Qora dengiz haqida

Qora dengiz
bolg. Cherno more, ukr. Chorne more, rum. Marea Neagră, turk. Karadeniz, gruz. შავი ზღვა, abx. Амшын Еиқәа, qadimgi yunon. Εὔξενος Πόντος, yunon. Μαύρη Θάλασσα, lot. Pontus Euxinus
Космический снимок Чёрного моря со спутника НАСА Aqua. Апрель 2003 года.
Kosmik surat Qora dengizning NASA Aqua. 2003-yil aprel.
Tavsifi
Maydoni422 000 km²
Hajmi555 000 km³
Sohil chizigʻi uzunligi3400 km
Eng katta chuqurligi2210 m
Oʻrtacha chuqurligi1240 m
Suv yigʻish havzasidan ortiq 2 mln km²
Joylashuvi
43°17′49″ sh. k. 34°01′46″ shq. u.HGЯO
Mamlakat
Европа
Точка
Qora dengiz
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Qora dengiz mintaqasi xaritasi

Qora dengiz — ichki dengiz, u Atlantika okeani havzasiga kiradi. Bosfor boʻgʻozi orqali Marmar dengiziga, undan esa Dardanell boʻgʻozi orqali (bu boʻgʻozlar koʻpincha Qora dengiz boʻgʻozlari deb ataladi) Egey va Oʻrta yer dengizlariga tutashadi. Kerch boʻgʻozi orqali Azov dengizi bilan tutashadi. Shimoldan dengiz ichkarisiga Qrim yarimoroli chuqur kirib borgan. Qora dengiz yuzasidan Yevropa va Osiyoni ajratuvchi suv chegarasi oʻtadi.

Qora dengiz maydoni — 422 000 km² (boshqa maʼlumotlarga koʻra — 436 400 km²). Qora dengizning eng katta uzunligi (taxminan gʻarbdan sharqqa) 1150 km, shimoldan janubga 580 km; eng katta chuqurligi 2210 m, oʻrtacha chuqurligi 1240 m. Dengizdagi suv hajmi 555 ming km3. Qora dengizning oʻziga xos jihati shundaki, 150—200 m dan chuqurroqda suvning chuqur qatlamlari vodorod sulfidiga toʻyingani sababli hayot deyarli yoʻq (bu yerda faqat ayrim turdagi anaerob bakteriyalar).

Dengiz Rossiya, Ukraina, Ruminiya, Bolgariya, Turkiya, Gruziya va qisman tan olingan Abxaziya qirgʻoqlarini yuvadi (dengiz atrofidagi hududlar anʼanaviy ravishda «Qora dengizboʻyi»).

Qora dengiz muhim transport qatnovi hududi. Bundan tashqari, uning katta strategik va harbiy ahamiyati bor. Sevastopol va Novorossiysk shaharlarida Rossiya Harbiy-dengiz kuchlarining Qora dengiz flotining asosiy bazalari joylashgan; Sinop va Samsun shaharlarida esa Turkiya harbiy-dengiz kuchlarining Qora dengiz guruhiga mansub kemalari joylashgan; Varna — Bolgariya harbiy-dengiz kuchlari, Poti va Batumi — Gruziya Chegara politsiyasi Sohil qoʻriqlash departamentining kemalari, Konstansa va Mangaliya — Ruminiya harbiy-dengiz kuchlari, Odessa — Ukraina harbiy-dengiz kuchlari.

Etimologiyasi

Dengizning qadimgi yunoncha nomi — Pont Aksinskiy (qadimgi yunon. Πόντος Ἄξενος, yaʼni «Mehmondoʻst boʻlmagan dengiz»). «Skif dengizi» nomi ham uchraydi. Strabonning «Geografiya» asarida (7.3.6) dengiz bu nomni kemachilikdagi qiyinchiliklar, shuningdek, qirgʻoqlarida yashagan yovvoyi va dushman qabilalar tufayli olgani taxmin qilinadi. Biroq yunonlar dengizning mahalliy skifcha nomini qabul qilgan boʻlishi ehtimolga yaqinroq; bu nom qadimgi eron. *axšaina — «toʻq koʻk», «qoramtir» soʻzining shakli boʻlib, dengizning hozirgi nomiga ham mos keladi. Yunonlar esa uni talaffuz oʻxshashligi asosida qayta talqin qilib, oʻz tillaridagi «mehmondoʻst boʻlmagan» soʻziga bogʻlaganlar. Keyinchalik qirgʻoqlar yunon mustamlakachilari tomonidan muvaffaqiyatli oʻzlashtirilgach, dengiz Pont Evksinskiy (Πόντος Εὔξενος, yaʼni «Mehmondoʻst dengiz»). Strabon (1.2.10) antik davrda Qora dengizni shunchaki «dengiz» (πόντος) deb ham atashganini yozgan. Shundan qadimgi rus. Ponyt, Pont dengizi («Oʻtgan yillar qissasi»). X asrda yashagan nomaʼlum fors muallifi «Yer chegaralari» (arab. حدود العالم‎, Hudud al-'Alam), 982—983-yillarda tuzilgan kitobida Qora dengiz nomi sifatida soʻz birikmasi Gorji darjo — «Gruzin dengizi» atamasini ishlatgan. X—XIV asrlardagi qadimgi rus, arab va Gʻarb manbalarida dengiz «Rus dengizi» nomi bilan tilga olinadi. Bu uning Rusdan kelgan dengizchilar, undan avval esa rus xalqi tomonidan Vizantiya bilan savdo qilishda «varyaglardan yunonlargacha» savdo yoʻli orqali faol ishlatilgani bilan bogʻliq. «Oʻtgan yillar qissasi»da «Dnepr uch tarmoq orqali Pont dengiziga quyiladi, bu dengiz Rus dengizi deb ataladi…» deyilgan.

XIII—XIV asrlarda Venetsiya va Genuya respublikalarining italyan dengizchilari Qora dengizni «Buyuk dengiz» (lot. Mare Magnum, ital. Mare Maggiore, Mare Majus), ayni paytda lot. Mare Nigrum deb ham atashgan.

Qadimda adigeylar dengizni adigeycha Axin deb atagan. Bu nom xi — «dengiz» va n — «manba», «buloq» soʻzlaridan kelib chiqqan. Dengiz nomining qadimgi eroncha Axshayna soʻziga borib taqalishi ham mumkin. Hozirgi adigeycha Хы ШӀуцӀ (Хи шуц — «Qora dengiz»), ehtimol, turk tilidagi nomdan soʻzma-soʻz tarjima qilingan boʻlishi mumkin.

Zamonaviy «Qora dengiz» nomi turkcha Karadeniz soʻzidan kelib chiqqan. U Akdeniz — «Oq dengiz» nomiga qarama-qarshi boʻlib, Turkiyada bu nom bilan Oʻrta yer dengizi nazarda tutiladi. Bu nom aksariyat tillarda oʻz aksini topgan: abx. Амшын Еиқәа, adigeycha Хы шӏуцӏэ, kabardin-cherkescha Хы фӏыцӏэ, yunon. Μαύρη θάλασσα, bolg. Cherno more, ukr. Chorne more, gruz. შავი ზღვა, rum. Marea Neagră, qrim-tatar. Qara deñiz, ingl. Black Sea va boshqalar. Bunday nom kelib chiqishi haqida bir qator farazlar mavjud:

  • Farazlardan biri ayrim Osiyo mamlakatlarida dunyo tomonlarini ranglar bilan belgilash anʼanasiga bogʻliq. Unga koʻra «qora» shimolni anglatgan, shuning uchun Qora dengiz shimoliy dengiz sanalgan.
  • Dengiz nomining kelib chiqishi haqidagi yana bir faraz metall buyumlar (masalan, langarlar), 150 m dan chuqur suvga uzoq muddat tushirilganda vodorod sulfidi taʼsirida qora qatlam bilan qoplanishiga asoslanadi.

Gidrografiyasi

Qora dengiz tubi va atrofidagi hududlar relyefi
Qora dengizning shimoliy qismidagi qoʻltiqlar

Qora dengiz qirgʻoq chizigʻi uncha parchalangan emas; asosiy koʻrfazlar uning shimoliy qismida joylashgan. Yagona yirik yarimorol — Qrim. Eng yirik qoʻltiqlar: Yagorlik, Tendra, Jarilgach, Karkinit, Kalamit, Feodosiya, Varna, Burgas, Sinop va Samsun. Shimol va shimoli-gʻarbda daryolar quyiladigan joylarda limanlar kengayib, botqoqlashgan va shoʻrtob hududlar hosil qiladi. Qirgʻoq chizigʻining umumiy uzunligi 3400 km.

Dengiz sohilining ayrim qismlari alohida nomlarga ega: Qrimning janubiy sohili Qrimda, Kavkazning Qora dengiz sohili Rossiyada, Rumeliya sohili va Anadolu sohili Turkiyada. Gʻarb va shimoli-gʻarbda qirgʻoqlar pasttekis, ayrim joylari tik jarliklardan iborat; Qrimda esa janubiy togʻli qirgʻoqlar va gʻarbdagi Tarxankut yarimorolidan tashqari, asosan pasttekisdir. Sharqiy va janubiy qirgʻoqlarda Kavkaz va Pont togʻlarining tarmoqlari dengizgacha yetib keladi.

Qora dengizda orollar kam. Eng katta orol — Jarilgach (maʼmuriy jihatdan Ukrainaning Xerson viloyatiga kiradi), maydoni 62 km². Qolgan orollar ancha kichik, ulardan eng kattalari — Berezan va Zmeiniy orollari (har ikkisining maydoni 1 km²dan kichik; ikkalasi ham Ukrainaga tegishli).

