| O‘simliklar | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘simliklarning xilma-xilligi | ||||||||||||
| Ilmiy tasnif | ||||||||||||
|
Domen: Dunyo: O‘simliklar |
||||||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||||||
| Plantae Haeckel, 1866 | ||||||||||||
| Sinonimlar | ||||||||||||
|
||||||||||||
| Hozirgi bo‘limlar | ||||||||||||
|
||||||||||||
| ||||||||||||
O‘simliklar (lot. Plantae, yoki Vegetabilia) — biologik dunyo; asosiy ko‘p hujayrali organizmlarguruhlaridan biri bo‘lib, uning vakillari fotosintezqilish xususiyatiga ega; bu guruhga yo‘sinlar, qirqquloqlar, qirqbo‘g‘imlar, plaunlar, ochiq urug‘lilar va gulli o‘simliklar.
Ko‘pincha o‘simliklar qatoriga barcha suvo‘tlar yoki ularning ayrim guruhlari ham kiritiladi. O‘simliklar (avvalo, gulli o‘simliklar) ko‘plab hayotiy shakllargaega bo‘lib, ular orasida eng keng tarqalganlari daraxtlar, butalar va o‘tlar.
O‘simliklar o‘rganish obyekti hisoblangan botanikafani ko‘plab yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi.
Ta’rifi va xususiyatlari

Umumiy belgilar
- O‘simlik hujayralari zich sellulozali qobiqqa ega.
- Ko‘pchilik o‘simliklarning hujayralarida yashil plastidlar — xloroplastlarjoylashgan bo‘lib, ularda yashil pigment xlorofillmavjud. Shu tufayli fotosintez (yorug‘lik energiyasini yutish va fotosintetik pigmentlar ishtirokida karbonat angidridni o‘zlashtirish) sodir bo‘ladi. Bunda kislorod suv molekulalarining parchalanishi natijasida ajralib chiqadi. Xloroplastlar tufayli aksariyat o‘simliklar yashil rangga ega.
- Asosan biror sirtga birikkan holda hayot kechiradi.
- Ularning hujayralarida zaxira modda sifatida kraxmal to‘planadi.
- Butun umri davomida o‘sadi.
- Hayot faoliyati fitogormonlar tomonidan boshqariladi.
O‘rganilish tarixi
Nimani o‘simlik deb atash kerakligiga aniq javob yo‘q. Bu masalaga birinchi bo‘lib javob berishga harakat qilgan kishi — qadimgi yunon faylasufi va olimi Aristotel. U o‘simliklarni jonsiz jismlar bilan hayvonlar o‘rtasidagi oraliq guruhga joylashtirgan. Jumladan, u o‘simliklarni mustaqil harakatlana olmaydigan tirik organizmlar deb ta’riflagan (shu jihatdan ular hayvonlardan farq qiladi).
Keyinchalik bakteriyalar va arxeylarkashf etildi; ular o‘simlik haqidagi umumiy tasavvurga mutlaqo mos kelmas edi. XX asrning ikkinchi yarmidayoq zamburug‘lar va ayrim suvo‘tlar alohida toifalarga ajratildi, chunki ularda o‘simliklarga xos bo‘lgan o‘tkazuvchi va ildiz tizimlari mavjud emas.
Hozirgi qarashlar

Zamonaviy ilmiy xulosalarga ko‘ra, o‘simliklarga xos quyidagi belgilovchi xususiyatlar mavjud:
- qattiq zarrachalarni o‘tkazmaydigan zich hujayra devorining mavjudligi (odatda, u sellulozadan iborat);
- o‘simliklar — produtsentlarhisoblanadi, chunki ular organik moddalarni asosan karbonat angidriddan foydalanib, Quyosh energiyasi ishtirokida fotosintezorqali hosil qiladi; bunda kislorod ajralib chiqadi (zamburug‘lar va bakteriyalar, ilgari o‘simliklarga kiritilgan bu organizmlar zamonaviy tasnifda mustaqil tirik organizmlar guruhlari sifatida ajratilgan);
- sianobakteriyalaryoki ko‘k-yashil suvo‘tlar ham fotosintez qilishiga qaramay, zamonaviy tasnifda o‘simliklar qatoriga kiritilmaydi (ular Bakteriyalar domenidagi bo‘lim darajasiga mansub);
- o‘simliklarning boshqa farqlovchi belgilari, jumladan, harakatsizlik, doimiy o‘sish va avlodlar almashinuvi hamda boshqa xususiyatlar faqat ularga xos bo‘lmasa-da, birgalikda o‘simliklarni boshqa yirik tirik organizmlar guruhlaridan ajratishga yordam beradi.
