddan avvalgi 6400-yilga oid bo‘lib, Chatalho‘yuk^:8madaniyatiga tegishli yodgorliklardan topilgan. Qo‘rg‘oshindan yasalgan eng qadimgi buyum deb ko‘pincha^:8 uzun yubkali tik turgan ayol haykalchasi hisoblanadi. U Misrning birinchi sulolasidavriga (miloddan avvalgi 3100—2900-yillarga) oid bo‘lib, Britaniya muzeyida saqlanadi (inventar raqami EA 32138). Haykalcha Osiris ibodatxonasidan, Abidosdan topilgan va 1899-yilda Misrdan olib kelingan. Qadimgi Misrda qo‘rg‘oshinli medalyonlar ishlatilgan. Ilk bronza davrida qo‘rg‘oshin surma va margimushbilan bir qatorda ishlatilgan. Qo‘rg‘oshin alohida metall sifatida Qadimgi Ahdda tilga olingan (Sonlar 31:22, Hizqiyo 27:12, Zakariyo 5:7).

Sanoatlashuvgacha bo‘lgan davrda qo‘rg‘oshinning eng yirik ishlab chiqaruvchisi Qadimgi Rimbo‘lib, yillik ishlab chiqarish hajmi 80 000 tonnagacha yetgan. Rimliklar qo‘rg‘oshinni Markaziy Yevropa, Rim Britaniyasi, Bolqon, Gretsiya, Kichik Osiyo va Ispaniyada qazib olgan. Rimliklar qo‘rg‘oshindan suv ta’minoti quvurlari tayyorlashda keng foydalangan, bunday quvurlarga ko‘pincha Rim imperatorlarining nomlari yozilgan. Biroq Pliniy va Vitruviy qo‘rg‘oshin quvurlardan foydalanish aholi salomatligi uchun zararli deb hisoblagan.

Milodiy V asrda Rim imperiyasi qulagach, Yevropada qo‘rg‘oshindan foydalanish kamayib, qariyb 600 yil davomida past darajada qoldi. Keyinchalik Sharqiy Germaniyada qo‘rg‘oshin qazib olish boshlandi.

Qo‘rg‘oshin shakari Rim davridan beri vinoga uning ta’mini yaxshilash uchun qo‘shilgan. Bu amaliyot keng tarqalib, hatto papa bullasi bilan 1498-yilda taqiqlanganidan keyin ham davom etgan. O‘rta asrlarda bunday qo‘rg‘oshin qo‘llanishi qo‘rg‘oshin sanchig‘i epidemiyalarini keltirib chiqargan.

Qadimgi Rusda qo‘rg‘oshindan cherkov tomlarini qoplashda hamda hujjatlarga osiladigan muhrlar tayyorlashda, yorliqlar^{:119-120:16,28}uchun keng foydalanilgan. Keyinroq, 1633-yilda Kremlda qo‘rg‘oshin quvurlardan iborat suv ta’minoti tizimi qurilgan. Unga suv Vodovzvodnaya minorasidanyetkazilgan; tizim 1737-yilgacha ishlagan.^:101.

Qadimgi alkimyo an’analarida qo‘rg‘oshin Saturn sayyorasi bilan bog‘langan va ♄ belgisi bilan ifodalangan. Qadimda qalay, qo‘rg‘oshin va surma ko‘pincha bir-biridan farqlanmagan, balki bir metallning turlari deb hisoblangan. Holbuki, Katta Pliniy qalay va qo‘rg‘oshinni ajratib, qalayni «plumbum album» (oq plyumbum), qo‘rg‘oshinni esa «plumbum nigrum» (qora plyumbum) deb atagan.^:8-9.