Qora dengizga quyidagi daryolar quyiladi: Dunay, Dnepr, Dnestr, Mzimta, Psou, Bzib, Rioni, Kodor, Inguri (dengizning sharqida), Chorox, Qizilirmoq, Yashilirmoq, Sakarya (janubda), Janubiy Bug (shimolda), Kamchiya, Veleka (gʻarbda). Qora dengizga daryolardan yiliga taxminan 310 km3 suv kelib tushadi. Ushbu suvlarning 80 foizi, asosan, Dunay va Dnepr orqali shimoli-gʻarbiy shelf hududiga oqib keladi.

Geologiyasi

Sarmat dengizi
Kuyalnik dengizi
Soʻnggi Chauda dengizi Lixvin muzliklararo davrida
Qora dengiz oʻrnida mavjud boʻlgan koʻlning taxminiy chegaralari
Sudak qoʻltigʻi (Qrim)

Qora dengiz Janubi-sharqiy Yevropa va Kichik Osiyo yarimoroli oʻrtasidagi alohida botiqni toʻldirib turadi. Bu botiq miotsen davrida faol togʻ hosil boʻlishi jarayonida vujudga kelgan. Jarayon qadimgi Tetis okeanini bir necha alohida suv havzalariga ajratgan (keyinchalik ulardan Qora dengizdan tashqari Azov, Orol va Kaspiy dengizlari hosil boʻlgan). Dastlab, bundan 14—10 million yil avval, Qora dengiz Sarmat dengizi tarkibida (Balatondan Orolgacha choʻzilgan) boʻlgan. Keyin u yana Oʻrta yer dengizi bilan qoʻshilib, bir necha million yil davomida Meotida dengizini hosil qilgan. Keyinchalik chuchuk suvli Pont dengizi (Kaspiy dengizini ham oʻz ichiga olgan) paydo boʻlgan. Uning oʻrnini oʻrta pliotsendagi chuchuk suvli Kimmeriy havzasi, keyin Kuyalnik dengizi, soʻng 800—500 ming yil avval mavjud boʻlgan quyi pleystotsen davridagi Chauda koʻl-dengizi egallagan. Undan keyingi shoʻr suvli Karangat dengizi 100—20 ming yil avval mavjud boʻlgan va uning oʻrnini chuchuk suvli Yangi Evksin koʻl-dengizi (20—7 ming yil avval) egallagan.

Qora dengiz hozirgi qiyofasiga golotsenning ikkinchi yarmida, Qora dengiz transgressiyasi tugagach erishgan.

Qora dengiz botigʻi gʻarbiy va sharqiy qismlardan iborat boʻlib, ularni Qrim yarimorolining tabiiy davomi boʻlgan koʻtarilma ajratadi. Dengizning shimoli-gʻarbiy qismida nisbatan keng shelf mintaqasi (190 km gacha) mavjud. Janubiy (Turkiyaga tegishli) va sharqiy (Gruziya, Rossiya) qirgʻoqlar ancha tik; shelf kengligi 20 km dan oshmaydi, unda koʻplab kanyonlar va botiqlar bor. Materik yonbagʻri Qora dengizda suvosti vodiylari bilan kuchli parchalangan. Dengiz janubida Sinop va Samsun oraligʻida qirgʻoqqa parallel suvosti tizmalari joylashgan. Qora dengiz havzasining markaziy qismi nisbatan tekis. Qrim va Kavkazning Qora dengiz sohili yaqinida chuqurlik juda tez ortadi va qirgʻoqdan bir necha kilometr uzoqlikdayoq 500 m dan oshadi. Dengizning eng chuqur nuqtasi (2210 m) markaziy qismda, Yalta.

dan janubda joylashgan. Dengiz tubini tashkil etuvchi jinslarning sohil yaqinidagi qismida yirik boʻlakli choʻkindilar: mayda toshlar, shagʻal va qum ustunlik qiladi. Sohildan uzoqlashgan sari ular mayda donali qumlar va alevritlar bilan almashadi. Qora dengizning shimoli-gʻarbida chigʻanoqtoshlar; dengiz botigʻi yonbagʻirlari va tubiga pelitli balchiqlar xos.

Dengiz tubida konlari mavjud boʻlgan asosiy foydali qazilmalar: neft va tabiiy gaz (shimoli-gʻarbiy shelfda), shuningdek, qirgʻoqboʻyidagi titanomagnetitli qum uyumlari (Taman yarimoroli, Kavkaz sohili).

Qora dengizning chuqur suvli choʻkindilaridagi gaz gidratlari shaklida mavjud boʻlgan metan zaxiralari ilk bor VNIIgaz xodimlari A. G. Yefremova va B. P. Jijchenko tomonidan 1972-yilda («ilmiy-tadqiqot kemasi «Moskva universiteti») ekspeditsiyasi chogʻida aniqlangan. Hozirgi baholashlarga koʻra, ular 25—49 trillion kub metr gazga yetishi mumkin.

Orollar

Gidrologiyasi va gidrokimyosi

Qora dengizning suv balansi quyidagi tarkibiy qismlardan tashkil topadi:

  • atmosfera yogʻinlari (+230 km³ yiliga);
  • materikdan oqib keladigan suvlar (+310 km³ yiliga);
  • Azov dengizidan keladigan suvlar (+30 km³ yiliga);
  • dengiz sathidan suvning bugʻlanishi (−360 km³ yiliga);
  • Bosfor boʻgʻozi orqali oqib chiqadigan suv (−210 km³ yiliga).
Toʻlqinlarning urilishi — Bolgariyaning Qora dengiz sohili

Yogʻinlar, Azov dengizidan oqib keladigan suv va daryo oqimi miqdori bugʻlanishdan katta boʻlgani sababli Qora dengiz sathi Marmar dengizi sathidan 20—30 sm balandroq. Natijada Qora dengizdan Bosfor boʻgʻozi orqali oqadigan yuqori oqim hosil boʻladi. Pastki suv qatlamlaridagi quyi oqim kuchsizroq boʻlib, Bosfor orqali teskari yoʻnalishda oqadi (qarang: Qora dengizdagi suvosti daryosi). Bu oqimlarning oʻzaro taʼsiri dengiz suvining vertikal qatlamlanishini saqlaydi hamda baliqlarning dengizlar oʻrtasida koʻchib yurishiga yordam beradi.

Atlantika okeani bilan suv almashinuvi cheklangani va dengizning oʻzi nisbatan kichik boʻlgani tufayli Qora dengizda suv koʻtarilishi va qaytishi juda kuchsiz; uni faqat asboblar yordamida qayd etish mumkin. Biroq qishki kuchli shamollar taʼsirida yuzaga keladigan haydash va yigʻilish hodisalari ancha sezilarli boʻlib, havzaning shimoli-gʻarbida suv sathini 2 m gacha oʻzgartiradi. Qishki boʻronlar paytida 6—8 m balandlikdagi toʻlqinlar paydo boʻlishi mumkin. Qoʻltiqlarda vaqti-vaqti bilan seyshlar — suv sathining turgʻun tebranishlari kuzatiladi. Ularning amplitudasi 40—50 sm, davri esa bir necha daqiqadan bir necha soatgacha boʻladi.

Qora dengiz dunyodagi eng katta meromiktik (suv qatlamlari oʻzaro aralashmaydigan) suv havzasidir.

Qora dengiz suvining ikki massasi mavjud: ustki qismi — chuchukroq, kislorodga boy va harorati havoga yaqin; chuqur qismi esa shoʻrroq, zichroq, harorati doimiy va kislorodsiz (anaerob zona). Ular 30 m dan 100 m gacha chuqurlikda joylashgan chegara qatlami — sovuq oraliq qatlam (SOQ) bilan ajraladi. Uning harorati chuqur suvnikidan doimo past, chunki qishda sovigan suv yoz davomida yetarlicha isib ulgurmaydi.

Suvning harorati keskin oʻzgaradigan qatlam termoklin, shoʻrligi tez oʻzgaradigan qatlam galoklin, harorat va shoʻrlikka bogʻliq zichligi tez oʻzgaradigan qatlam esa piknoklin deb ataladi. Qora dengizda suv xususiyatlarining bunday keskin vertikal oʻzgarishlari sovuq oraliq qatlamda toʻplangan. Shoʻrlik, harorat va zichlik boʻyicha bunday vertikal tabaqalanish dengiz suvining vertikal aralashishiga hamda vodorod sulfidiga boy chuqur qatlamlarning kislorod bilan toʻyinishiga toʻsqinlik qiladi. Qora dengizning 150—200 m chuqurligida xemoklin, yaʼni gidrokimyoviy koʻrsatkichlar keskin oʻzgaradigan, avvalo kislorodli va vodorod sulfidli zonalar oʻrtasidagi oʻtish qatlami mavjud.

Qora dengizdagi vodorod sulfidining kelib chiqishi boʻyicha hozircha yagona umumqabul qilingan izoh yoʻq. Bir qarashga koʻra, bu birikma asosan sulfatni qaytaruvchi bakteriyalar faoliyati, suvning kuchli qatlamlanishi suvning kuchsiz vertikal almashinuvi bilan ham bogʻliq. Vodorod sulfidi konsentratsiyasi 150 m chuqurlikda 0,19 mg (1 litr dengiz suvida) boʻlib, 2000 m chuqurlikda eng yuqori qiymat — 9,6 mg/l ga yetadi. Shunday qilib, oʻrtacha konsentratsiya 5,73 mg/l boʻlgan 1240 m chuqurlik uchun taxminiy vodorod sulfidining taxminiy miqdori 3,1 milliard tonnani tashkil etadi. 2000-yillarning oʻrtalaridagi ayrim tadqiqotlar Qora dengiz nafaqat vodorod sulfidi, balki metanning ham ulkan zaxirasi ekanini koʻrsatadi. Metan, ehtimol, mikroorganizmlar faoliyati jarayonida va dengiz tubidan ajralib chiqadi.

