Sanoatda fosfat kislota olishning ikkita asosiy usuli — termik va ekstraksion usullar qo‘llanadi. Termik usul fosforni fosfor(V) oksidigacha yondirish va hosil bo‘lgan oksidni suv bilan reaksiyaga kiritishga asoslangan:

${\displaystyle 4\mathrm{P}+5\mathrm{O}{\phantom{A}}_2⟶2\mathrm{P}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_5}$

${\displaystyle \mathrm{P}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}{\phantom{A}}_5+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶2\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4}$

Texnik jihatdan bu jarayon turlicha amalga oshiriladi. Masalan, IG jarayonida (jarayon nomi IG kompaniyasi nomidan olingan) ikkala reaksiya bitta reaksiya kolonnasida olib boriladi. Unga yuqoridan 1,5 MPa bosimda siqilgan havo yoki bug‘ yordamida forsunka orqali sof fosfor beriladi va u 2000 ℃ dan yuqori haroratda yonadi. Hosil bo‘lgan fosfor(V) oksidi kolonna devorlari bo‘ylab yuqoridan oqib tushadigan fosfat kislotaning suvli eritmasiga yutiladi. Eritma devorlarni to‘liq qoplaydi; bu oksidni eritish, reaksiya zonasidan issiqlikni olib ketish hamda kolonna devorlarini alangadan himoya qilish uchun zarur. Olingan yanada konsentrlangan fosfat kislota eritmasi kolonna ostida yig‘ilib, issiqlik almashgichdan o‘tkaziladi va yana kolonnaning yuqori qismiga uzatiladi; u yerdan eritma devorlar bo‘ylab pastga oqadi. Fosfat kislota ishlab chiqarish qurilmasi uchun kam uglerodli zanglamaydigan po‘lat ishlatiladi. U 100 ℃ gacha bo‘lgan haroratda konsentrlangan fosfat kislotaga chidamli.

Bu usulda olingan fosfat kislotada fosforning past oksidlanish darajasidagi birikmalari deyarli bo‘lmaydi (masalan, fosfit kislota H₃PO₃ miqdori atigi 0,1 %). Biroq uni oz miqdorda hatto juda sof fosforda ham uchraydigan mishyak aralashmasidan tozalash lozim. Tozalash vodorod sulfid ta’sirida amalga oshiriladi (uni olish uchun fosfat kislotaga natriy sulfid qo‘shiladi). Mishyak birikmalari mishyak(V) sulfidi shaklida cho‘ktiriladi; cho‘kmani osonlik bilan filtrlash orqali ajratib olish mumkin.

Shu reaksiyalarga TVA jarayoni ( Tennessee Valley Authority nomidan olingan) ham asoslanadi, biroq unda fosforning yonishi va fosfor(V) oksidining yutilishi alohida amalga oshiriladi. Fosfor va havo tashqaridan sovitiladigan po‘lat yonish kamerasiga beriladi. Yonish mahsulotlari kameraning yuqori qismidan yutish kamerasiga o‘tib, u yerda fosfat kislota hosil qiladi. Xyoxst jarayonida (nomi Hoechst kompaniyasidan olingan) yonish va yutilish ham alohida amalga oshiriladi. Uning farqi shundaki, fosfor yonishidan ajralgan issiqlik bug‘ ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.

Fosfat kislota olishning ekstraksion usuli tabiiy fosfatlarni noorganik kislotalar bilan qayta ishlashga asoslanadi (MDH mamlakatlarida xomashyo sifatida Xibin apatit konsentrati hamda fosforitlar, xususan, Qoratov konidan olinganlari ishlatiladi). Fosfatlardan fosfat kislotani sulfat kislota yordamida ajratib olish usuli 1880-yillarning o‘rtalaridayoq ma’lum bo‘lgan, ammo u faqat Ikkinchi jahon urushidan keyin mineral o‘g‘itlarga talab keskin oshgani sababli keng tarqalgan.

Xomashyo quyidagi sxema asosida parchalanadi:

${\displaystyle \mathrm{C}\mathrm{a}{\phantom{A}}_5(\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4){\phantom{A}}_3\mathrm{F}+5\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+5x\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}⟶5\mathrm{C}\mathrm{a}\mathrm{S}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4\cdot x\mathrm{H}{\phantom{A}}_2\mathrm{O}+3\mathrm{H}{\phantom{A}}_3\mathrm{P}\mathrm{O}{\phantom{A}}_4+\mathrm{H}\mathrm{F}}$

Bu yerda x parametri 0,1 dan 2,2 gacha qiymatlarni oladi.