Kelib chiqishi va evolyutsiyasi

Arxey erasi (3800—2500 mln yil avval)
Paleontologik topilmalarga qaraganda, tirik mavjudotlarning dunyolarga ajralishi 3 mlrd yildan ko‘proq vaqt oldin sodir bo‘lgan. Dastlabki avtotrof organizmlar fotosintezlovchi bakteriyalar bo‘lgan (hozirgi vaqtda ular purpur va yashil bakteriyalar, sianobakteriyalarbilan namoyon bo‘ladi). Xususan, mezoarxeyda (2800—3200 mln yil avval) allaqachon sianobakterial matlar mavjud bo‘lgan.
Proterozoy erasi (2500—570 mln yil avval)
Hozircha eukariot fotoavtotrof organizmlar (o‘simliklar) kelib chiqishini barcha jihatdan tushuntirib beradigan yagona nazariya mavjud emas. Ulardan biri (simbiogenez nazariyasi) eukariot fototroflar eukariot geterotrof amyobasimon hujayraning fotosintezlovchi bakteriya bilan simbioz hosil qilishi orqali fototrof oziqlanishga o‘tishi natijasida paydo bo‘lganini taxmin qiladi. Keyinchalik bu bakteriya xloroplastgaaylangan. Ushbu nazariyaga ko‘ra, mitoxondriyalar ham aerob bakteriyalardan shu yo‘l bilan kelib chiqqan. Natijada suvo‘tlar — dastlabki haqiqiy o‘simliklar paydo bo‘lgan.
Proterozoy erasida bir hujayrali va koloniyali ko‘k-yashil suvo‘tlar ancha rivojlangan; qizil va yashil suvo‘tlar vujudga kelgan.
Paleozoy erasi (570—230 mln yil avval)

Oxirgi silur davrida (405—440 mln yil avval) Yerda kuchli tog‘ hosil bo‘lish jarayonlarikechgan. Buning natijasida Skandinaviya tog‘lari, Tyanshan, Sayan tog‘laripaydo bo‘lgan, ko‘plab dengizlar sayozlashgan yoki yo‘qolgan.
Oxir-oqibat ayrim suvo‘tlar (hozirgi xara suvo‘tlarigao‘xshashlari) quruqlikka chiqib, qirg‘oqning suv bosadigan va uning yuqorisidagi hududlariniegallagan. Bunga bakteriyalar va sianobakteriyalarquruqlik yuzasida sodda tuproq substratinihosil qilgani imkon bergan. Shu tariqa dastlabki yuksak o‘simliklar — riniofitlar paydo bo‘lgan.
Riniofitlarning o‘ziga xos xususiyati to‘qimalar mavjudligi hamda ularning qoplovchi, mexanik, o‘tkazuvchi va fotosintezlovchiturlarga ajralganidir. Bunga havo muhiti va suv muhitining keskin farqi sabab bo‘lgan, jumladan:
- kuchli Quyosh nurlanishita’siridan himoyalanish uchun dastlabki quruqlik o‘simliklari yuzasida kutinajralib chiqib, to‘planishi zarur edi. Bu qoplovchi to‘qimalar shakllanishining dastlabki bosqichi edi (epiderma);
- Kutin to‘planishi suvni butun tana yuzasi bilan (suvo‘tlardagidek) shimish imkonini yo‘qotadi, shu sababli rizoidlarningvazifasi o‘zgarib, ular organizmni substratga mahkamlash bilan birga, undan suvni ham shimadigan bo‘ldi;
- yerosti va yerusti qismlarining ajralishi mineral moddalar, suv va fotosintez mahsulotlarini organizm bo‘ylab tashish zaruratini tug‘dirdi. Buning uchun o‘tkazuvchi to‘qimalar vujudga keldi — ksilema va floema;
- suvning ko‘taruvchi kuchi yo‘qligi va shu bois suza olmaslik turlar o‘rtasidagi Quyosh nuri uchun raqobat davomida qo‘shnilardan «balandroq ko‘tarilish»ga xizmat qiladigan mexanik to‘qimalar paydo bo‘lishiga olib keldi. Yorug‘likning kuchayishi fotosintezni jadallashtirib, uglerodning ortiqcha to‘planishiga sabab bo‘lgani ham mexanik to‘qimalarning shakllanishiga imkon yaratdi;
- yuqorida sanab o‘tilgan barcha aromorfozlar davomida fotosintezlovchi hujayralar alohida to‘qimaga ajralib chiqqan.