Sanoat inqilobi qo‘rg‘oshinga ehtiyojni yana oshirdi. 1840-yillarning boshida tozalangan qo‘rg‘oshinning yillik ishlab chiqarilishi ilk bor 100 000 tonnadan oshib, keyinchalik 250 000 tonnadan ortiq darajaga keyingi 20 yil davomida yetgan. XIX asrning so‘nggi o‘n yilliklarigacha qo‘rg‘oshinni asosan uch mamlakat — Britaniya, Germaniya va Ispaniya qazib olgan. XX asr boshlariga kelib AQSH, Kanada, Meksika va Avstraliyada qazib olish ko‘payishi natijasida Yevropadagi qo‘rg‘oshin qazib olish hajmi boshqa mamlakatlarnikidan kam bo‘lib qoldi.

Hatto 1990-yilgacha ko‘p miqdordagi qo‘rg‘oshin ( surma va qalay) bilan birga tipografik qotishmalarda bosma harflarni quyish, shuningdek, tetraetilqo‘rg‘oshinishlab chiqarish uchun qo‘llangan. Tetraetilqo‘rg‘oshin esa oktan sonini dvigatel yoqilg‘isida oshirish uchun ishlatilgan..

«Svinets» so‘zining kelib chiqishi aniq emas. Bu metall bolgar tilida «olovo» deb ataladi, boshqa ko‘pchilik slavyan tillarida (serb-xorvat, chex, polyak) qo‘rg‘oshinning nomi «olovo»ga yaqin talaffuz qilinadi: belaruscha volava, chexcha olovo, polyakcha ołów va hokazo. Shu ma’noni bildiradigan, ammo talaffuzi «svinets»ga o‘xshash so‘z boltiq tillari guruhida: litovcha švinas, latishcha svins, shuningdek, ayrim slavyan tillarida uchraydi: ruscha svinets, ukraincha svinets, belaruscha svinets va slovencha svinec.

Lotincha plumbum ingliz tilidagi plumber — vodoprovodchi, ya’ni santexnik so‘zini keltirib chiqargan (Qadimgi Rimda quvurlar aynan shu metalldan tayyorlangan, chunki qo‘rg‘oshin tasma shaklida bolg‘alash va kavsharlash uchun ayniqsa qulay edi). Shu ildiz Venetsiyadagi qo‘rg‘oshin tomli qamoqxona — Pyombinomida ham saqlanib qolgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, u yerdan Kazanova qochishga muvaffaq bo‘lgan..

Yer po‘stida qo‘rg‘oshin miqdori massa bo‘yicha 1,6·10⁻³ % ni tashkil etadi. Sof holdagi qo‘rg‘oshin kam uchraydi, u mavjud bo‘lgan tog‘ jinslariturlari esa ancha xilma-xil — cho‘kindi jinslardan to o‘ta asosli intruziv jinslargacha. Bunday hosilalarda qo‘rg‘oshin ko‘pincha intermetall birikmalar (masalan, zvyaginsevit (Pd,Pt)₃(Pb,Sn) va boshqalar) hamda boshqa elementlar bilan qotishmalar (masalan, (Pb + Sn + Sb)) hosil qiladi.

Qo‘rg‘oshin 80 xil mineral tarkibiga kiradi. Ularning eng muhimlari: galenit PbS, serussit PbCO₃, anglezit PbSO₄ (qo‘rg‘oshin sulfati); murakkab tarkibli minerallardan esa tillit PbSnS₂ va betextinit Pb₂(Cu,Fe)₂₁S₁₅, shuningdek, qo‘rg‘oshinning sulfotuzlari — jamesonit FePb₄Sn₆S₁₄, bulanjyerit Pb₅Sb₄S₁₁.