Suvning aylanishi dengizda asosan ustki suv qatlamini qamrab oladi. Bu qatlamning shoʻrligi taxminan 18 promille (taqqoslash uchun, Oʻrta yer dengizida 37 promille) boʻlib, tirik organizmlar faoliyati uchun zarur kislorod va boshqa elementlarga boy. Qora dengizning bu qatlami butun suv havzasi boʻylab siklon yoʻnalishida aylanadi. Shu bilan birga qirgʻoqboʻyi hududlarida mahalliy antisiklon yoʻnalishidagi suv aylanishlari doim kuzatiladi. Yuza qatlamidagi suv harorati yil fasliga koʻra ochiq dengizda oʻrtacha 6—25 °C oraligʻida oʻzgaradi. Yozda qirgʻoqdagi sayoz suvda baʼzan 30 °C ga yetadi, qishda esa sohil yaqinida muzlashi mumkin.

Pastki qatlam vodorod sulfidiga boyligi sababli ayrim anaerob sulfatni qaytaruvchi bakteriyalardan tashqari tirik organizmlardan xoli. Bu bakteriyalar faoliyati mahsuli aynan vodorod sulfididir. Bu yerda shoʻrlik 22—22,5 promillegacha koʻtariladi, oʻrtacha harorat taxminan 8,5 °C, eng katta chuqurlikda esa 9,0—9,1 °C ni tashkil qiladi.

Qora dengiz oqimlari

Qora dengiz oqimlari tizimida toʻlqin uzunligi 350—400 km boʻlgan ikkita ulkan yopiq aylanish ajratiladi. Bu tizimni birinchi boʻlib tasvirlagan okeanshunos Nikolay Knipovich sharafiga uni «Knipovich koʻzoynagi» deb atashgan. Geostrofik aylanish yil fasliga qarab sezilarli oʻzgaradi:

  • Yanvardan martgacha: gʻarbiy aylanish deyarli sezilmaydi.
  • Apreldan maygacha: sharqiy aylanish ancha kuchsiz boʻladi.
  • Iyundan sentabrgacha: ikki aylanish ham faol, lekin jadalligi turlicha boʻladi.
  • Oktabrdan dekabrgacha: ikkala aylanishning kuchi deyarli bir xil boʻladi.

Suvning yuza qatlamlarida sinoptik girdoblar muhim ahamiyatga ega, ular tufayli koʻplab antisiklonlar (Batumi, Sevastopol, Sinop, Kerch, Kavkaz, Qizilirmoq, Sakarya, Bosfor va Kaliakra antisiklonlari) shakllanadi.

Iqlimi

Qora dengizning materik ichkarisida joylashgani sababli uning iqlimi asosan kontinental. Kavkazning Qora dengiz sohili va Qrimning janubiy sohili togʻlar bilan sovuq shimoliy shamollardan himoyalangan. Shu bois bu yerlarda yumshoq Oʻrta yer dengizi iqlimi, Tuapsedan janubi-sharqda esa nam subtropik iqlim.

Plyaj — Quyoshli qirgʻoq (Bolgariya)

Qora dengiz ustidagi ob-havoga Atlantika okeani katta taʼsir koʻrsatadi. Yomon ob-havo va boʻronlarni keltiradigan siklonlarning aksariyati shu okean ustida vujudga keladi. Dengizning shimoli-sharqiy sohillarida, ayniqsa, Novorossiysk atrofida past togʻlar sovuq shimoliy havo massalarini toʻsa olmaydi. Ulardan oshib oʻtgan havo kuchli sovuq shamol — borani keltirib chiqaradi. Mahalliy aholi uni «nord-ost» deb ataydi. Janubi-gʻarbiy shamollar odatda Qora dengiz hududiga Oʻrta yer dengizidan iliq va ancha nam havo massalarini olib keladi. Yozda dengiz ustida Azor antisiklonining tarmogʻi joylashadi. Natijada dengiz hududining katta qismi uchun iliq, nam qish va issiq, quruq yoz xosdir.

Plyaj — Vityazevo, Anapa, Rossiya

Oʻrtacha harorat Qora dengizning shimolida yanvarda taxminan −1…−3 °C (Odessa atrofida) boʻladi, lekin ayrim yillari −10 °C va undan ham pastga tushishi mumkin. Qrimning janubiy qirgʻogʻi va Kavkaz qirgʻoqlarida qish ancha yumshoq, harorat kamdan-kam +5 °C dan pasayadi. Shunga qaramay, dengizning shimoliy hududlarida vaqti-vaqti bilan qor yogʻadi. Shimolda iyulning oʻrtacha harorati +23…+25 °C. Suv havzasining iqlimni yumshatuvchi taʼsiri sababli eng yuqori harorat odatda 37 °C dan oshmaydi. Qora dengiz sohilidagi eng iliq joy Kavkaz sohillari, xususan, hozirgi Gagra shahridir. U Abxaziya hududida joylashgan (yillik oʻrtacha harorat +17 °C).

Qora dengizning janubiy qismi iqlimiga Pont togʻlari taʼsir etadi. Ular janubdan issiq havo massalarining kirib kelishiga toʻsqinlik qiladi, shimoldan kelgan sovuq havo esa bu yerga yetguncha isib, namlikka toʻyinadi. Shu sababli janubiy qirgʻoq iqlimi subtropik okean iqlimiga yaqin. U shimoliy qism iqlimidan yumshoqroq, ammo Kavkazning Qora dengiz sohili iqlimidan quruqroq. Eng sovuq va issiq oylarning (mos ravishda fevral va avgust) oʻrtacha harorati taxminan +7 va +23 °C. Yozda harorat juda kamdan-kam +30 °C dan oshadi, qishda esa yiliga bir-ikki marta kuchsiz sovuq boʻlishi mumkin. Qor yogʻishi ham ehtimoldan xoli emas. Biroq shimoliy hududlarga xos Oʻrta yer dengizi iqlimiga oʻxshash harorat rejimiga qaramay, Qora dengiz janubidagi yogʻinlar yil davomida bir tekis taqsimlanadi, jumladan yozda ham kuzatiladi.

Eng koʻp yogʻin Qora dengiz mintaqasining Kavkaz sohillariga (yiliga 1500 mm gacha), eng kami esa dengizning shimoli-gʻarbiy qismiga (yiliga taxminan 300 mm) tushadi. Yillik oʻrtacha bulutlilik 60 foiz boʻlib, qishda eng yuqori, yozda eng past darajaga yetadi.

Qora dengiz suvi odatda muzlamaydi. Juda qattiq va uzoq davom etgan qishlarda dengizning shimolida qirgʻoqqa tutash muz qoplami hosil boʻlishi mumkin, ammo bu bir necha oʻn yilda bir martadan koʻp sodir boʻlmaydi. Dengiz boʻylab oʻrtacha suv harorati +7…+8 °C dan pastga tushmaydi. 2011—2012-yillar qishida suv yuzasining harorati 6 °C dan pasaygan. Yozda yuza qatlamlar harorati 29—30 °C ga yetadi; 2010-yillardan buyon hozirgi iqlim isishi sababli uning 2—2,5 °C ga koʻtarilishi qayd etilgan.

Suvning turli chuqurliklardagi oʻrtacha harorati, °C
(koordinatalari 43°30′ sh. k. 32°30′ shq. u.HGЯO boʻlgan nuqta uchun; 1890—2005-yillardagi maʼlumotlar):
Chuqurlik, mYanvarFevralMartAprelMayIyunIyulAvgustSentabrOktabrNoyabrDekabr
0 7,7 7,2 6,8 9,2 14,1 19,8 22,8 23,8 20,8 18,7 11,7 9,5
10 7,7 7,1 6,8 9,0 12,8 18,5 21,8 23,6 20,7 18,6 11,8 9,6
20 7,7 7,0 6,7 8,4 10,2 11,9 12,2 13,6 19,2 17,9 11,6 9,6
30 7,7 7,0 6,6 7,7 7,9 7,8 8,5 9,0 9,1 12,0 10,4 9,2
50 7,6 7,4 7,3 7,6 7,4 7,3 7,4 7,6 7,2 8,0 7,6 7,8
100 8,3 8,4 8,4 8,4 8,3 8,3 8,4 8,3 8,3 8,2 8,3 8,3
200 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7 8,7
500 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9 8,9
1000 9,0 9,0 9,0 9,0 9,0 8,9 8,9 8,9 9,0 8,9 8,9 9,0
1500 9,0 9,0 9,1 9,0 9,0 9,0 9,0 9,0 9,0 9,0 9,0 9,0

Flora va fauna

Dengiz oʻsimliklar dunyosida 270 turdagi koʻp hujayrali yashil, qoʻngʻir va qizil suvosti suvoʻtlari (sistozira, fillofora, zostera, kladofora, ulva, enteromorfa va boshqalar) mavjud. Qora dengizning fitoplanktoni kamida olti yuz turdan iborat. Ularga xivchinlilar, shu jumladan dinoflagellatalar yoki peridiniy suvoʻtlari, turli diatom suvoʻtlari, kokkolitoforidlar va boshqalar kiradi.

Fitoplanktonning gullashi, 2012-yil iyul
Glossa kambalasi
Delfin — Batumi qoʻltigʻi

Qora dengiz faunasi Oʻrta yer dengiziga qaraganda ancha kambagʻal, xususan, bu yerda dengiz yulduzlari, dengiz tipratikanlari, dengiz nilufarlari, sakkizoyoqlar, karakatitsalar, kalmarlar, marjonlar uchramaydi. Qora dengizda 2500 turdagi hayvon yashaydi (ulardan 500 turi bir hujayralilar, qariyb 200 turi umurtqali — baliqlar va sutemizuvchilar, 500 turi qisqichbaqasimonlar, 200 turi mollyuskalar, qolganlari turli umurtqasiz hayvonlar). Taqqoslash uchun, Oʻrta yer dengizida qariyb 9000 tur yashaydi. Qora dengiz hayvonot dunyosining nisbatan kambagʻallashganiga asosiy sabablar:

  • suv shoʻrligining pastligi;
  • 150 m dan chuqur qatlamlarda vodorod sulfidining doimiy mavjudligi.