Ma’lum bo‘lgan eng qadimgi quruqlik o‘simligi — kuksoniya. U 1937-yilda Shotlandiyadagi silur qumtoshlaridan topilgan (yoshi taxminan 415 mln yil). Keyinchalik yuksak o‘simliklar evolyutsiyasi ikki yo‘nalishga ajralgan: gametofit (yo‘sinsimonlar) va sporofit (tomirli o‘simliklar).
. Dastlabki ochiq urug‘li o‘simliklar yuqori devon davrida (taxminan 370—380 mln yil avval) paydo bo‘lgan. Dastlabki yopiq urug‘lilar (gulli o‘simliklar) paydo bo‘lgan davr — yura davri.
Tasnif
Tasniflash tizimlari evolyutsiyasi
| Gekkel (1894) Uch dunyo |
Uitaker (1969) Besh dunyo |
Vyoze (1977) Olti dunyo |
Vyoze (1990) Uch domen |
Kavalye-Smit (1998) Ikki domen va yetti dunyo | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Hayvonlar | Hayvonlar | Hayvonlar | Eukariotlar | Eukariotlar | Hayvonlar | |
| O‘simliklar | Zamburug‘lar | Zamburug‘lar | Zamburug‘lar | |||
| O‘simliklar | O‘simliklar | O‘simliklar | ||||
| Protistlar | Protistlar | Xromistlar | ||||
| Protistlar | Sodda hayvonlar | |||||
| Monera | Arxeylar | — | Arxeylar | Prokariotlar | Arxeylar | |
| Eubakteriyalar | Eubakteriyalar | Eubakteriyalar | ||||
Turlar xilma-xilligi
2010-yil boshida, Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN) ma’lumotiga ko‘ra, taxminan 320 ming o‘simlik turi tavsiflangan. Ulardan qariyb 280 mingi gulli o‘simliklar, 1 mingi ochiq urug‘lilar, qariyb 16 mingi yo‘sinsimonlar, taxminan 12 mingi esa yuksak sporali o‘simliklar (Plaunsimonlar va Qirqquloqsimonlar).
Hozirgi vaqtda yangi turlar doimiy ravishda kashf etilayotgani, shuningdek, o‘simliklar turlarining xilma-xilligi haqidagi ko‘plab birlamchi manbalar qayta ishlanib, yagona ma’lumotlar bazasiga birlashtirilayotgani sababli bu raqam muttasil oshmoqda. 2022-yil may oyida World Flora Online loyihasida taxminan 350 000 tur haqida ma’lumot mavjud edi, 2023-yil dekabr holatiga kelib esa ularning soni 377 218 taga yetgan.
| Dunyo Dunyo |
Kichik dunyo Kichik dunyo |
Bo‘lim Bo‘lim |
Ruscha nomi |
Turkumlar soni |
Turlar soni |
|---|---|---|---|---|---|
| O‘simliklar Plantae |
Yo‘sinsimonlar Bryobiotina |
Anthocerotophyta | Antotserotsimon yo‘sinlar | 5 | 222 |
| Bryophyta | Yo‘sinsimonlar | 36 | 11 940 | ||
| Marchantiophyta | Jigarsimon yo‘sinlar | 15 | 7 270 | ||
| Tomirli o‘simliklar Pteridobiotina |
Yopiq urug‘lilar (Magnoliophyta) |
Gulli o‘simliklar | 64 | 343 981 | |
| Cycadophyta | Sagovniksimonlar | 1 | 377 | ||
| Ginkgophyta | Ginkgosimonlar | 1 | 1 | ||
| Lycopodiophyta | Plaunsimonlar | 3 | 1 142 | ||
| Pinophyta | Ignabarglilar | 6 | 836 | ||
| Polypodiophyta | Qirqquloqsimonlar | 11 | 11 449 | ||
| 142 | 377 218 | ||||
Tuzilishi
Sitologiya
O‘simlik hujayralarining o‘lchami 10 dan 100 gacha mkmbo‘lishi mumkin. Suvo‘tlardarivojlangan to‘qimalarbo‘lmagani uchun bitta organizmdagi hujayralar bir-biridan uncha farq qilmaydi; yuksak o‘simliklarda esato‘qimalar mavjudligi tufayli hujayralar tashqi ko‘rinishi va tuzilishi jihatidan keskin farqlanadi. Odatda hujayralar o‘n to‘rt qirrali ko‘pyoqlik shaklida bo‘ladi: ularning sakkizta yuzi olti burchakli, oltitasi esa to‘rt burchaklidir. Biroq geometrik shakl bilan ifodalash qiyin bo‘lgan hujayralar ham uchraydi. O‘simlik hujayralarining xilma-xil shakllarini odatda ikki asosiy turga ajratishadi: parenximatik (uzunligi enidan oshmaydigan yoki bir oz oshadigan) va prozenximatik (uzunligi enidan 5 baravar yoki undan ham ko‘p bo‘lgan) hujayralar.