Ushbu reaksiyaning qo‘shimcha mahsuloti kalsiy sulfat bo‘lib, u harorat va fosfat kislota konsentratsiyasiga qarab digidrat (CaSO₄·2H₂O) yoki yarimgidrat (CaSO₄·0,5H₂O) shaklida cho‘kishi mumkin. Shu belgisiga ko‘ra fosfat kislota olishning ekstraksion jarayonlari digidratli, yarimgidratli va kombinatsiyalangan (digidrat–yarimgidrat hamda yarimgidrat–digidrat) turlarga bo‘linadi. Shuningdek, suvsiz kalsiy sulfat cho‘ktiriladigan angidrit usuli ham mavjud. Biroq u kuchli korroziya xavfi sababli sanoatda qo‘llanmaydi.

Digidratli jarayon fosfat kislota olishning klassik usulidir. Uning afzalligi nisbatan past haroratda olib borilishidir, bu esa korroziya xavfini kamaytiradi. Bundan tashqari, turli fosfat xomashyolaridan foydalanish va ularni katta miqdorda qayta ishlash mumkin. Dastlab xomashyo zarralari 150 mkm dan kichik bo‘lguncha maydalanadi. Zarralar yuzasida hosil bo‘ladigan kalsiy sulfat qatlami keyingi parchalanishga to‘sqinlik qilmasligi uchun fosfat va sulfat kislota reaktorga alohida kiritiladi. Jarayon harorati 70—80 ℃, tizimdagi fosfat kislota konsentratsiyasi esa 28—31 % (P₂O₅) ni tashkil etadi. Bunday sharoitda kalsiy sulfat digidrat holida hosil bo‘ladi. Usulning kamchiligi — dastlabki xomashyoni maydalash va olingan fosfat kislotani qo‘shimcha ravishda 40—55 %, hatto 70 % gacha konsentrlash zaruratidir. Konsentratsiya fosfor(V) oksidiga nisbatan hisoblanadi: P₂O₅.

Yarimgidratli jarayon olingan fosfat kislotani keyinchalik konsentrlash zaruratini yo‘qotish uchun ishlab chiqilgan. U yuqoriroq haroratda (80—100 ℃), ya’ni kalsiy sulfatning yarimgidrat shakli barqarorroq bo‘lgan sharoitda olib boriladi. Natijada 40—48 % konsentratsiyali fosfat kislota olinadi.

Yarimgidrat–digidrat jarayoni Yaponiyada ishlab chiqilgan, chunki bu usul mamlakatda tabiiy konlari bo‘lmagan deyarli toza gips olish imkonini beradi. Xomashyo yuqori haroratda qayta ishlanib, kalsiy sulfat yarimgidrati hosil bo‘ladi; so‘ng u digidratga qayta kristallantiriladi.

Digidratli jarayonda olingan fosfat kislotani konsentrlash uchun vakuumda bug‘latish qo‘llanadi, biroq eski zavodlarda hanuz suyuqlik ichida yondirish usulidan foydalaniladi. Ba’zan bug‘latkichlar ketma-ket ishlatiladi: birinchi bug‘latkichdan chiqqan bug‘ keyingisidagi eritmani isitadi. Bundan tashqari, fosfat kislotadan suv bug‘langanda ftor ham SiF₄ va HF aralashmasi ko‘rinishida ajraladi. Masalan, fosfat kislota konsentratsiyasi 50 % P₂O₅ gacha yetkazilganda undagi ftorning 50—60 % i ajraladi. Ftor chiqindilari qonunchilik bilan tartibga solingani sababli bu moddalar H₂SiF₆.

Turli noorganik aralashmalar cho‘ktirish va ekstraksiya orqali chiqarib tashlanadi. Mishyak aralashmalari (mishyak sulfidi shaklida), kadmiy ( ditiofosfat kislota efirlari bilan kompleks shaklida) hamda metall kationlari aralashmalari ( natriy gidroksid bilan ishlov berish orqali) cho‘ktirilishi lozim. Ekstraksiya fosfat kislotani organik fazaga o‘tkazish va uni suv, suyultirilgan fosfat kislota hamda fosfat eritmalari bilan yuvishga asoslanadi. Bunda kationli ham, anionli ham aralashmalar ajratib olinadi. Fosfat kislotaning o‘zi erituvchidan haydash orqali ajratiladi. Erituvchi sifatida 1-butanol, amil spirti, metilizobutilketon, tributilfosfat, diizopropil efiri va boshqalar qo‘llanadi.