Shu sababli Qora dengiz, asosan, sayoz suv va qirgʻoqboʻyi hayvon turlarining yashashi uchun qulay.

Qora dengiz tubida midiyalar, ustritsalar, dengiz taroqchasi Flexopecten glaber ponticus hamda tomirli rapana nomli yirtqich mollyuska yashaydi. U Uzoq Sharqdan kemalar orqali kelgan; tabiiy dushmanlari — dengiz yulduzlari va rapana bilan oziqlanadigan boshqa yirtqichlar yoʻqligi sababli koʻpayib, ayrim mollyuskalarni qirib yuborgan, boshqalarini esa (ustritsalar va Qora dengiz taroqchasi) yoʻqolish xavfi ostida qoldirgan (oʻngdagi qoʻshimcha maʼlumotga qarang). Sohildagi qoyalar yoriqlari va toshlar orasida koʻplab krablar, krevetkalar yashaydi; turli meduzalar (eng keng tarqalganlari kornеrot va aureliya), ), aktiniyalar, va gubkalar.

ham uchraydi. Qora dengiz baliqlari orasida turli buqacha baliqlar (golovach, knut, kruglyak, martovik va rotan buqachalari), Azov xamsasi, Qora dengiz xamsasi, katran akulasi, daryo kambalasi, kalkan kambalasi, kefallarning besh turi, lufar, Yevropa merluzasi, Qora dengiz skorpenasi, oddiy sultanka, skumbriya, oddiy stavrida, Kaspiy–Qora dengiz seldlari, Qora dengiz–Kaspiy tyulkasi, sargan, dengiz otchasi va boshqalar mavjud. Bakrasimonlar (beluga, sevryuga, rus va Atlantika bakralari) hamda Qora dengiz lososi.

uchraydi. Qora dengizning xavfli baliqlariga dengiz ajdarchasi (eng xavflisi; orqa suzgichi va jabra qopqoqlari tikanlari zaharli), Qora dengiz skorpenasi va skatlardan biri — dengiz mushugi (dumida zaharli tikanlari bor) kiradi. Boshqa skat — dengiz tulkisi — zaharsiz, ammo tanasi tikanlar bilan qoplangan, dumida ham tikanlari bor. Himoyalanayotganda u koʻp sanchiq va tirnalishlar yetkazishi mumkin.

Qushlar orasida baliqchi qushlar, boʻronqushlar, shoʻngʻuvchi oʻrdaklar, qorabuzovlar va boshqa turlar keng tarqalgan. Qora dengiz sutemizuvchilari orasida delfinlar (ning ikki turi — oqyonli delfin va afalina, Azov–Qora dengizda yashaydigan oddiy dengiz choʻchqasi (koʻpincha Azov delfini deb ataladi), shuningdek, oq qorinli tyulen.

bor. Qora dengizda doimiy yashamaydigan ayrim hayvonlar Bosfor va Dardanell boʻgʻozlari orqali oqim bilan kelib qoladi yoki mediterranizatsiya deb ataluvchi jarayonda oʻzi suzib keladi. Ularning ayrimlari shu suvda doimiy yashashga moslashadi.

Oʻrganilishi tarixi

Qora dengizni oʻrganish antik davrdayoq, qirgʻogʻida oʻz manzilgohlarini barpo etgan yunonlarning dengiz safarlari bilan boshlangan. Miloddan avvalgi IV asrdayoq peripllar — dengizda suzish uchun qadimgi yoʻl koʻrsatmalar tuzilgan. Yunon va Rim mualliflari, jumladan, Katta Pliniy dengizning geometrik oʻlchamlari va chuqurligini ancha aniq tasvirlagan, uning iqlimi nisbatan qattiqligini taʼkidlaganlar. Dengizga quyiladigan daryolar haqida yozarkan, antik mualliflar suvning chuchuklashishi dengiz shoʻrligini kamaytirishini qayd etganlar. Yunon va Rim geograflari baliqlarning Marmar va Egey dengizlaridan Qora dengizga, aksincha, hamda uning ichida mavsumiy koʻchishi haqida ham yozganlar.

Janubiy slavyanlarning Qora dengizdagi dastlabki suzishlariga oid maʼlumotlar VI—VII asrlarga taalluqli. Kiyev Rusi tashkil topgach, slavyanlarning dengiz yurishlari faollashdi. Ruslarning qayiq va nasad kemalari Konstantinopolni bir necha marta qamal qildi. Solnomalarga koʻra, Konstantinopolga yurishda Olegning (907-yil) va Bolgariya yurishida Svyatoslav Igorevichning (968—971-yillar) qoʻshinlari tarkibida yuzlab, ehtimol, minglab kemalar qatnashgan. Moʻgʻullar kelishi va turklarning bu yerlarda kuchayishi natijasida ruslarning Qora dengizdagi faolligi ancha kamaydi, lekin toʻxtamadi. Manbalarda Trepezunddan (Trabzon) Kafaga (Feodosiya) 1472-yilda dengiz orqali oʻtgan Afanasiy Nikitin «Uch dengiz osha sayohat» safaridan qaytayotgani qayd etilgan. XVI—XVII asrlarda dengizda Don va Zaporojye kazaklari dengizda faol suzib, Trepezund, Sinop va Konstantinopol yaqinida bir necha bor paydo boʻlishgan.

Ruslarning Qora dengizdagi bevosita gidrografik ishlari faqat Buyuk Pyotr hukmronligi davrida boshlangan. 1696-yilda «Krepost» kemasining Azovdan Konstantinopolga suzishi muhim bosqich boʻldi. Pyotr kemani safarga tayyorlar ekan, yoʻl davomida kartografik ishlarni amalga oshirishga koʻrsatma bergan. Natijada «Kerchdan Tsargradgacha Qora dengizning toʻgʻri chizmasi» tuzilgan va chuqurliklar oʻlchangan. XVIII asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi Turkiya bilan Qora dengizga chiqish uchun koʻp va uzoq davom etgan urushlarni olib borgan, ayni vaqtda dengizning gidrografik tadqiqotlari ham davom etgan.

Qora dengiz xaritasi («Cara Denghiz»), muallifi N. Vitsen

Dengizni jiddiyroq oʻrganish XVIII asr oxiri va XIX asrga toʻgʻri keladi. Jumladan, shu ikki asr chegarasida rus akademik olimlari Peter Pallas va Middendorf Qora dengiz suvining xususiyatlari hamda faunasini oʻrgangan. Oʻsha yillardagi muhim ilmiy ekspeditsiyalardan 1820-yilda kapitan Gotye, kapitan-leytenant M. B. Verx va shturman Grigoryev ishtirokidagi qoʻshma fransuz-rus ekspeditsiyasi, Y. P. Manganarining «Nikolay» brigi va «Golubka» yaxtasida oʻtkazilgan gidrografik ekspeditsiyasi (1826—1836-yillar), leytenantlar G. I. Butakov va I. A. Shestakovning «Pospeshniy» va «Skoriy» kemalaridagi ekspeditsiyasi (1847—1850-yillar) bor. 1816-yilda F. F. Bellinsgauzen tuzgan Qora dengiz sohillari tavsifi paydo boʻlgan, 1817-yilda Qora dengizning birinchi xaritasi, 1842-yilda birinchi atlas, 1851-yilda esa Qora dengiz lotsiyasi chop etilgan. Dengiz flora va faunasini oʻrganishga katta hissa qoʻshgan olimlar orasida Genrix Ratke, K. F. Kessler, V. I. Chernyavskiy, N. V. Bobretskiy, V. N. Ulyanin va N. A. Grebnitskiyni alohida taʼkidlash lozim. 1801-yilda Nikolayevda Qora dengizboʻyidagi birinchi gidrometeorologik stansiya tashkil etilgan; keyinchalik bunday punktlar Xerson, Odessa va boshqa shaharlarda ochilgan.

Qora dengizda doimiy ishlaydigan biologik stansiyalar tashkil etish tashabbusi mashhur rus olimi va sayyohi N. N. Mikluxo-Maklayga tegishli. 1871-yildan Sevastopolda birinchi biologik stansiya (hozirgi Janubiy dengizlar biologiyasi instituti) ish boshlagan va Qora dengiz tirik dunyosini muntazam oʻrgangan. Qora dengizning tizimli ilmiy tadqiqotlari XIX asr oxiridagi ikki voqeadan — Bosfor oqimlarini oʻrganish (1881—1882-yillar) va ikkita chuqur suvli okeanografik ekspeditsiya (1890—1891-yillar)dan boshlangan. XIX asr oxirida I. B. Shpindler boshchiligidagi ekspeditsiya dengizning chuqur qatlamlari vodorod sulfidiga toʻyinganini aniqlagan. Keyinchalik ekspeditsiya ishtirokchisi, mashhur rus kimyogari N. D. Zelinskiy bu hodisani izohlab bergan.

Okeanografik platforma — Katsiveli

Qora dengiz tadqiqotlari 1917-yil Oktabr inqilobidan keyin ham davom etgan. Havzaning ekologiyasi va gidrologiyasini oʻrganishda Azov–Qora dengiz ilmiy-baliqchilik ekspeditsiyasi (rahbari N. M. Knipovich, 1922—1928-yillar) va Qora dengiz okeanografik ekspeditsiyasi (1923—1935-yillar) muhim natijalarga erishgan. 1919-yilda Kerchda ixtiologiya stansiyasi tashkil etilgan (keyinchalik Azov–Qora dengiz baliqchilik va okeanografiya institutiga aylangan; hozirgi Janubiy dengiz baliqchiligi va okeanografiya ilmiy-tadqiqot instituti — YugNIRO). 1929-yilda Qrimning Katsiveli qishlogʻida dengiz gidrofizikasi stansiyasi (hozirgi tajriba boʻlimi — Dengiz gidrofizikasi instituti Ukraina Milliy fanlar akademiyasi).