Xilma-xilligiga qaramay, o‘simlik hujayralarining umumiy tuzilish belgilari bor: ular eukariothujayralar bo‘lib, aniq shakllangan yadroga ega. Boshqa eukariot hujayralardan quyidagi xususiyatlari bilan farqlanadi: zich sellulozali hujayra devorlarimavjudligi; plastidlarningbo‘lishi, ularning eng muhimlari — xloroplastlarbo‘lib, ular fotosintezniamalga oshiradi; vakuolalar tizimining rivojlanganligi (yetilgan o‘simlik hujayrasida hajmning katta qismini egallaydigan markaziy vakuola mavjud); bo‘linish vaqtida sentriolalarning bo‘lmasligi. O‘simliklarning asosiy zaxira moddasi — kraxmal.
O‘simliklarning spermatozoidlari ikki (masalan, yo‘sinsimonlar va plaunsimonlarda) yoki ko‘p xivchinli (boshqa qirqquloqsimonlar, sagovniklar va ginkgolarda) bo‘lib, ularning ultrastrukturasi xivchinli apparat tuzilishi jihatidan xara suvo‘tlarining xivchinli hujayralarinikiga juda o‘xshaydi.
O‘simlik hujayralari to‘qimalargabirlashadi. Bu to‘qimalarga hujayralararo moddaningbo‘lmasligi, ko‘p miqdorda o‘lik hujayralarning mavjudligi (ayrim to‘qimalar — sklerenxima, ksilema, ikkilamchi va uchlamchi qoplovchi to‘qimalar — asosan o‘lik hujayralardan iborat) xos. Bundan tashqari, hayvonlardanfarqli o‘laroq, o‘simlik to‘qimasi turli tipdagi hujayralardan tashkil topishi mumkin (masalan, ksilema suv o‘tkazuvchi elementlar, yog‘ochlik tolalari va yog‘ochlik parenximasidaniborat). Hosil qiluvchi to‘qimalar (meristemalar) hamda ular hosil qiladigan doimiy to‘qimalar (o‘tkazuvchi, qoplovchi, parenxima, mexanik, ajratuvchi to‘qimalar).
Morfologiya
Suvo‘tlar tanasi (tallom), yuksak o‘simliklardan farqli ravishda, vegetativ organlarga (ildiz, poya, barglar) ajralmagan va yagona tuzilish modeliga ega emas. Suvo‘tlarning jinsiy (gametangiylaryoki generativ organlar) va jinssiz (sporangiylar) ko‘payish organlari bir hujayrali bo‘ladi. Urg‘ochi gametangiylar oogoniylar, erkaklari esa anteridiylardeb ataladi. Suvo‘tlar tallomi nihoyatda katta morfologik xilma-xillikka ega: tallomning amyobasimon, monadali, ipsimon, sifonal va boshqa tuzilish turlari farqlanadi.
Yuksak o‘simliklarning organlari vegetativ va generativ (gametangiy) organlarga bo‘linadi. Vegetativ organlar jumlasiga, xususan, ildiz, poya va bargkiradi. Ular organizm hayot faoliyatini ta’minlaydi va vegetativ ko‘payishda ishtirok etadi. Generativ organlarda jinsiy ko‘payish uchun zarur gametalarhosil bo‘ladi. Sporali o‘simliklarda urg‘ochi gametangiylar — arxegoniylar, erkaklari esa anteridiylardeb ataladi; urug‘li o‘simliklarda gametangiylar reduksiyalangan bo‘ladi. Odatda jinsiy ko‘payishga aloqador barcha organlar, ya’ni gullar (ochiq urug‘lilarda — strobillar) va mevalar farqlanadi.