1989-yil holatiga ko‘ra, fosfat kislotaga bo‘lgan jahon talabi yiliga 40,6 million tonna P₂O₅ hisobida baholangan. Ekstraksion ishlab chiqarish usuli ustunlik qiladi (umumiy ishlab chiqarishning 95 % i), chunki u kamroq energiya sarflaydi. Qolgan 5 % termik usulda ishlab chiqariladi. Ekstraksion fosfat kislotaning asosiy ishlab chiqaruvchisi va iste’molchisi — AQSH bo‘lib, uning umumiy fosfat kislota ishlab chiqarishidagi ulushi 90 % ni tashkil etadi.

1980-yillarda fosfor saqlovchi yuvish vositalari va mineral o‘g‘itlardan voz kechilishi tufayli fosfat kislota ishlab chiqarish qisqardi. Bunga fosfatli o‘g‘itlarning yerosti suvlarini ifloslantirishi va suv havzalarining evtrofikatsiyasi sabab bo‘lgan.

Fosfat kislotani ekstraksion usulda ishlab chiqarish kalsiy sulfat chiqindilari uyumlari hosil bo‘lishi bilan bog‘liq: har bir tonna P₂O₅ uchun 4,5—5,5 tonna ifloslangan kalsiy sulfat hosil bo‘ladi va uni utilizatsiya qilish kerak. 2008-yil holatiga ko‘ra, uchta usul mavjud:

• suv havzalariga tashlash (10 %);
• quruqlikdagi chiqindi uyumlariga to‘plash (taxminan 88 %);
• xomashyo sifatida foydalanish.

Suv havzalariga tashlanganda kalsiy sulfat tez eriydi: uning dengiz suvidagi eruvchanligi 3,5 g/l, tabiiy miqdori esa 1,6 g/l ni tashkil etadi. Kremniy oksidi va alyuminiy oksidi aralashmalari erimay qoladi. Suvning og‘ir metallar bilan ifloslanishi mavjud konsentratsiyalarga nisbatan kam bo‘lsa-da, kadmiy bilan ifloslanish sezilarli darajada bo‘ladi.

Aviatsiya sanoatida ortofosfat kislota efirlari NGJ-5U gidravlik suyuqligi tarkibida ishlatiladi.

Ortofosfat kislota oziq-ovqat qo‘shimchasi E338 sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan. U kislotalilikni tartibga soluvchi modda sifatida gazlangan ichimliklarda, masalan, Koka-Kolada qo‘llanadi. Ortofosfat kislotaning shirinlashtirilgan kuchsiz suvli eritmalari ta’m jihatidan krijovnik sharbatini eslatadi^{[manba 893 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Mo‘ynali hayvonlarni ko‘paytirishda (xususan, norkalarni boqishda) oshqozon pH qiymatining oshishi va siydik-tosh kasalligining oldini olish uchun hayvonlarga ortofosfat kislota eritmasi ichiriladi.

U gidroponika tizimlarida oziqlantiruvchi eritmaning pH darajasini tartibga solish uchun ham ishlatiladi.

Ortofosfat kislota emal va dentin yuzalariga plomba qo‘yish dan oldin kislota bilan ishlov berish (surkalgan qatlamni olib tashlash) uchun qo‘llanadi. 2- va 3-avlod adgeziv materiallar ishlatilganda tish emaliga kislota bilan ishlov berish, so‘ng uni yuvish va quritish talab etiladi. Bu bosqichlar qo‘shimcha vaqt olishi bilan birga turli xato va asoratlar yuzaga kelish xavfini ham oshiradi.

Ortofosfat kislota qo‘llanganda dentin va emalning demineralizatsiya darajasi hamda chuqurligini nazorat qilish qiyin. Natijada surtilgan adgeziv ochilgan dentin naychalarini to‘liq (butun chuqurligi bo‘ylab) to‘ldirmaydi, bu esa mukammal gibrid qatlam hosil bo‘lishiga imkon bermaydi.

