Geotropizm, yoki gravitropizm (o‘simliklar fiziologiyasida) — o‘simlikning turli organlarining o‘sish jarayonida Yer sharining markaziga nisbatan muayyan yo‘nalishda joylashishi va o‘sish xususiyati. Ma’lumki, poya yuqoriga, ildiz esa pastga qarab o‘sadi. Biroq «yuqori» va «past» tushunchalari nisbiy bo‘lgani uchun bu hodisani aniqroq quyidagicha ifodalash mumkin: poya va ildiz Yerning radiusi yo‘nalishi bo‘ylab o‘sadi. Hamma joyda kuzatiladigan ushbu faktning o‘ziyoq bunday yo‘nalishning sababi Yerning tortishish kuchi, ya’ni gravitatsiya bilan bog‘liq degan xulosaga kelish imkonini beradi.
Nayt tajribalari
Tajribalarni Tomas Nayt 1806-yilda o‘tkazdi va ular bu fikrni to‘liq tasdiqladi. U urug‘larni markazdan qochma mashinaning tez aylanadigan gardishida undirib, yosh o‘simliklarning ildizlari markazdan qochma kuch yo‘nalishida (markazdan tashqariga), poyalari esa unga qarama-qarshi yo‘nalishda o‘sishini kuzatdi. Bu tajribada markazdan qochma kuch odatdagi sharoitda Yerning tortishish kuchi singari ta’sir ko‘rsatdi.
Musbat va manfiy geotropizm
Agar organlar, masalan, ildiz, Yerning tortishish kuchi ta’sir qiladigan yo‘nalishda, ya’ni Yer markaziga qarab o‘ssa, ularda musbat geotropizm kuzatiladi, deyiladi. Aksincha, tortishish kuchiga qarama-qarshi yo‘nalishda o‘sadigan organlarning, masalan, poyaning geotropizmi manfiy deb ataladi.
Klinostat
Geotropizm hodisasining ta’sirini yo‘qotish uchun maxsus asbob — klinostatdan foydalaniladi. Klinostat uzun metall sterjendan iborat bo‘lib, u o‘z o‘qi atrofida soat mexanizmi yordamida aylanadi. Sterjenni istalgan holatda — tik, gorizontal yoki qiya qilib o‘rnatish mumkin. O‘simliklarni joylashtirish uchun unga doira shaklidagi disk kiydiriladi. Sterjen gorizontal holatda sekin aylantirilib, diskka (bu holatda po‘kakdan yasalgan diskka) ungan urug‘lar to‘g‘nag‘ichlar bilan mahkamlansa, yosh o‘simliklar tajriba boshida qanday yo‘nalishda bo‘lsa, o‘sha yo‘nalishda o‘sishda davom etishi kuzatiladi. Buning sababi tushunarli: disk uzluksiz aylanganda o‘simlikning har bir qismi goh yuqoriga, goh pastga qarab turadi. Natijada Yerning tortishish kuchi unga teng vaqt oralig‘ida qarama-qarshi yo‘nalishlarda ta’sir qiladi va shu tariqa tortishish kuchining yo‘naltiruvchi ta’siri neytrallanadi.
Geotropizm va o‘simliklarning o‘sishi
Agar yosh (hali o‘sayotgan) o‘simlik gorizontal holatda yotqizilsa, ma’lum vaqtdan so‘ng (bu muddat o‘simlik turiga qarab farqlanadi, odatda bir necha soat) ildizning uchi pastga, poyaning uchi esa yuqoriga qarab egiladi. Bunday geotropik egilishlar faqat o‘sayotgan qism (zona)da yuz beradi, o‘sishdan to‘xtagan qismlar esa egilmaydi. Egilish shakli o‘sish zonasining uzunligiga bog‘liq: ildizlarda (o‘sish zonasi qisqa bo‘lgani uchun) egilish keskin, poyalarda esa (o‘sish zonasi uzun bo‘lgani uchun) yotiq yoy shaklida bo‘ladi. Boshoqli o‘simliklarda egilish bo‘g‘im sohasida sodir bo‘ladi va poya siniq chiziqqa o‘xshash shaklda yuqoriga ko‘tariladi.
Bu va boshqa ko‘plab ma’lumotlar asosida geotropizm o‘sish bilan bog‘liq hodisa degan xulosaga kelinadi. O‘sishga qulaylik yaratadigan barcha omillar geotropizmga ham yordam beradi; o‘sishni sekinlashtiradigan omillar geotropizmni ham susaytiradi.
Hozirgacha asosiy poya va asosiy ildizning geotropizmi haqida so‘z yuritildi. Ularning geotropizmi vertikal (ortogeotropizm) deb ataladi. O‘simliklarning boshqa organlari, masalan, ko‘plab o‘simliklarning yerosti ildizpoyalari (sitnik (Juncus)), shoxlar (ayrim daraxtlarga tegishli) gorizontal yo‘nalishda o‘sadi va bu holatdan chiqarilsa, yana avvalgi holatiga qaytishga intiladi. Bunday geotropizmni quyidagicha atashadi: ko‘ndalang yoki transversal (diageotropizm).