Qora dengiz suvlarini oʻrganish boʻyicha ilmiy faoliyat Ikkinchi jahon urushi tufayli toʻxtab qolgan, gidrometeorologiya xizmatlari armiya va flot ehtiyojlariga yoʻnaltirilgan. Urush tugagach ilmiy ishlar toʻliq tiklandi. Xalqaro geofizika yili (1957—1959-yillar) professor N. A. Belinskiy boshchiligidagi yirik idoralararo ekspeditsiyalar bilan ajralib turdi. Urushdan keyin Qora dengizni oʻrganishda zamonaviy texnik ishlanmalar (radionavigatsion koordinata tizimlari, jumladan, toʻlqin oʻlchagichlar, exograflar va avtomatik yozib boruvchi asboblar)dan tobora keng foydalanila boshlandi. Oqimlarni oʻrganishda maxsus tadqiqot kemalari hamda aerofotosurat maʼlumotlaridan foydalanilgan. 1957-yildan Qora dengiz tubi yer poʻstining muntazam seysmik tadqiqotlari oʻtkazilmoqda. 1975-yilda tadqiqot kemasidan birinchi marta chuqur suvda burgʻilash (1 km chuqurlikkacha) amalga oshirildi.

1970—1980-yillardagi tadqiqotlar natijasida Qora dengizdagi suv aylanishi va almashinuvi, shuningdek, uning ifloslanishi haqida yangi fundamental bilimlar olindi. Dengiz tubi relyefi va gruntlarini batafsil oʻrganish hamda maʼlumotlar toʻplash natijasida 1990-yillar boshiga kelib Qora dengizni toʻliq qamrab olgan batafsil navigatsiya xaritalari toʻplami nashr etildi. 1980-yilda Katsivelidagi dengiz gidrofizikasi stansiyasi asosida Yevropadagi birinchi doimiy okeanografik platforma qurildi. 1980-yillarning oʻrtalariga kelib dengizni ilmiy oʻrganish bilan katta okeanografik flotga ega oʻnlab tashkilotlar shugʻullanardi. XX asr oxirida davlatlararo ilmiy dasturlar va ekspeditsiyalarning roli ortdi. Masalan, 1990—1995-yillarda Bolgariya, Rossiya, Ruminiya, AQSH, Turkiya va Ukraina olimlari HydroBlack, CoMSBlack, NATO TU Black Sea dasturlarida hamkorlik qildilar. Turli mamlakat olimlari oʻz kuchlarini kompyuter tizimlari yordamida toʻplangan katta maʼlumotlar majmualarini birgalikda qayta ishlash va saqlashga yoʻnaltirdilar. Xalqaro ekspeditsiyalar fanlararo masalalarni, avvalo ekologik monitoringni amalga oshirish vazifalarini hal qiladi (masalan, MAGATE homiyligida 1998—2004-yillarda olib borilgan tadqiqotlar).

Odessa portida

Iqtisodiyoti

Transportdagi ahamiyati

Qora dengiz oʻzi qirgʻoqlarini yuvib oʻtadigan mamlakatlar iqtisodiyoti uchun katta transport ahamiyatiga ega. Dengiz yuk tashishining sezilarli qismini tankerlar tashkil etadi. Ular Rossiya portlaridan (avvalo neft va neft mahsulotlarini Novorossiysk hamda Tuapsedan) va Gruziya portlaridan (Batumi, Poti, Kulevi) eksport qilishni taʼminlaydi. Novorossiysk neft terminallari supertankerlarni ham qabul qila oladi. Biroq uglevodorodlarni eksport qilish hajmi Bosfor va Dardanell boʻgʻozlarining oʻtkazish quvvati cheklangani sababli sezilarli darajada chegaralanadi. Yujniy shahrida Odessa—Brodi neft quvuri doirasida neft qabul qilish terminali qurilgan. Shuningdek, Qora dengiz boʻgʻozlarini chetlab oʻtuvchi Burgas—Aleksandrupolis (Bolgariya rad etgani sababli uning qurilishi 2011-yil oxirida nomaʼlum muddatga qoldirilgan) va Samsun—Jayhon neft quvurlarini qurish loyihalari mavjud. Qora dengiz tubi boʻylab Rossiya va Turkiyani bogʻlovchi «Moviy oqim» chuqur suvli gaz quvuri yotqizilgan. Gaz quvurining Kavkazning Qora dengiz sohilidagi Arxipo-Osipovka qishlogʻi bilan Turkiyadagi Samsun shahridan 60 km uzoqlikdagi qirgʻoq oraligʻida joylashgan suvosti qismining uzunligi 396 km. Qoʻshimcha quvur tarmogʻini yotqizish orqali uning quvvatini oshirish va yangi «Janubiy oqim».

» suvosti gaz quvurini qurish rejalari bor. Qora dengiz orqali TRACECA (Transport Corridor Europe—Caucasus—Asia — Yevropa—Kavkaz—Osiyo) xalqaro transport yoʻlagi oʻtadi. Qora dengiz portlari bir qator Umumevropa transport yoʻlaklari.

ning oxirgi nuqtalaridir. XX va XXI asrlar chegarasida Azov–Qora dengiz havzasidagi tashishlarning yarmidan koʻpi tashqi savdo hissasiga toʻgʻri kelgan. Asosiy oʻrin tutgan neft va neft mahsulotlaridan tashqari, ruda, metall, sement eksport qilinadi (soʻnggi yillarda avval Qora dengiz portlari orqali import qilingan don eksportning asosiy mahsulotlaridan biriga aylangan). Importda rangli metall rudalari, metall, shakar va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari, mashina hamda uskunalar asosiy oʻrinda turadi. Qora dengiz havzasida konteyner tashish keng rivojlangan, yirik konteyner terminallari mavjud. Lixterlar yordamida tashish rivojlanmoqda; temiryoʻl parom qatnovlari Chernomorsk (Ukraina) — Varna (Bolgariya) hamda Chernomorsk (Ukraina) — Batumi (Gruziya) yoʻnalishlarida ishlaydi. Qora dengizda dengiz yoʻlovchi tashish ham rivojlangan (ammo SSSR parchalangach, uning hajmi ancha kamaygan).

2010-yilgi yuk aylanmasi boʻyicha Qora dengizdagi eng yirik portlar: Novorossiysk dengiz savdo porti (Rossiya, 76,2 mln tonna), Konstansa (Ruminiya, 36,4 mln tonna), Kaspiy quvurlari konsorsiumining neft porti (Rossiya, 34,9 mln tonna), Odessa dengiz savdo porti (Ukraina, 24,7 mln tonna), Tuapse dengiz savdo porti (Rossiya, 18,5 mln tonna), Yujniy dengiz savdo porti (Ukraina, 18,2 mln tonna), Mariupol dengiz savdo porti (Ukraina, 15,9 mln tonna), Chernomorsk dengiz savdo porti (Ukraina, 15,0 mln tonna), Erdemir (Turkiya, 13,0 mln tonna).

Azov dengiziga quyiladigan Don daryosi orqali Qora dengizni Kaspiy dengizi bilan (Volga–Don kema qatnovi kanali va Volga orqali), Boltiq dengizi va Oq dengiz bilan (Volga–Boltiq suv yoʻli va Oq dengiz–Boltiq kanali orqali) bogʻlaydigan daryo suv yoʻli oʻtadi. Dunay daryosi kanallar tizimi orqali Shimoliy dengiz.

bilan bogʻlangan. Turkiya Bosforning gʻarbida Kuchukchekmeje koʻli yaqinida Marmar va Qora dengizlarni bogʻlaydigan Istanbul kanalini qurishni rejalashtirmoqda. Asosan neft tashuvchi tankerlar shu kanal orqali oʻtishi koʻzda tutilgan. 2020-yilda qurilishni 2025—2026-yillarga qadar yakunlash rejalashtirilgan edi, biroq 2021-yilda ham qurilish boshlanmagani tufayli muddatlar kechiktirilishi aniq boʻlgan.

Odessa bozorida baliq (kilka yoki shprot)

Sanoat baliqchiligi

Qora dengizda quyidagi baliq turlari sanoat uchun ahamiyatli: kilka (shprot), kefal, anchous (xamsa), skumbriya, stavrida, sudak, leshch va seld. Asosiy baliqchilik portlari: Odessa, Sevastopol, Kerch, Novorossiysk va boshqalar.

XX asrning oxiri — XXI asr boshida haddan tashqari koʻp baliq ovlanishi va dengiz ekologik holatining yomonlashuvi tufayli baliqchilik hajmi sezilarli qisqardi. Taqiqlangan tubni tral bilan ovlash va brakonyerlik ham, ayniqsa bakrasimonlar uchun, katta muammo boʻlib qolmoqda.

Mayda toshli plyaj — Gelendjik yaqinida; orqa fonda Parus qoyasi

Dam olish va turizmdagi ahamiyati

Qora dengizboʻyidagi qulay iqlim sharoitlari bu hududni muhim kurort mintaqasi sifatida rivojlantirgan. Qora dengizdagi eng yirik kurort hududlari: Qrimning janubiy sohili (Yalta, Alushta, Sudak, Koktebel, Feodosiya), Kavkazning Qora dengiz sohili (Anapa, Gelendjik, Sochi, Pitsunda, Gagra, Batumi), Bolgariyaning Qora dengiz sohili (Oltin qumlar va Quyoshli qirgʻoq), Ruminiyaning Qora dengiz sohili (Mamaya, Eforiye).