Bundan tashqari, ortofosfat kislotani dentinga surtgandan so‘ng uni har doim ham to‘liq ketkazib bo‘lmaydi. Bu fosfat kislotani quyuqlashtirish usuliga bog‘liq. Kislota qoldiqlari bog‘lanish mustahkamligini pasaytiradi va «kislota minasi» deb ataladigan hodisaga olib keladi.

4- va 5-avlod adgeziv materiallar paydo bo‘lgach, to‘liq kislota bilan ishlov berish (dentin — emal) usuli qo‘llana boshlandi. 6- va 7-avlod adgeziv tizimlarida kislota bilan alohida ishlov berish bosqichi yo‘q, chunki adgezivlar o‘z-o‘zidan ishlov berish xususiyatiga ega. Shunga qaramay, ayrim ishlab chiqaruvchilar o‘z-o‘zidan ishlov beruvchi adgezivlardan foydalanganda ham yopishishni kuchaytirish uchun emalga qisqa muddat kislota bilan ishlov berishni tavsiya etadi.

Internet va iste’molchilar jurnallarida kola turidagi ichimliklarni iste’mol qilishning suyak to‘qimasining minerallanishiga zarari haqida ko‘plab da’volar va tadqiqotlar e’lon qilingan. Keltirilgan tadqiqotlarning aksariyati epidemiologik so‘rovlar bo‘lib, ichimliklarda belgilangan me’yorlarda fosfat kislota iste’mol qilish bilan osteoporoz, buyrak-tosh kasalligi hamda boshqa xastaliklar xavfi o‘rtasidagi sabab-oqibat bog‘liqligining ishonchli dalili hisoblanmaydi.

Ko‘plab epidemiologik tadqiqotlarda ayrim alkogolsiz ichimliklar (ayniqsa, kola) tarkibidagi fosfat kislota suyak to‘qimasi zichligining pastligi bilan bog‘langan. Masalan, ikki energiyali rentgen absorbsiometriyasi usulidan foydalanilgan tadqiqot kola ichish suyak zichligini kamaytiradi degan nazariyani tasdiqlovchi bahsli dalillarni keltirgan. Tadqiqot «Amerika klinik ovqatlanish jurnali»da chop etilgan. 1996—2001-yillarda jami 1672 nafar ayol va 1148 nafar erkak tekshirilgan. Ovqatlanish haqidagi ma’lumotlar mahsulotlarni iste’mol qilish chastotasi, bir kunda ichiladigan kola va boshqa gazlangan ichimlik porsiyalari soni bo‘yicha so‘rovnomalar yordamida to‘plangan. Shuningdek, tarkibida kofein bo‘lmagan hamda parhezbop gazlangan ichimliklar alohida hisobga olingan. Maqolada har kuni kola ichadigan ayollarda suyak zichligi pastroq ekanini ko‘rsatuvchi statistik jihatdan ahamiyatli dalillar berilgan. Biroq tadqiqot mualliflari so‘rov usulidan foydalangani sababli suyak zichligining kamayishiga sezilarli ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan boshqa xavf omillari, masalan, kamharakat turmush tarzi va umuman boshqa ichimliklar hamda oziq-ovqatlardan kalsiy ni kam iste’mol qilish nazorat qilinmagan. Mualliflar natijalarni tasdiqlash uchun qo‘shimcha tadqiqotlar zarurligini ta’kidlagan.

Boshqa tomondan, Pepsi tomonidan moliyalashtirilgan tadqiqot fosforni kam iste’mol qilish suyak to‘qimasi zichligini pasaytirishini taxmin qiladi. Unda ovqat hazm qilish yo‘lida magniy va kalsiy bilan birikib, so‘rilmaydigan tuzlar hosil qiladigan fosfat kislotaning ta’siri emas, balki asosan fosforning umumiy iste’moli o‘rganilgan.