Yon shoxlar va yon ildizlar odatda asosiy o‘qqa nisbatan qiya burchak ostida o‘sadi. Ularda geotropizm ancha sust namoyon bo‘ladi, 2-, 3- va undan keyingi tartibdagi shoxlar hamda ildizlarda esa geotropizm umuman kuzatilmaydi va ular turli yo‘nalishlarda o‘sadi.
Geotropizmni o‘rganish
Geotropizm hodisalari bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilganiga qaramay, ularning ayrim jihatlari hanuz tushunarsiz va sirli bo‘lib qolmoqda. Nima uchun ayni bir Yer tortishish kuchi ildizni Yer markazi tomon, poyani esa qarama-qarshi tomonga o‘sishga undaydi? Ehtimol, bu savolning javobini mazkur organlarning tuzilishidagi farqlardan izlash kerak.

O‘simliklarning geotropik egilishi
Geotropik egilish organ ikki qarama-qarshi tomonining uzunlik bo‘yicha notekis o‘sishi natijasida yuz beradi. Poya egilganda uning ustki tomoni pastki tomoniga nisbatan tezroq o‘sadi; ildiz egilganda esa buning aksi sodir bo‘ladi. Poyaning manfiy geotropizmi faol, hayotiy jarayon ekani ravshan. Ildizga kelsak, uning egilishi passiv, ya’ni faqat o‘z og‘irligi ta’sirida pastga osiladi, deb taxmin qilish mumkin edi (haqiqatan ham, ayrim olimlar shunday fikr bildirgan).
Buni Yulius Saksning tajribasi (nem. Julius Sachs) ham ko‘rsatdi: bu qarash noto‘g‘ri edi. Saks simob yuzasiga yupqa suv qatlami quyib, so‘ng yosh loviya nihollarini shunday holatda mahkamladi: ularning ildizlari shu suv qatlamida gorizontal yotardi. Musbat geotropizm ta’sirida ildiz pastga egilib, uchini simob ichiga anchagina chuqur botirdi. Natijada simobning ildiz uchi botgan qismi hajmiga teng hajmi siqib chiqarildi, holbuki solishtirma og‘irligi bo‘yicha simob ildiz uchidan qariyb 13,5 baravar og‘ir.
Ildizning zich tuproqqa kirib borishi ham mazkur organning geotropik harakati faol ekanini ko‘rsatuvchi yana bir dalildir. Darvinning fikricha, Yerning tortishish kuchi ildiz uchiga qo‘zg‘atuvchi omil sifatida ta’sir qiladi. Qo‘zg‘alish ildiz uchidan keyinroq o‘sish zonasiga uzatiladi va egilish o‘sha yerda yuz beradi. Darvinga ko‘ra, uchi kesib tashlangan ildizlar geotropik tarzda egila olmaydi. Biroq keyinchalik Vizner (nem. Julius Wiesner) o‘tkazgan tajribalar bu qarashni tasdiqlamadi.
Ta’riflangan hodisalar o‘simlik hayotida nihoyatda katta ahamiyatga ega. Musbat geotropizmga bo‘ysungan ildiz tuproqqa kirib boradi, o‘simlikni mahkamlaydi va tobora chuqurlashib, oziq moddalarning yangi zaxiralariga yetib boradi. Poyani yuqoriga, havodan oziqlanish imkoniyati mavjud bo‘lgan muhitga yo‘naltiradigan manfiy geotropizmning roli ham tushunarli. Xuddi shu geotropizm tufayli shamol yoki yomg‘ir ta’sirida yerga yotib qolgan boshoqli o‘simliklar yana tiklanib, odatdagi vertikal holatini egallaydi.
Hayvonlarda geotropizm
Hayvonlarda geotropizm ham tortishish kuchi yo‘nalishiga nisbatan muayyan holatni egallashga intilishda namoyon bo‘ladi. Bu hodisa ham musbat yoki manfiy bo‘lishi mumkin: hayvon boshini yuqoriga (ba’zi kapalak qurtlari, xonqizilar — Coccinella, suvaraklar) yoki pastga (xochli o‘rgimchak — Epeira) qaratib turishga intiladi.
Adabiyotlar
- Geotropizm // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907., quyidagilarga ko‘ra:
- Saks. Die Vorlesungen über Pflanzenphysiologie (Leypsig, 1882 (nemis tilida))
- Van-Tigem. Traité de Botanique (Parij, 1891 (fransuz tilida))
- Famintsin A. S. O‘simliklar fiziologiyasi darsligi. — Sankt-Peterburg, 1887
- Palladin V. I. O‘simliklar fiziologiyasi. — Xarkov, 1891
- Rotert. Fiziologiya kursi. — Qozon, 1891