Kavkaz Qora dengiz sohilining Rossiyaga tegishli qismi mamlakatning asosiy kurort mintaqasidir. 2005-yilda bu yerga qariyb 9 mln sayyoh kelgan. 2006-yilda esa Krasnodar oʻlkasi mutasaddilarining prognoziga koʻra, kamida 11—11,5 mln dam oluvchi tashrif buyurishi kutilgan. Rossiyaning Qora dengiz sohilida 1000 dan ortiq pansionat, sanatoriy va mehmonxona bor, ular soni doim ortmoqda. Rossiya sohilining tabiiy davomi — Abxaziya qirgʻogʻi boʻlib, uning muhim kurortlari Gagra va Pitsunda hali sovet davridayoq mashhur boʻlgan. Kavkazning Qora dengiz sohilida kurort sohasining rivojlanishini mavsumning nisbatan qisqaligi (masalan, Oʻrta yer dengiziga qaraganda), ekologik va transport muammolari, Abxaziyada esa uning maqomi bilan bogʻliq noaniqlik va Gruziya bilan yangi harbiy mojaro boshlanishi xavfi cheklaydi.

Ekologiyasi va tabiatni muhofaza qilish

Kirish qismiga koʻrinish — Sevastopol qoʻltigʻiga Sevastopoldan (Qrim). Oldingi fonda choʻktirilgan kemalar yodgorligi

Qora dengiz sohili va unga quyiladigan daryolar havzalari qadim zamonlardan zich yashab kelingan, inson faoliyati taʼsiri kuchli hududlardir. Qora dengizning ekologik holati umuman olganda noqulay.

Dengiz ekotizimi muvozanatini buzadigan asosiy omillar quyidagilar:

  • Dengizga quyiladigan daryolarning kuchli ifloslanishi, ayniqsa dalalardan mineral oʻgʻitlar, xususan, nitratlar va fosfatlar boʻlgan oqova suvlarning kelishi. Bu dengiz suvining ortiqcha oziq moddalarga toʻyinishiga (evtrofikatsiya) va natijada fitoplanktonning keskin koʻpayishiga (dengizning «gullashi» — koʻk-yashil suvoʻtlarning jadal rivojlanishi), suv tiniqligining pasayishi va koʻp hujayrali suvoʻtlar nobud boʻlishiga olib keladi.
  • Suvning neft va neft mahsulotlari bilan ifloslanishi (tanker tashishining katta qismi toʻgʻri keladigan dengizning gʻarbiy qismi va portlar suv hududlari eng ifloslangan joylar hisoblanadi). Natijada neft dogʻlariga tushgan dengiz hayvonlari nobud boʻladi, shuningdek, suv yuzasidan neft va neft mahsulotlari bugʻlanib atmosferani ifloslantiradi.
  • Dengiz suvining inson hayotiy faoliyati chiqindilari bilan ifloslanishi. Masalan, Yevropaning 20 ta mamlakati tozalanmagan yoki yetarlicha tozalanmagan oqova suvlarni, shu jumladan Dunay, Prut va Dnepr orqali, Qora dengizga tashlaydi. Asosiy yuk dengizning shimoli-gʻarbiy, eng sayoz qismiga toʻgʻri keladi. Barcha tirik organizmlarning 65 foizi shu hududda vujudga keladi, asosiy urugʻ sochish joylari ham shu yerda. Ifloslanishning yana bir omili — Qora dengiz sohilidagi ommaviy qurilishlar. Natijada bunday joylardagi dengiz shelfi tubi beton qoldiqlari, sement changi va qurilishda ishlatiladigan turli kimyoviy materiallar bilan ifloslanadi.
  • Baliqlarning ommaviy ovlanishi; bu muammo Qora dengizboʻyi mamlakatlari oʻrtasida baliq resurslaridan foydalanishni tartibga soluvchi kelishuvlar yoʻqligi bilan yanada kuchayadi. Britaniyalik olimlarning qayd etishicha, soʻnggi 50 yilda Qora dengiz baliq zaxiralaridan yirtqichlarcha foydalanish kamida ikki marta dengiz ekotizimini tubdan oʻzgartirgan. 1970-yillarda yirik yirtqichlar — delfinlar, skumbriya va tunetslar populyatsiyasi kamaygan. Natijada kilka va anchous kabi mayda baliqlar koʻpaygan. Baliqchilar mayda baliqlarni ovlashga oʻtishgan, 1990-yillar boshiga kelib esa ular ham tugagan. Natijada boʻshagan ekologik oʻrinni meduzalar egallagan. Yevropa atrof-muhit agentligi maʼlumotlariga koʻra, ular Qora dengizdagi barcha tirik organizmlar massasining 90 foizigachasini tashkil etgan.
  • Taqiqlangan boʻlsa-da, keng ishlatiladigan, dengiz tubidagi biotsenozlarni yoʻq qiluvchi tral baliqchiligi.
  • Inson faoliyati taʼsirida suv hayvonot dunyosi tarkibining oʻzgarishi, individlar sonining kamayishi va mutatsiyalar (jumladan, mahalliy turlarning inson taʼsirida kirib kelgan begona turlar bilan almashishi). Masalan, YugNIROning Odessa boʻlimi mutaxassislari bahosiga koʻra, atigi oʻn yilda (1976—1987-yillarda) Qora dengiz afalinasi soni 56 mingdan yetti mingtagacha kamaygan. Shu bilan birga Qora dengizga kiradigan kemalar deb ataluvchi ballast suvlarini ommaviy tashlashi natijasida suvga tabiiy sharoitda bu yerda uchramasligi kerak boʻlgan dengiz organizmlari kirib keladi. Aynan shu yoʻl bilan rapana mollyuskasi va taroqsimon meduza Mnemiopsis leidyi dengizga kirib kelib, mahalliy ekotizim.

11-noyabr 2007-yilda Qora dengizning shimoli-gʻarbiy qismida, ayniqsa Kerch boʻgʻozida yuz bergan kuchli boʻron suv havzasi va qirgʻoqlarga katta zarar yetkazgan. Boʻronda tanker va texnik oltingugurt tashiyotgan bir necha yuk kemasi choʻkkan. Suvga kamida 1600 tonna mazut va 6800 tonna oltingugurt tushgan. Qora va Azov dengizlari suvlarining ifloslangan umumiy maydoni 660 km²dan, neft mahsulotlari bilan ifloslangan qirgʻoqlar umumiy uzunligi esa 183 km dan oshgan.

Bir qator mutaxassislarning fikricha, Qora dengizboʻyi mamlakatlarining ayrimlarida iqtisodiy faollik kamayganiga qaramay, soʻnggi oʻn yilda Qora dengizning ekologik holati yomonlashgan. Qrim Fanlar akademiyasi prezidenti Viktor Tarasenko Qora dengizni dunyodagi eng iflos dengiz deb hisoblashini bildirgan.

Qora dengiz hududida atrof-muhitni muhofaza qilish uchun 1996-yilda ACCOBAMS («Qora dengiz, Oʻrta yer dengizi va ularga tutash Atlantika hududida kitsimonlarni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi bitim») qabul qilingan. Uning asosiy masalalaridan biri delfinlar va kitlar.

ni muhofaza qilishdir. Qora dengizni muhofaza qilish masalalarini tartibga soladigan asosiy xalqaro hujjat — Qora dengizni ifloslanishdan himoya qilish konvensiyasi. Uni 1992-yilda Qora dengiz boʻyidagi olti davlat — Bolgariya, Gruziya, Rossiya, Ruminiya, Turkiya va Ukraina Buxarestda imzolagan (Buxarest konvensiyasi). Shuningdek, 1994-yil iyunida Avstriya, Bolgariya, Xorvatiya, Chexiya Respublikasi, Germaniya, Vengriya, Moldova, Ruminiya, Slovakiya, Sloveniya, Ukraina va Yevropa Ittifoqi vakillari Sofiyada Dunay daryosini muhofaza qilish va barqaror rivojlantirish boʻyicha hamkorlik konvensiyasini imzolagan. Bu bitimlar natijasida Qora dengiz komissiyasi ( (Istanbul) va Dunay daryosini muhofaza qilish xalqaro komissiyasi ( (Vena, 1998-yil) tashkil etildi. Ular konvensiyalar doirasidagi tabiatni muhofaza qilish dasturlarini muvofiqlashtiradi.

31-oktabr 1996-yilda Bolgariya, Gruziya, Rossiya, Ruminiya, Turkiya va Ukraina Qora dengizni muhofaza qilish va tiklash boʻyicha strategik harakatlar rejasini qabul qildi. Shu voqea xotirasiga har yili 31-oktabrda Qora dengiz boʻyi mamlakatlarida Xalqaro Qora dengiz kuni sifatida nishonlanadi, plyajlarni tozalash aksiyalari va boshqa ekologik tadbirlar oʻtkaziladi.

I. K. Ayvazovskiy. «Feodosiyadagi Qora dengiz floti» (1839)

Qora dengiz sanʼatda

Qora dengiz va Qrim tabiati mashhur rus dengiz manzaralari rassomi Ivan Ayvazovskiy uchun ilhom manbai boʻlgan. Boʻronlar va sokin suv yuzasi, plyajlar, qoyalar hamda Qora dengiz sohilidagi pana qoʻltiqlar rassomning koʻplab asarlarida aks etgan. Feodosiyada I. K. Ayvazovskiy nomidagi milliy suratlar galereyasi.

faoliyat yuritadi. Qulay iqlim va quyoshli kunlarning koʻpligi sobiq SSSRning koʻplab kinoijodkorlarini Qora dengiz sohillariga jalb qilgan. Sovet (hozirda Rossiya va Ukraina) kinosi tarixiga kirgan koʻplab filmlar Odessa kinostudiyasi, Yalta kinostudiyasida (sovet davrida, 1963-yildan boshlab, M. Gorkiy nomidagi Markaziy bolalar va yoshlar filmlari kinostudiyasining filiali boʻlgan hamda SSSR kinostudiyalari tomonidan tabiat qoʻynidagi suratga olishlarda faol foydalanilgan) va boshqa kinokompaniyalarda suratga olingan. Qora dengiz manzaralari aks etgan mashhur filmlar orasida «Alvon yelkanlar», «Amfibiya odam», «Brilliant qoʻl», «Ivan Vasilyevich kasbini oʻzgartiradi», «Assa» va boshqalar bor. Qora dengizda suratga olingan Sergey Eyzenshteyn «ning «Potyomkin zirhli kemasi»» (1925).