Biroq kalsiy muvozanatini o‘lchash usullari qo‘llangan randomizatsiyalangan nazoratli klinik tadqiqot fosfat kislota saqlovchi gazlangan alkogolsiz ichimliklarning kalsiy chiqarilishiga ta’sirini aniqlamagan. Tadqiqotda suv, sut va turli alkogolsiz ichimliklar (ikkitasi kofeinli, ikkitasi kofeinsiz; ikkitasi fosfat kislotali va ikkitasi limon kislotali) 20—40 yoshli, odatda kuniga uch stakan yoki undan ko‘proq (680 ml) gazlangan alkogolsiz ichimlik ichadigan ayollarning kalsiy muvozanatiga qanday ta’sir qilishi solishtirilgan. Natijalarga ko‘ra, suvga nisbatan faqat sut va kofeinli ikkita alkogolsiz ichimlik siydikdagi kalsiy miqdorini oshirgan. Kofeinli alkogolsiz ichimliklar bilan bog‘liq kalsiy yo‘qotilishi avval faqat kofein uchun aniqlangan miqdorga deyarli teng bo‘lgan. Kofeinsiz fosfat kislota siydikdagi kalsiyga ta’sir qilmagan va kofein tufayli siydik orqali kalsiy yo‘qotilishini ko‘paytirmagan. Tadqiqotlarda kofeinning ta’siri kun davomida kalsiy yo‘qotilishining kamayishi hisobiga qoplanishi ko‘rsatilgan. Shu sababli mualliflar kofein va ortofosfat kislota saqlovchi gazlangan ichimliklarning umumiy ta’siri juda kichik, degan xulosaga kelgan. Ularning fikricha, gazlangan alkogolsiz ichimliklar iste’molining suyaklarga ta’siri asosan sut iste’molining o‘rnini ushbu ichimliklar egallashi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, fosfat kislotaning o‘zi bilan emas.

Kola kabi ommabop ichimliklarning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan kofein kabi boshqa kimyoviy moddalar ham suyak to‘qimasi zichligining kamayishiga sabab bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan. Bunga kofeinning kalsiuriyaga ta’siri ma’lum ekani sabab bo‘lgan. Masalan, «Amerika klinik ovqatlanish jurnali»da chop etilgan va bir hafta davomida 30 nafar ayol qatnashgan boshqa tadqiqotga ko‘ra, kola tarkibidagi miqdorda ortofosfat kislota inson salomatligiga zararli ta’sir ko‘rsatmaydi. Kofein esa vaqtinchalik ta’sir qiladi, keyinchalik bu ta’sir yo‘qoladi. Tadqiqot mualliflari ham avvalgi tadqiqot singari gazlangan ichimliklarning suyaklarga ta’siri ko‘proq sut o‘rniga shu ichimliklar iste’mol qilinishi bilan bog‘liq, degan xulosaga kelgan. Natijani chalkashtirishi mumkin bo‘lgan yana bir omil — alkogolsiz ichimliklarni ko‘p iste’mol qilishning kamharakat va umuman nosog‘lom turmush tarzi bilan bog‘liqligidir.

Yevropa oziq-ovqat xavfsizligi agentligi (EFSA) 2019-yilda gazlangan ichimliklardan fosfat kislota orqali olinadigan fosforni hisobga olib, fosfor manbai bo‘lgan oziq-ovqat qo‘shimchalarining iste’mol me’yorlarini o‘zgartirdi. EFSA ma’lumotiga ko‘ra, «oziq-ovqat bilan fosfatlarning taxminiy umumiy iste’moli xavfsiz darajadan oshishi mumkin… EFSA fosfatlar uchun ruxsat etilgan kunlik iste’mol miqdorini (ADI) fosfor manbai bo‘lgan barcha fosfatlar guruhi uchun qayta ko‘rib chiqdi. Mutaxassislar guruhi ADI darajasi o‘zgarganini hisobga olib, oziq-ovqat va alkogolsiz ichimliklardan tana massasining har kilogrammiga kuniga 40 mg fosfor olish aholi salomatligini himoya qiluvchi me’yor, degan xulosaga keldi».

FAO/JSSTning oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘yicha qo‘shma ekspertlar qo‘mitasi (JECFA) 1982-yilda fosfatlar guruhini (E338—341, E343, E450—452) tana massasining har kilogrammiga 70 mg dan oshmagan miqdorda iste’mol qilinganda xavfsiz oziq-ovqat qo‘shimchalari deb baholagan. AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi (FDA) ekspertlarining fikriga ko‘ra, fosfat kislota «umumiy e’tirof etilgan xavfsiz modda» (GRAS) maqomiga ega. Bu FDA mutaxassislari fosfat kislota belgilangan maqsadda ishlatilganda uning xavfsizligi borasida yakdil fikrda ekanini anglatadi.