Qo‘rg‘oshin doimo uran va toriytutuvchi minerallarda bo‘ladi va ko‘pincha radiogen kelib chiqishga ega. U ko‘p hollarda qo‘rg‘oshin-rux yoki polimetall rudalarning qatlamsimon turdagi yirik konlarini (Xolodninskoye, Zabaykalye), shuningdek, skarn (Dalnegorsk (sobiq Tetyuxinskoye), Primorye; Brouken-Xill ( Avstraliya)) turidagi konlarni hosil qiladi. Galenit boshqa metallar konlarida ham uchraydi: kolchedanli-polimetall (Janubiy va O‘rta Ural), mis--nikelli (Norilsk), uranli (Qozog‘iston), oltin rudali va boshqa konlarda. Sulfotuzlar ko‘pincha past haroratli gidrotermal konlarda surma, margimushbilan birga, shuningdek, oltin konlarida (Darasun, Zabaykalye) uchraydi. Qo‘rg‘oshinning sulfidli minerallari gidrotermal kelib chiqishga ega, oksidli minerallari esa qo‘rg‘oshin-rux konlarining nurash qobig‘ida (oksidlanish zonalarida) ko‘p uchraydi. Klark konsentratsiyalarida qo‘rg‘oshin deyarli barcha tog‘ jinslari tarkibiga kiradi. Yer yuzida tog‘ jinslarida uranga nisbatan qo‘rg‘oshin ko‘proq bo‘lgan yagona hudud — Pokiston shimolidagi Kohiston–Ladax yoyidir.

Jadvalda qo‘rg‘oshinning tabiiy sharoitda tarqalishiga oid ayrim ko‘rsatkichlar A. P. Vinogradov ma’lumotlariga ko‘ra keltirilgan:

Minerallardagi elementlarning umumlashtirilgan konsentratsiyalari jadvalda berilgan; qavs ichida komponentlarning o‘rtacha miqdorini hisoblashda foydalanilgan minerallar soni ko‘rsatilgan.

Qo‘rg‘oshin olish uchun asosan galenitsaqlovchi rudalardan foydalaniladi. Dastlab flotatsiya usulida tarkibida 40—70 foiz qo‘rg‘oshin bo‘lgan konsentrat olinadi. So‘ng konsentratni verkbley (xomaki qo‘rg‘oshin)ga aylantirishning bir necha usuli mavjud: ilgari keng tarqalgan shaxtali qaytarish eritishi, SSSRda ishlab chiqilgan qo‘rg‘oshin-rux mahsulotlarini kislorodli muallaq-siklonli elektrotermik eritish usuli (KIVSET-SS), shuningdek, Vanyukov usulida eritish (suyuq vannada eritish)^:37-38. Shaxtali (suv bilan sovitiladigan qoplamali) pechda eritish uchun avval konsentrat aglomeratsion kuydiriladi, keyin shaxtali pechgayuklanadi. Bu yerda qo‘rg‘oshin oksiddan qaytariladi.

Tarkibida 90 foizdan ortiq qo‘rg‘oshin bo‘lgan verkbley qo‘shimcha tozalanadi. Dastlab misni ajratish uchun zeygerlash va undan keyin oltingugurt^:42bilan ishlov berish qo‘llanadi. Keyin ishqoriy rafinatsiyalash yordamida margimush va surmachiqariladi. Shundan so‘ng rux ko‘pigi yordamida kumush va oltin ajratiladi, rux esa haydab chiqariladi.^:45So‘ng kalsiy va magniy yordamida vismutajratiladi. Natijada rafinatsiyalash tufayli aralashmalar miqdori 0,2 % dan past bo‘ladi.

Qo‘rg‘oshinning issiqlik o‘tkazuvchanligiancha past bo‘lib, 35,1 Vt/(m·K) ni tashkil etadi (0 °C haroratda).^{[manba 1315 kundan beri ko‘rsatilmagan]} Metall yumshoq, pichoq bilan kesiladi, tirnoq bilan oson tirnaladi. Uning yuzasi odatda qalinligi turlicha bo‘lgan oksidlarpardasi bilan qoplangan, yangi kesilgan yuzasi metall yaltirashiga ega bo‘lib, havoda vaqt o‘tishi bilan xiralashadi.

Erish harorati — 600,61 K (327,46 °C), qaynash harorati esa 2022 K (1749 °C). U og‘ir metallarguruhiga kiradi; zichligi — 11,3415 g/sm³ ( +20 °C da). Harorat oshishi bilan qo‘rg‘oshin zichligi kamayadi:

Cho‘zilishdagi mustahkamlik chegarasi — 12—13 MPa (MN/m²).