filmi jahon miqyosida mashhur boʻlgan. Qora dengiz mavzusi bir qator yozuvchi va shoirlar ijodida ham aks etgan. Jumladan:

Manbalar

  1. 1 2 Чёрное море // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  2. ↑ Black Sea Geography (англ.). University of Delaware College of Marine Studies (2003). Дата обращения: 2 декабря 2006. Архивировано из оригинала 29 апреля 2007 года.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Ежегодник состояния морей России по гидрохимическим показателям. 2008 год. Чёрное море. oceanography.ru. Дата обращения: 29 февраля 2012. Архивировано из оригинала 3 июля 2013 года.
  4. ↑ Вооружённые силы Грузии. www.modernarmy.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано из оригинала 11 мая 2013 года.
  5. 1 2 Виноградов, 1958, с. 5.
  6. ↑ Black sea — статья из Encyclopædia Iranica. Rüdiger Schmitt
  7. ↑ море&method_word=beginning&ww_word=on&ic_word=on&sort=word&encoding=utf-rus Чёрное море // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1987. — Т. IV : Т — Ящур. — С. 345.
  8. ↑ Очерки из истории Грузии. — თბილისი, 2009. — С. 264. — ISBN 978-9941-410-69-7. — [Архивировано 28 сентября 2022 года.]
  9. ↑ Бухарин М. Д. Возникновение понятия «Чёрное море» в средневековых географических традициях. www.academia.edu. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 8 апреля 2022 года. // Monumentum Gregorianum. Сборник научных статей памяти академика Г. М. Бонгард-Левина. М., 2013. С. 479.
  10. ↑ Топографический указатель. www.vostlit.info. Дата обращения: 27 января 2021. Архивировано 21 августа 2020 года.
  11. ↑ Твёрдый А. В. Чёрное море // Кавказ в именах, названиях, легендах: опыт топонимического словаря. — Краснодар : Платонов И., 2008. — С. 369−370. — ISBN 978-5-89564-044-9.
  12. ↑ Меретуков К. Х. Хы ШӀуцӀ // Адыгейский топонимический словарь. — 3-е изд., доп. — Майкоп : ООО «Качество», 2003. — С. 262−263. — ISBN 5-901701-43-7.
  13. 1 2 3 4 5 География, история, свойства экосистемы Чёрного моря. blacksea-education.ru. Дата обращения: 13 октября 2019. Архивировано 23 декабря 2019 года.
  14. ↑ Чёрное море. blacksea-education.ru. Дата обращения: 28 августа 2017. Архивировано 17 августа 2017 года.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Чёрное море // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  16. ↑ Естественная история Чёрного моря. blacksea-education.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 9 января 2014 года.
  17. ↑ Киммерийская эпоха. www.bibliotekar.ru. Дата обращения: 10 мая 2020. Архивировано 6 июля 2020 года.
  18. ↑ Куяльницкое время. www.bibliotekar.ru. Дата обращения: 10 мая 2020. Архивировано 23 февраля 2020 года.
  19. ↑ Рассказ первый. Чем необычно Чёрное море. adminland.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 5 сентября 2019 года.
  20. ↑ ЯНИНА Т. А. НЕОПЛЕЙСТОЦЕН ПОНТО-КАСПИЯ: БИОСТРАТИГРАФИЯ, ПАЛЕОГЕОГРАФИЯ, КОРРЕЛЯЦИЯ. — М.: Географический факультет Московского государственного университета им. М. В. Ломоносова, 2012. — 264 с. — ISBN 978-5-89575-215-9.
  21. 1 2 3 Свойства вод Чёрного моря. blacksea-education.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 26 января 2016 года.
  22. ↑ Румыния и черноморский газ. trubagaz.ru. Дата обращения: 6 марта 2012. Архивировано из оригинала 8 июля 2013 года.
  23. ↑ Научно-исследовательское судно «Московский университет». www.soviet-trawler.narod.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 21 декабря 2019 года.
  24. ↑ Перлова Е. В. Коммерчески значимые нетрадиционные источники газа — мировой опыт освоения и перспективы для России. Дата обращения: 28 сентября 2012. Архивировано из оригинала 16 ноября 2012 года.
  25. ↑ Ежегодник состояния морей России по гидрохимическим показателям. 2008 год. Чёрное море. (Со ссылкой на: Суховей В. Ф. Моря Мирового океана. — Л., Гидрометеоиздат, 1986, 288 с., Mee L., Jeftic L. AoA Region: Black Sea. — UNEP, 2009, 9 p. oceanography.ru. Дата обращения: 29 февраля 2012. Архивировано из оригинала 3 июля 2013 года.
  26. ↑ Гидрофизические характеристики. Дата обращения: 29 сентября 2012. Архивировано из оригинала 10 июля 2012 года.
  27. ↑ Моря СССР. tapemark.narod.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 25 декабря 2019 года.
  28. 1 2 Сероводород. Дата обращения: 26 апреля 2010. Архивировано из оригинала 10 сентября 2011 года., Статьи о Сочи
  29. ↑ Виктор Рогожкин. Взрыв Чёрного моря. Реально ли это? Независимый научно-технический портал «НТПО» (8 декабря 2003). Дата обращения: 31 октября 2019. Архивировано из оригинала 2 ноября 2019 года.
  30. ↑ А. Ю. Леин, М. В. Иванов. Крупнейший на земле метановый водоём. «Природа», № 2, 2005. vivovoco.astronet.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 19 августа 2019 года.
  31. ↑ Закономерности изменчивости течений Каспийского моря. www.randewy.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 15 мая 2021 года.
  32. 1 2 Институт океанологии Российской Академии Наук. Атлас «Чёрное море 2000»
  33. ↑ esimo.oceanography.ru — Чёрное море / Гидрология / Гидрологический режим / Соленость воды. esimo.oceanography.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 24 декабря 2019 года.
  34. ↑ Сюрпризы Природы // Наука и жизнь, № 2, 2006 год. www.nkj.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 20 июня 2019 года.
  35. ↑ Экологический Атлас. Черное и Азовское моря / под ред. А. Н. Шишкина. — М.: Фонд «НИР», 2019. — 464 с.
  36. ↑ Новороссийская бора и байкальская сарма. meteoweb.ru. Дата обращения: 29 февраля 2012. Архивировано 11 мая 2012 года.
  37. ↑ Температурные рекорды августа прогреют Азовское и Черное моря до невиданных показателей. krasnodarmedia.su. Дата обращения: 30 июля 2025. Архивировано 30 июля 2025 года., KrasnodarMedia.su
  38. ↑ ЕСИМО. Дата обращения: 17 декабря 2010. Архивировано 28 ноября 2017 года.
  39. ↑ Чёрное море::: Фитопланктон. blacksea-education.ru. Дата обращения: 13 октября 2019. Архивировано 17 октября 2019 года.
  40. ↑ Заика В. Е. Экология ноктилюки Noctiluca scintillans (Macartney) в Чёрном море // Морський екологічний журнал. — 2005. — Т. IV, вып. № 4.
  41. ↑ Кантор Ю. И. Биологические и исторические тайны рапаны // Природа. — Наука, 2003. — Вып. № 3. Архивировано 5 сентября 2016 года.
  42. ↑ День Чёрного моря: проблемы экосистемы. // rgo.ru. Дата обращения: 15 июня 2012. Архивировано из оригинала 17 октября 2013 года.
  43. ↑ Population dynamics, ingestion, growth and reproduction rates of the invader Beroe ovata and its impact on plankton community in Sevastopol Bay, the Black Sea (англ.) (недоступная ссылка — история). // J. Plankton Res. (2003) 25 (5): 539-549. doi:10.1093/plankt/25.5.539
  44. 1 2 Опасные животные Чёрного моря. // blacksea-education.ru. Дата обращения: 15 июня 2012. Архивировано 10 июня 2012 года.
  45. ↑ Александр Вершинин. Моллюски Чёрного моря и их ракушки. blacksea-education.ru. Дата обращения: 25 октября 2012. Архивировано 30 декабря 2012 года.
  46. ↑ Термин введённый И. И. Пузановым
  47. ↑ Овен Л. С., Салехова Л. П. К вопросу о медитерранизации ихтиофауны Черного моря // Гидробиологический журнал : журнал. — 1969. — Т. 5, № 4. — С. 124-127. Архивировано 1 июля 2026 года.
  48. ↑ Виноградов, 1958, с. 6,7.
  49. ↑ Виноградов, 1958, с. 8.
  50. ↑ Виноградов, 1958, с. 9.
  51. ↑ Виноградов, 1958, с. 11.
  52. ↑ Виноградов, 1958, с. 12.
  53. ↑ Балязин В. Н. Неофициальная история России: Начало Петровской эпохи. — М.: Красный пролетарий, 2006. — 190 с.
  54. ↑ Виноградов, 1958, с. 13,14.
  55. ↑ Виноградов, 1958, с. 14.
  56. ↑ Н. В. Шадрин. Забытый пионер морской биологии и археологии Чёрного моря (недоступная ссылка — история).
  57. ↑ Виноградов, 1958, с. 16—18.
  58. 1 2 3 4 5 6 Нарис з історії вивчення Чорного та Азовського морів // Океанографічний атлас Чорного та Азовського морів (укр.).
  59. ↑ Виноградов, 1958, с. 19.
  60. ↑ Институту биологии южных морей им. А. О. Ковалевского НАН Украины – 140 лет. // ibss.nas.gov.ua. Дата обращения: 29 февраля 2012. Архивировано из оригинала 17 июля 2014 года.
  61. ↑ Виноградов, 1958, с. 24.
  62. ↑ Исследования морей с 60-х годов XIX в до 1917 г. Часть 2. // flot.com. Дата обращения: 29 февраля 2012. Архивировано 23 ноября 2011 года.
  63. ↑ Виноградов, 1958, с. 38—45.
  64. ↑ ЮгНИРО. Дата обращения: 28 сентября 2012. Архивировано из оригинала 31 октября 2012 года.
  65. ↑ Сизов А. А., Кузнецов А. С., Полонский А. Б., Спичак Н. И. История создания и функционирования Стационарной океанографической платформы в Кацивели (к 30-летнему юбилею) // Экологическая безопасность прибрежной и шельфовой зон и комплексное использование ресурсов шельфа. — 2010. — Вып. 21. — С. 69—73.
  66. ↑ Нефтепровод планировалось продлить до польского города Плоцк для транспортировки нефти далее до порта Гданьск, таким образом создав трансъевропейский маршрут Одесса — Гданьск
  67. ↑ Алексей Топалов. Труба в обход Болгарии. // gazeta.ru. Дата обращения: 29 февраля 2012. Архивировано 17 февраля 2012 года.
  68. ↑ Вести.Ru: Газопровод "Голубой поток". // vesti.ru. Дата обращения: 2 марта 2012. Архивировано 20 мая 2012 года.
  69. ↑ Строительство «Южного потока» начнётся уже в декабре 2012 года. // gazprom.ru. Дата обращения: 25 июля 2012. Архивировано 9 июня 2012 года.
  70. ↑ Страны. TRACECA ORG. // traceca-org.org. Дата обращения: 25 июня 2012. Архивировано 29 июня 2012 года.
  71. ↑ Коллектив авторов. Экономическая география России. Учебник для вузов. — М.: ИНФРА-М, 1999. — [Архивировано 4 июня 2012 года.]
  72. ↑ Юлия Кузнецова. Грузооборот портов Чёрного и Азовского морей за 2011 год: некоторые тенденции. Обзор BSNews. // blackseanews.net. Дата обращения: 25 июля 2012. Архивировано из оригинала 7 июня 2012 года.
  73. ↑ Остров Стамбул. Новый Босфор — национальный проект Эрдогана для «новой Турции». novayagazeta.ru. Дата обращения: 17 декабря 2019. Архивировано 19 августа 2018 года.
  74. ↑ Канал «Стамбул» — «сумасшедший проект» Эрдогана, который должен заменить Босфор. Против него экологи, военные — и в перспективе Россия. meduza.io (4 апреля 2021). Дата обращения: 28 сентября 2022. Архивировано 25 августа 2021 года.
  75. 1 2 Курорты Краснодарского края готовятся принять 11,5 млн отдыхающих. // web.archive.org. Дата обращения: 25 июля 2012. Архивировано из оригинала 17 ноября 2007 года.
  76. ↑ С таким экстримом туристы ещё не сталкивались. НТВ.Ru. // ntv.ru. Дата обращения: 25 июля 2012. Архивировано 1 августа 2013 года.
  77. ↑ Экологические проблемы Чёрного моря. Справка РИА Новости. // artificialreefs.ru. Дата обращения: 25 июля 2012. Архивировано 20 марта 2012 года.
  78. 1 2 Дмитрий Смирнов. Черноморский апокалипсис. // crimea.comments.ua. Дата обращения: 2 июля 2012. Архивировано из оригинала 3 января 2011 года.
  79. ↑ Александр Пархоменко. Чрезмерный вылов рыбы в Чёрном море: международная игра без правил. // new-sebastopol.com. Дата обращения: 2 июля 2012. Архивировано 21 октября 2012 года.
  80. 1 2 3 Рыбаки "распустили в Чёрном море медуз". // news.bbc.co.uk. Дата обращения: 2 июля 2012. Архивировано 10 октября 2013 года.
  81. ↑ Болтачёв А. Р. Траловый промысел и его влияние на донные биоценозы Чёрного моря // Морський екологічний журнал. — 2006. — Т. V, вып. № 3.
  82. ↑ Звери Чёрного Моря. — Симферополь: Таврия, 1996. — ISBN 5-7780-0773-6.
  83. ↑ Лиана Кашкет. Самое грязное море в мире соответствует своему названию. // cry.ru. Дата обращения: 2 июля 2012. Архивировано из оригинала 4 марта 2016 года.
  84. ↑ Угода про збереження китоподібних Чорного моря, Середземного моря та прилеглої акваторії Атлантичного океану (укр.). Дата обращения: 27 июня 2012. Архивировано из оригинала 12 июля 2014 года.
  85. ↑ Конвенция о защите Чёрного моря от загрязнения. // businesseco.ru. Дата обращения: 2 июля 2012. Архивировано 5 марта 2016 года.
  86. ↑ Национальный диалог по водной политике в Молдове в сфере комплексного управления водными ресурсами. // acva.md. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано из оригинала 25 мая 2013 года.
  87. ↑ The Commission on the Protection of the Black Sea Against Pollution (англ.). // blacksea-commission.org. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано 4 октября 2012 года.
  88. ↑ ICPDR - International Commission for the Protection of the Danube River (англ.). // icpdr.org. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано 24 июня 2012 года.
  89. ↑ Эмма Гилева. Международный День Чёрного моря: событие для всех. // blacksea-commission.org. Дата обращения: 29 мая 2012. Архивировано из оригинала 11 декабря 2013 года.
  90. ↑ Картинная галерея Айвазовского. Биография художника. // aivazovsky.euro.ru. Дата обращения: 29 мая 2012. Архивировано из оригинала 21 февраля 2012 года.
  91. ↑ Незалежное кино W → O → S. W-O-S. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано 14 августа 2012 года.
  92. 1 2 «Голливуд» на берегу Чёрного моря (киноискусство Одессы). // kruk.odessa.ua. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано 2 декабря 2020 года.
  93. ↑ Историческая справка об Одесской киностудии. // odessafilm.com.ua. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано из оригинала 20 ноября 2012 года.
  94. 1 2 Легенда Крыма. // Рабочая газета, № 127 от 20 июля 2011 г.. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано из оригинала 13 мая 2013 года.
  95. ↑ Ялтинская киностудия. // poluostrov-krym.com. Дата обращения: 1 августа 2012. Архивировано 13 мая 2012 года.