Yuksak o‘simliklarning tana tuzilishi uch turga bo‘linadi: tallomli (tanasi vegetativ organlarga ajralmagan, yashil plastinka shaklida; ayrim yo‘sinsimonlar va qirqquloqlar protalliylari), barg-poyali (tanasi poya va barglarga ajraladi, lekin ildizi bo‘lmaydi; ko‘pchilik yo‘sinsimonlar) hamda ildiz-novdali (tanasi vegetativ organlarga ajraladi, ildiz tizimi va novdalar tizimiga ega; aksariyat o‘simliklar).
O‘simliklar asosan sirtga birikkan holda yashaydi va shu sababli turli hayotiy shakllarnihosil qiladi. Bu shakllar organizmning muayyan yashash sharoitlariga moslashganligini aks ettiradi; ular daraxtlar, butalar, o‘tlar, epifitlar, lianalar va boshqalar bo‘lishi mumkin.
O‘sish va rivojlanish


O‘simlikning o‘sish va rivojlanish jarayonlari uzviy bog‘liq: o‘sish individual rivojlanishning bir qismidir. Shunga qaramay, bitta organizmda bu jarayonlar turlicha kechishi mumkin. Masalan, o‘simlik faol o‘sayotgan bo‘lsa ham, sekin rivojlanishi yoki aksincha, o‘sishi sustlashib, tez rivojlanishi mumkin. Rivojlanish sur’atining ko‘rsatkichi odatda o‘simlikning ko‘payish bosqichiga o‘tishidir. O‘sish faolligi massa, hajm va o‘lchamlarning ortish tezligi bilan baholanadi. Masalan, bir yillik o‘simliklarda gullash boshlanganidan keyin novdaning o‘sishi qisman yoki butunlay to‘xtashi mumkin. Ko‘p yillik o‘simliklarda esa vegetativ organlarning (novdalar, barglar) o‘sishi ko‘pincha gullashning kechikishiga sabab bo‘ladi.
O‘simliklar cheksiz o‘sish imkoniyatiga ega, bunga meristemalarning uzluksiz faoliyatisabab bo‘ladi. Alohida o‘sish zonalari (meristemalar) orqali o‘sish o‘simliklarni boshqa organizmlardan farqlaydi; ayniqsa uchki (apikal) meristemalar faoliyati muhim. O‘simliklarning turli ekologik omillarga reaksiyasi ta’sir manbai tomonga yoki undan uzoqqa yo‘nalgan o‘sish shaklida namoyon bo‘ladi.
O‘simlik organizmining o‘sish va rivojlanishi fitogormonlar bilan boshqariladi.
Ko‘payish va hayot sikli
O‘simliklarda jinsiy, jinssiz (sporalar orqali) va vegetativ ko‘payish mavjud.
Bir hujayrali suvo‘tlar vegetativ yo‘l bilan hujayraning mitoz orqali ikki qiz hujayraga bo‘linishi, koloniyalarning parchalanishi hamda senobiylardatakroriy bo‘linishlar natijasida yangi kichik senobiylarning hosil bo‘lishi orqali ko‘payadi. Ko‘p hujayrali suvo‘tlar tallom qismlari, maxsus vegetativ tuzilmalar va boshqa yo‘llar bilan ko‘payadi. Yuksak o‘simliklarda vegetativ ko‘payish ildiz, poya, barg qismlari yoki ularning o‘zgargan shakllari orqali amalga oshadi.
Yuksak tomirli o‘simliklar uchun jinsiy jarayonning yagona shakli oogamiyahisoblanadi; suvo‘tlarda izogamiya va anizogamiya ham uchraydi.
O‘simliklarning hayot siklida jinsiy gaploid avlod (gametofit) bilan jinssiz diploid avlod (sporofit) almashinib turadi. Gametofitda jinsiy (generativ) organlar — erkak anteridiylar va urg‘ochi arxegoniylar hosil bo‘ladi (ayrim gnetsimonlar hamda yopiq urug‘lilardaular bo‘lmaydi); suvo‘tlarning urg‘ochi generativ organlari oogoniylar deb ataladi. Spermatozoidlar (ular ignabarglilar, gnetsimonlar va yopiq urug‘lilarda uchramaydi) yoki spermiylar arxegoniydagi yoxud murtak xaltasidagi tuxum hujayraniurug‘lantiradi. Natijada diploid zigotahosil bo‘ladi. Yuksak sporali va urug‘li o‘simliklarda zigotadan murtakshakllanib, u asta-sekin sporofitgaaylanadi; suvo‘tlarda murtak bo‘lmaydi. Sporofitda sporangiylar rivojlanadi (ko‘pincha ular maxsus spora hosil qiluvchi barglar— sporofillarda joylashadi). Sporangiylarda meyoz kechib, gaploid sporalar hosil bo‘ladi. Har xil sporali o‘simliklarda sporalar ikki xil bo‘ladi: mikrosporalar (ulardan faqat anteridiyli gametofitlar rivojlanadi) va megasporalar (ulardan faqat arxegoniyli gametofitlar rivojlanadi); bir xil sporali o‘simliklarda esa sporalar o‘xshash bo‘lib, ulardan ikki jinsli gametofitlar o‘sib chiqadi. Gametofitlarda gametalar ishlab chiqaradigan gametangiylar hosil bo‘ladi; gametalar qo‘shilib zigotani vujudga keltiradi va sikl yakunlanadi. Bunday hayot sikli yo‘sinsimonlar va qirqquloqsimonlargaxos; birinchi guruhda gametofit, ikkinchisida esa sporofit ustunlik qiladi.