7,26 K (-265.89 °C) haroratda o‘ta o‘tkazuvchan holatga o‘tadi.

Elektron konfiguratsiyasi: 5s²5p⁶5d¹⁰6s²6p². Ionlanish energiyasi (Pb → Pb⁺ + e⁻) teng: 7,42 eV. Tashqi elektron qavatida 4 ta juftlashmagan elektron (2 tasi p-, 2 tasi s-pog‘onachalarda) joylashgan. Shu bois qo‘rg‘oshin atomining asosiy oksidlanish darajalari +2 va +4 dir.

• Ikki valentli qo‘rg‘oshin tuzlari ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib, deyarli erimaydigan qo‘rg‘oshin gidroksidi:

${\displaystyle \mathrm{P}{\mathrm{b}}^{\mathrm{2}\mathrm{+}}+\mathrm{2}\mathrm{O}{\mathrm{H}}^{\mathrm{-}}=\mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{(}\mathrm{O}\mathrm{H}{\mathrm{)}}_{\mathrm{2}}}$

• hosil qiladi. Ishqor ortiqcha miqdorda bo‘lganda gidroksid eriydi:

${\displaystyle \mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{(}\mathrm{O}\mathrm{H}{\mathrm{)}}_{\mathrm{2}}\mathrm{+}\mathrm{2}\mathrm{O}{\mathrm{H}}^{\mathrm{-}}\mathrm{=}\mathrm{[}\mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{(}\mathrm{O}\mathrm{H}{\mathrm{)}}_{\mathrm{4}}{\mathrm{]}}^{\mathrm{2}\mathrm{-}}}$

• U ishqorlar va kislotalar (suyultirilgan nitrat va konsentrlangan xlorid), kislotalar) bilan reaksiyaga kirishadi (konsentrlangan kislotalarda passivlanadi).^{[manba 1238 kundan beri ko‘rsatilmagan]} :

${\displaystyle \mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{+}\mathrm{2}\mathrm{N}\mathrm{a}\mathrm{O}\mathrm{H}\mathrm{+}\mathrm{2}{\mathrm{H}}_{\mathrm{2}}\mathrm{O}\mathrm{=}\mathrm{N}{\mathrm{a}}_{\mathrm{2}}\mathrm{[}\mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{(}\mathrm{O}\mathrm{H}{\mathrm{)}}_{\mathrm{4}}\mathrm{]}\mathrm{+}{\mathrm{H}}_{\mathrm{2}}\mathrm{\uparrow }}$

${\displaystyle \mathrm{3}\mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{+}\mathrm{8}\mathrm{H}\mathrm{N}{\mathrm{O}}_{\mathrm{3}}\mathrm{=}\mathrm{3}\mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{(}\mathrm{N}{\mathrm{O}}_{\mathrm{3}}{\mathrm{)}}_{\mathrm{2}}\mathrm{+}\mathrm{2}\mathrm{N}\mathrm{O}\mathrm{\uparrow }\mathrm{+}\mathrm{4}{\mathrm{H}}_{\mathrm{2}}\mathrm{O}}$

${\displaystyle \mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{+}\mathrm{2}\mathrm{H}\mathrm{C}\mathrm{l}\mathrm{=}\mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{C}{\mathrm{l}}_{\mathrm{2}}\mathrm{+}{\mathrm{H}}_{\mathrm{2}}\mathrm{\uparrow }}$^{[manba 1238 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Qo‘rg‘oshin koordinatsion soni 4 bo‘lgan kompleks birikmalar hosil qiladi, masalan, ${\displaystyle \mathrm{[}\mathrm{P}\mathrm{b}\mathrm{(}\mathrm{O}\mathrm{H}{\mathrm{)}}_{\mathrm{4}}{\mathrm{]}}^{\mathrm{2}\mathrm{-}}}$

PbO₂ va Pb o‘rtasidagi disproporsiyalanish reaksiyasi qo‘rg‘oshinli akkumulyatorlar ishlashining asosidir.