Adabiyotlar

  • K. A. Vinogradov Qora dengizdagi mahalliy gidrobiologik tadqiqotlar tarixi haqida ocherklar. — Kiyev: Ukraina SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1958.
  • K. A. Vinogradov Qora dengiz shimoli-gʻarbiy qismining ixtiofaunasi. — Kiyev, 1960.
  • Y. D. Vasilyeva. Qora dengiz baliqlari. Dengiz, shoʻrtob suv, turli shoʻrlikka moslasha oladigan va koʻchib yuruvchi turlarni aniqlash qoʻllanmasi. Rangli rasmlarni toʻplagan — S. V. Bogorodskiy[vd]. — M.: VNIRO, 2007. — 238 bet — 200 nusxa — ISBN 978-5-85382-347-1.
  • V. Y. Zaika Qora dengiz baliqlari va ularni ovlash tarixi. — Sevastopol, 2008.
  • Ch. King[ingl.]. Qora dengiz tarixi (ukr.) / ingliz tilidan tarjimon M. Klimchuk. — Kiyev: Nika-Tsentr, 2011. — 312 bet — [Arxivlangan 10 2024-yil avgust yili.]
  • M. V. Agbunov Qora dengizning qadimgi lotsiyasi. — Moskva: Nauka, 1987. — 156 bet.
  • Yu. I. Sorokin Qora dengiz: tabiat, resurslar. — Moskva: Nauka, 1982. — 217 bet.
  • D. M. Filippov Qora dengiz suvlarining aylanishi va tuzilishi. — Moskva: Nauka, 1968. — 136 bet.
  • G. G. Kuzminskaya Qora dengiz. — Krasnodar: Kitob nashriyoti, 1972. — 92 bet.
  • V. Stepanov, V. Andreyev Qora dengiz. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1981. — 160 bet.
  • Yu. P. Zaytsev, G. G. Polikarpov Qora dengizning muhim zonalaridagi ekologik jarayonlar (XX asr oʻrtalaridan XXI asr boshigacha boʻlgan ikki tadqiqot yoʻnalishi natijalarining umumlashtirilishi) // Dengiz ekologiyasi jurnali. — 2002. — 1, № 1. — 33–55-betlar.
  • M. V. Ivanov, M. V. Vaynshteyn, M. F. Galchenko va boshqalar Bakteriyalarning choʻkindilarda tarqalishi va geokimyoviy faolligi // Qora dengizning Bolgariya sektorida neft va gaz genezisini oʻrganish. Sofiya, 1984. 150—181-betlar.
  • A. A. Birkun (kichik), S. V. Krivoxijin Qora dengiz sutemizuvchilari. — Simferopol: Tavriya, 1996. — 96 bet.ISBN 5-7780-0773-6
  • S. M. Ignatyev «Aleksandr Kovalevskiy» Boris Savinkovni qanday qutqardi. «Priroda», № 7, 2001.. vivovoco.astronet.ru. Murojaat qilingan sana: 17-dekabr 2019-yil.
  • Yu. P. Zaytsev Bu ajoyib dengiz. irbis-nbuv.gov.ua. Murojaat qilingan sana: 28-sentabr 2022-yil. / Yu. P. Zaytsev. — Odessa: Mayak, 1978. — 157 bet.
  • Brătianu G. I.[rum.]. Qora dengiz. Boshlanishidan Usmonlilar istilosigacha (rum.). — Buxarest: Meridiane nashriyoti, 1988. — jild. I. — 352 bet — [Arxivlangan 20 2025-yil aprel yili.]
  • Brătianu G. I.[rum.]. Qora dengiz. Boshlanishidan Usmonlilar istilosigacha (rum.). — Buxarest: Meridiane nashriyoti, 1988. — jild. II. — 388 bet — [Arxivlangan 22 2025-yil aprel yili.]

Havolalar