Urug‘li o‘simliklarda jarayon murakkabroq: urg‘ochi gametofit (ochiq urug‘lilardagi endosperm va gulli o‘simliklardagi murtak xaltasi) megasporadan bevosita ona sporofitda rivojlanadi, mikrosporadan hosil bo‘ladigan erkak gametofit esa (chang donachasi), mikrosporadan rivojlanadi va ona sporofitga changlanish jarayonida yetib borishi kerak. Sporofillar urug‘li o‘simliklarda ko‘pincha murakkab tuzilishga ega bo‘lib, ochiq urug‘lilarda strobillarga, yopiq urug‘lilarda esa gullargabirlashadi; gullar o‘z navbatida to‘pgullargabirikishi mumkin. Bundan tashqari, urug‘li o‘simliklarda bir necha genotipdan tashkil topgan maxsus tuzilma — urug‘bo‘lib, uni shartli ravishda generativ organlar qatoriga kiritish mumkin. Yopiq urug‘lilarda gul changlangandan so‘ng hosil bo‘ladigan tuzilma — meva.
Oziqlanish
O‘simliklarning mutlaq ko‘pchiligi fotoavtotrof organizmlar bo‘lib, yorug‘lik energiyasidan noorganik birikmalardan organik moddalar (glukoza) sintezlash uchun foydalanadi (karbonat angidrid va suv). Ayrim o‘simliklar ikkilamchi geterotrof oziqlanishga o‘tgan (majburiy parazitizm, mikogeterotrofiya). Masalan, xlorofillsiz petrov kresto‘simligi geterotrof bo‘lib, daraxt va butalarning ildizida parazitlik qiladi hamda tayyor oziq moddalarni xo‘jayin organizmdan oladi.
O‘simliklarning normal o‘sishi va rivojlanishi uchun turli mineral moddalar kerak bo‘ladi. Ularning eng muhimlari — azot, kaliy va fosfor. Kerakli minerallar bilan birga suv ham ildizlar orqali tuproqdan mineral oziqlanish jarayonida o‘zlashtiriladi.
O‘simliklarning tirik mavjudotlar uchun ahamiyati


Hayvonot dunyosi, jumladan insonning mavjudligi o‘simliklarsiz mumkin bo‘lmas edi. Ularning Yer sayyorasi hayotidagi alohida ahamiyati ham shundan kelib chiqadi. Barcha organizmlar orasida faqat o‘simliklar va fotosintezlovchi bakteriyalar Quyosh energiyasini to‘plab, uning yordamida organik moddalarni noorganikmoddalardan hosil qila oladi; bunda o‘simliklar atmosferadan CO2 ni o‘zlashtiradi va kislorod ajratadi; ajraladigan gaz — O2.
Aynan o‘simliklar faoliyati natijasida Yer atmosferasitarkibida O2mavjud; o‘simliklar tufayli atmosfera hozir ham nafas olish uchun yaroqli holatda saqlanadi.
O‘simliklar — barcha geterotrof organizmlar, shu jumladan insonning murakkab oziq zanjiridagi asosiy, hal qiluvchi bo‘g‘indir. Quruqlik o‘simliklari dashtlar, o‘tloqlar, o‘rmonlar va boshqa o‘simlik jamoalarini hosil qilib, Yerning landshaft xilma-xilligini va turli dunyolarga mansub organizmlarning yashashi uchun son-sanoqsiz ekologik nishalarni yaratadi. Nihoyat, o‘simliklarning bevosita ishtirokida tuproq paydo bo‘lgan va hozir ham hosil bo‘ladi.