Suyultirilgan xlorid va sulfat kislotalar bilan qo‘rg‘oshin deyarli reaksiyaga kirishmaydi, biroq konsentrlangan sulfat kislotada erib, qo‘rg‘oshin(II) gidrosulfatihosil qiladi. Shuningdek, nitratkislota va erigan kislorod ishtirokida sirka kislotada ham eriydi. Havoda turgan suv ham qo‘rg‘oshinni asta-sekin yemirib, qo‘rg‘oshin(II) gidroksidini hosil qiladi.

Qo‘rg‘oshinning birikmalardagi oksidlanish darajasi +2 yoki +4 bo‘lishi mumkin; u mos ravishda Pb(II) va Pb(IV) birikmalarini hosil qiladi. Ikkala oksidlanish darajasidagi qo‘rg‘oshin birikmalari amfoter bo‘lib, kationlar Pb²⁺ va Pb⁴⁺sifatida ham, shuningdek, anionlar (plyumbitlar^[inglizcha] PbO2−
2 Pb(II) holida yoki plyumbatlar Pb(IV) holida uchrashi mumkin: metaplyumbat PbO2−
3 va ortoplyumbat PbO4−
4); shu sababli qo‘rg‘oshin to‘rt turdagi tuzlarni hosil qilishi mumkin.

Tabiiy qo‘rg‘oshinning deyarli barchasi barqaror izotoplar ²⁰⁴Pb, ²⁰⁶Pb, ²⁰⁷Pb, ²⁰⁸Pb. Qo‘rg‘oshin — davriy jadvaldagi barqaror izotoplargaega bo‘lgan eng katta tartib raqamli element. Qo‘rg‘oshindan keyingi elementlarning barqaror izotoplari yo‘q. Undan keyingi vismutning ham barqaror izotoplari mavjud emas, biroq vismut-209 ning yarim yemirilish davri Koinot yoshidan.

taxminan milliard marta katta bo‘lgani uchun uni amalda barqaror hisoblash mumkin. Barqaror ²⁰⁶Pb, ²⁰⁷Pb, ²⁰⁸Pb izotoplari radiogen bo‘lib, radioaktiv yemirilish natijasida mos ravishda ²³⁸U, ²³⁵U va ²³²Th.

Izotop 208
82Pb126
tabiatda mavjud bo‘lgan beshta ikki karra sehrli yadrolardan biridir.

Radioaktiv yemirilish sxemalari quyidagicha:

²³⁸U → ²⁰⁶Pb + 8⁴He;

²³⁵U → ²⁰⁷Pb + 7⁴He;

²³²Th → ²⁰⁸Pb + 6⁴He.

Yemirilish tenglamalari mos ravishda quyidagi ko‘rinishda:

${}^{206}𝖯𝖻{=}^{238}𝖴(1-e^{-{\lambda }_{8}t}),$

${}^{207}𝖯𝖻{=}^{235}𝖴(1-e^{-{\lambda }_{5}t}),$

${}^{208}𝖯𝖻{=}^{232}𝖳𝗁(1-e^{-{\lambda }_{2}t}),$

bu yerda ²³⁸U, ²³⁵U, ²³²Th — izotoplarning hozirgi konsentratsiyalari;

${\displaystyle {\lambda }_8=\mathrm{1,55125}\cdot 10^{-10}}$ yil⁻¹;

${\displaystyle {\lambda }_5=\mathrm{9,8485}\cdot 10^{-10}}$ yil⁻¹;

${\displaystyle {\lambda }_2=\mathrm{4,9475}\cdot 10^{-11}}$ yil⁻¹ — yemirilish doimiylari mos ravishda uran ²³⁸U, uran ²³⁵U va toriy ²³²Th.

Ushbu izotoplardan tashqari beqaror izotoplar ham ma’lum: ¹⁹⁴Pb — ²⁰³Pb, ²⁰⁵Pb, ²⁰⁹Pb — ²¹⁴Pb. Ulardan eng uzoq yashovchilari — ²⁰²Pb va ²⁰⁵Pb (yarim yemirilish davrlari mos ravishda 52,5 ming va 17,3 mln yil). Qo‘rg‘oshinning qisqa yashovchi izotoplari ²¹⁰Pb (radiy D), ²¹¹Pb (aktiniy B), ²¹²Pb (toriy B) va ²¹⁴Pb (radiy B) ning yarim yemirilish davrlari mos ravishda 22,2 yil, 36,1 minut, 10,64 soat va 26,8 minutni tashkil etadi (qavs ichida bu izotoplarning hozir kam qo‘llanadigan tarixiy nomlarikeltirilgan). Ushbu to‘rt radioaktiv izotop radioaktiv qatorlar — uran va toriy qatorlari tarkibiga kiradi, shu sababli tabiatda juda oz miqdorda bo‘lsa ham uchraydi.

Izotop yadrolarining soni ²⁰⁴Pb (radiogen ham, radioaktiv ham emas) uchun o‘zgarmasdir. Qo‘rg‘oshin minerallarida ²⁰⁴Pb konsentratsiyasi ko‘p jihatdan radioaktiv yadrolarning yemirilishi va qo‘rg‘oshin saqlovchi minerallarning ikkilamchi o‘zgarishi natijasida hosil bo‘lgan radiogen izotoplar miqdoriga bog‘liq. Radioaktiv yemirilishda hosil bo‘ladigan radiogen yadrolar soni vaqtga bog‘liq bo‘lgani uchun mutlaq va nisbiy konsentratsiyalar ham mineralning hosil bo‘lgan vaqtiga bog‘liq. Bu xususiyatdan tog‘ jinslari va minerallar yoshini aniqlashda foydalaniladi.

Hozirgi vaqtda qo‘rg‘oshin asosan qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyator batareyalari ishlab chiqarishda, avtomobil sanoati uchun ishlatiladi. 2018-yilda shu maqsadga Xitoyda ishlatilgan metall qo‘rg‘oshinning 86 %, Yevropada 84 %, AQSHda 87 % (butun dunyoda 86 %) sarflangan. Dunyo ishlab chiqarishining qariyb 7 % i metall qo‘rg‘oshindan prokat va quyma buyumlar tayyorlashda, 5 % i qo‘rg‘oshin birikmalari (asosan oksidlar va tuzlar) ishlab chiqarishda, 1 % i o‘q-dorilar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Quyida qisman sanab o‘tilgan qolgan maqsadlarga yana 1 % to‘g‘ri keladi.

Qo‘rg‘oshin gamma- va rentgen nurlanishiniyaxshi yutgani sababli rentgen qurilmalari, yadroviy reaktorlar va boshqa ionlashtiruvchi elektromagnit nurlanish manbalarida radiatsion himoya uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, qo‘rg‘oshin istiqbolli tez neytronli reaktorlarloyihalarida issiqlik tashuvchi sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Qo‘rg‘oshin vismut bilan qotishma holida evtektik issiqlik tashuvchi sifatida RM-1 reaktorlarida (suvosti kemasi K-27) ishlatilgan. Ammo vismutli bunday issiqlik tashuvchining o‘ta xavfli xususiyati bor: yadroviy reaktorning kuchli neytron nurlanishi ta’sirida katta miqdorda poloniy-210 hosil bo‘ladi, so‘ng neytron nurlanishi ta’sirida intermetallid — poloniy-qo‘rg‘oshinhosil bo‘ladi. Avariya yuz bersa, bu ekipajning zaharlanishiga va atrof-muhitning ifloslanishi , o‘ta radiotoksik radionuklid bilan zararlanishi mumkin.

Qo‘rg‘oshin qadimdan o‘qlar (o‘qotar qurollar ixtiro qilinishidan avval esa boshqa uloqtiriladigan snaryadlar, masalan, palahmonuchun) tayyorlashda ishlatilgan. Bunga uning yuqori zichligi, binobarin, snaryadning katta impulsi va teshib o‘tish qobiliyati sabab bo‘lgan.