O‘simliklarni xonakilashtirish
Inson 200 dan ziyod o‘simlik turini xonakilashtirgan, ular 100 dan ortiq botanik turkumga mansub. Bu keng taksonomik doira o‘simliklar xonakilashtirilgan joylarning xilma-xilligini aks ettiradi. Hozir yetishtirilayotgan asosiy oziq-ovqat o‘simliklari Janubi-g‘arbiy Osiyo mamlakatlarida xonakilashtirilgan. Bugungi kunda bu hududlar Iroq, Eron, Iordaniya, Isroil va Falastinga to‘g‘ri keladi.
Ehtimol, qadimgi dehqonlar vegetativ ko‘payish (klonlash) va yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi chatishtirish (inbriding) usullarining afzalliklarini bilgan. Klonlash orqali ko‘paytiriladigan o‘simliklarga misollar: kartoshkava mevali daraxtlar. Odamlar oziq-ovqatdan oladigan oziq moddalar bu hududlarda asosan uglevodlarga boy va oqsili nisbatan ko‘p donli ekinlardan olingan (masalan,bug‘doy, arpa).
Biroq donli ekinlar oqsillari aminokislota tarkibi jihatidan to‘liq muvozanatlashmagan (ularda lizin va metioninkam). Shu sababli qadimgi dehqonlar donli ekinlarni dukkakli o‘simliklar — no‘xat, yasmiq, vikabilan to‘ldirgan. Madaniy donli ekinlardan faqat javdar bug‘doy va boshqa ekinlarga qaraganda ancha keyin paydo bo‘lgan. O‘z-o‘zidan changlanadigan zig‘ir yog‘ga boy urug‘larga ega bo‘lib, ilk dehqonlarning oziq-ovqat uchligini (yog‘lar, oqsillar va uglevodlar) to‘ldirgan.
Ilk dehqonlar hozir ham insonning asosiy oziq-ovqat ehtiyojlarini qondiradigan xonakilashtirilgan o‘simliklar majmuasini shakllantirgan. Keyinchalik madaniy o‘simliklar kelib chiqqan markazlardan yangi hududlarga asta-sekin tarqalgan. Natijada ayni o‘simliklar butun dunyo aholisi uchun oziq-ovqatga aylangan. Madaniy o‘simliklarning ayrimlari Janubi-sharqiy Osiyoda xonakilashtirilgan. Bunday o‘z-o‘zidan changlanuvchi o‘simliklarga quyidagilar kiradi: g‘o‘za, sholi, jo‘xori.
Hozirgi madaniy o‘simliklar

O‘simliklar dunyosiga kiradigan nihoyatda ko‘p turlar orasida kundalik inson hayotida urug‘li va ayniqsa gulli o‘simliklar (yopiq urug‘lilar) alohida ahamiyatga ega. Turli xalqlar tomonidan madaniylashtirilgan va kundalik oziq-ovqatga aylantirilgan o‘simliklarning deyarli barchasi shu guruhga kiradi. Inson hayotidagi ahamiyati bo‘yicha, jumladan, donli o‘simliklar (bug‘doy, sholi, makkajo‘xori, tariq, jo‘xori, arpa, javdar, suli) va turli yorma olinadigan ekinlar birinchi o‘rinda turadi.
Odamlar ratsionida, xususan mo‘tadil iqlimli mamlakatlarda muhim o‘rin tutadigan ekin — kartoshka, janubroq hududlarda esa batat, yams, oka, taro va boshqalar muhim o‘rin tutadi. O‘simlik oqsillariga boy dukkakli ekinlar (loviya, no‘xat, turk no‘xati, yasmiq va boshqalar), shakar olinadigan ekinlar (qand lavlagi va shakarqamish), ko‘plab moyli ekinlar (kungaboqar, yeryong‘oq, zaytun va boshqalar), mevali, rezavor, sabzavot hamda boshqa madaniy o‘simliklar keng iste’mol qilinadi.
Zamonaviy jamiyatni tetiklashtiruvchi o‘simliklar — choy, qahva, kakao— ulardan tayyorlanadigan ichimliklarsiz, shuningdek, uzum — uning asosida yuritiladigan vinochilikyoki tamakisiz ham tasavvur qilish qiyin.
Chorvachilik yovvoyi va madaniy holda o‘sadigan yem-xashak o‘simliklaridan foydalanishga asoslanadi.
G‘o‘za, zig‘ir, kanop, rami, jut, kenaf, sisal va boshqa ko‘plab tolali o‘simliklar insonni kiyim-kechak hamda texnik matolar bilan ta’minlaydi.

Har yili qurilish materiallari, selluloza manbai va boshqa maqsadlarda juda katta miqdorda yog‘och sarflanadi.
Inson uchun eng muhim energiya manbalaridan biri — toshko‘mir, shuningdek, torfkatta ahamiyatga ega. Ularni qadimiy o‘simlik qoldiqlarida to‘plangan Quyosh energiyasi deyish mumkin.
O‘simliklardan olinadigan tabiiy kauchuk hozir ham iqtisodiy ahamiyatini yo‘qotmagan. Qimmatbaho smolalar, yelimsimon moddalar, efir moylari, bo‘yoqlar va o‘simliklarni qayta ishlashdan olinadigan boshqa mahsulotlar inson xo‘jalik faoliyatida muhim o‘rin tutadi. Ko‘plab o‘simliklar vitaminlarningasosiy manbai bo‘lsa, boshqalari (angishvonagul, rauvolfiya, aloe, belladonna, pilokarpus, valeriana va yuzlab boshqa o‘simliklar) zarur dorilar, moddalar va preparatlarni olish manbai hisoblanadi.
Ekologiya
Yashil o‘simliklar atmosferani kislorod bilan boyitadi va deyarli barcha ekotizimlar uchun asosiy energiya hamda organik moddalar manbai hisoblanadi. Fotosintez dastlabki Yer atmosferasitarkibini tubdan o‘zgartirgan; hozir unda taxminan 21 % kislorod mavjud. Hayvonlar va ko‘plab boshqa aerob organizmlar kislorodga muhtoj, anaerob shakllar esa nisbatan kam uchraydi. Ko‘plab ekotizimlarda o‘simliklar oziq zanjirlarining asosini tashkil qiladi.
Quruqlik o‘simliklari suv va boshqa biokimyoviy aylanishlarning muhim tarkibiy qismidir. Ayrim o‘simliklar azotni biriktiruvchi bakteriyalar bilan birgalikda evolyutsiyalashgan va azotaylanishida ishtirok etadi. O‘simlik ildizlari tuproq rivojlanishida va uning eroziyasining oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Ekologik o‘zaro aloqalar
Ko‘plab hayvonlar o‘simliklar bilan birgalikda evolyutsiyalashgan . Ko‘plab hasharotlar gullarni changlatib, evaziga gulchangi yoki nektar bilan oziqlanadi. To‘rt oyoqli hayvonlar mevalarni yeydi va urug‘larni axlati orqali tarqatadi. O‘simlik turlarining aksariyati turli zamburug‘lar bilan simbioz hosil qilgan (mikoriza). Zamburug‘lar o‘simlikka tuproqdan suv va mineral moddalar olishda yordam beradi, o‘simlik esa zamburug‘larni fotosintez jarayonida hosil qilingan uglevodlar bilan ta’minlaydi. Bundan tashqari, simbiotik zamburug‘lar — endofitlarham mavjud bo‘lib, ular o‘simlik ichida yashaydi va xo‘jayin organizmning o‘sishiga yordam beradi.
Parazitizm
Parazit o‘simliklar tuban hamda yuksak o‘simliklar orasida uchraydi. Ular qishloq xo‘jaligiga katta zarar yetkazadi.
Yirtqich o‘simliklar

Yirtqich o‘simliklarning 500 dan ortiq turi mavjud. Ular odatda oziq moddalar va mineral tuzlarga kambag‘al tuproqlarda o‘sadi. O‘simliklarning «yirtqichligi» tuproqda azot yetishmasligi bilan bog‘liq. Shu sababli yirtqich o‘simliklar azotni hasharotlar va boshqa hayvonlardan olishga moslashgan: ularni turli murakkab tuzoqlar bilan tutadi.
Eng mashhur yirtqich o‘simliklardan biri Rossiya o‘rmonlarida o‘sadigan yumaloq bargli rosyanka (Drosera rotundifolia). Bu o‘simlik barg chetlarida shudringga o‘xshash yopishqoq suyuqlik — kislotali hazm shirasi ajratadi. Hasharot «shudring» tomchisiga qo‘nib, yopishib qoladi va rosyankaning o‘ljasiga aylanadi.
Boshqa mashhur yirtqich o‘simliklar — Venera pashshatutqichi, darlingtoniya, jiryanka, rosolist.
Adabiyotlar
- O‘simliklar / M. E. Kirpichnikov // Proba — Remenslar. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild 21).