Qo‘rg‘oshin qotishmalari ham keng qo‘llanadi. Pyuter (qalay va qo‘rg‘oshin qotishmasi) tarkibida 85—90 % Sn va 15—10 % Pb bor. U shakl berishga qulay, arzon va uy-ro‘zg‘or buyumlari ishlab chiqarishda ishlatiladi. Kavshartarkibida 63 % Sn va 37 % Pb bo‘lib, elektrotexnikadaishlatiladi. Qo‘rg‘oshinning surma bilan qotishmalari o‘qlar va bosma shrifttayyorlashda, qo‘rg‘oshin, surma va qalay qotishmalari esa shaklli quymalar hamda podshipniklarishlab chiqarishda ishlatiladi. Qo‘rg‘oshin-surma qotishmalari odatda kabellar qoplamasi va elektr akkumulyator plastinalari uchun qo‘llanadi. Bir vaqtlar bunday buyumlar namlikdan yaxshi himoya qilgani sababli dunyoda ishlab chiqarilayotgan qo‘rg‘oshinning katta qismi kabel qoplamalariga sarflangan. Keyinchalik bu sohada qo‘rg‘oshinning katta qismi alyuminiy va polimerlarbilan almashtirildi. Masalan, G‘arb mamlakatlarida kabel qoplamalari uchun qo‘rg‘oshin sarfi 342 ming tonnadan (1976-yil) 51 ming tonnagacha (2002-yil) kamaygan.

Qo‘rg‘oshin va uning aksariyat birikmalari kuchli zaharli. Ular inson organizmi uchun potensial kanserogenlar hisoblanadi. Ayniqsa, zaharli bo‘lganlari suvda eruvchan birikmalar, masalan, qo‘rg‘oshin(II) atsetati va uchuvchan metallorganikbirikmalar, masalan, tetraetilqo‘rg‘oshinhisoblanadi. Eritilgan qo‘rg‘oshin bug‘lari ham zaharli.

O‘tkir zaharlanishda og‘riqlar qorindava bo‘g‘imlarda, tirishishlar, hushdan ketish kuzatiladi. Qo‘rg‘oshin suyaklarda to‘planib, ularni asta-sekin yemirishi mumkin; jigar va buyraklarda ham yig‘iladi.

Qo‘rg‘oshinning bolalar uchun xavfi ayniqsa katta: uzoq davom etgan ta’sir aqliy rivojlanishdan ortda qolish va surunkali miya kasalliklarini keltirib chiqaradi.

Ko‘plab mamlakatlarda tetraetilqo‘rg‘oshinni detonatsiyaga qarshi qo‘shimcha sifatida dvigatel yoqilg‘ilaridaishlatishni taqiqlovchi qonunlar qabul qilinishidan avval avtomobil dvigatellarining chiqindi gazlari atrof-muhitni qo‘rg‘oshin bilan jiddiy ifloslantirgan. Chunki bu metallorganik birikma yoqilg‘ining oktan sonini oshirish uchun unga qo‘shilgan — bu jarayon benzinni etillash deb ataladi. Rossiyada etillangan benzinni taqiqlash qarori 15-noyabr 2002-yildan boshlab kuchga kirgan. Yevropa Ittifoqida qo‘rg‘oshindan foydalanish quyidagi direktiva bilan sezilarli cheklangan: RoHS.

Qo‘rg‘oshin birikmalari uchun ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya qiymatlari atmosfera havosida — 0,003 mg/m³, , suvda — 0,03 mg/l , tuproqda esa 20,0 mg/kg. Qo‘rg‘oshin va uning birikmalarining Jahon okeaniga chiqarilishi yiliga 430—650 ming tonnani tashkil etadi.

Ilmiy-ommabop nashrlarda qo‘rg‘oshinning zaharli ta’siri haqida filmlar mavjud. .

• Qo‘rg‘oshin // Kimyoviy elementlarning ommabop kutubxonasi / Tuzuvchilar: V. V. Stanso, M. B. Chernenko. — M.: Nauka, 1983. — 2-kitob. Kumushdan nilsboriygacha va undan keyin. — 572 bet

• Qo‘rg‘oshin // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.