


Konvergent evolyutsiya (lotincha con «birga» + vergere «yo‘nalmoq, intilmoq; egilmoq» so‘zlaridan) — evolyutsion jarayon bo‘lib, unda o‘xshash sharoitlarda yashovchi, turli sistematik guruhlarga mansub organizmlarda o‘xshash belgilar paydo bo‘ladi, ya’ni ular bir xil ekologik gildiyaga mansub bo‘ladi.
Konvergent evolyutsiyaning sabablari

Konvergensiya ( lotincha convergere «yaqinlashmoq, birlashmoq» so‘zidan) biologiyada qarindoshligi yaqin bo‘lmagan organizmlar guruhlarida evolyutsiya jarayonida belgilar o‘xshashlashishi, o‘xshash sharoitlarda yashash va bir xil yo‘nalishdagi tabiiy tanlanish natijasida ularning tuzilishi o‘xshash bo‘lib qolishidir. Natijada turli organizmlarda bir xil vazifani bajaradigan organlar o‘xshash tuzilishga ega bo‘ladi. Konvergent o‘xshashlik odatda chuqur bo‘lmaydi. (Taqqoslang: divergensiya)
Konvergent evolyutsiyaning natijasi konvergent o‘xshashlikdir. Bunda organizmlar o‘rtasidagi o‘xshashlik ularning qarindoshligiga emas, balki turli guruhlarda bir-biridan mustaqil shakllangan o‘xshash belgilar majmuasiga asoslanadi.
Konvergent evolyutsiyaning asosiy sababi ko‘rib chiqilayotgan organizmlarning ekologik nishalari o‘xshashligidir. Xususan, konvergent evolyutsiyaning eng klassik misollaridan biri yirtqich akulalar, ixtiozavrlar, talattozuxiyalar, mozazavrlar va tishli kitlarda tana shaklining o‘xshash tarzda rivojlanishidir. Yirik, faol harakatlanuvchi suv yirtqichining ekologik nishasi ushbu uch guruhning barchasi uchun bir xil bo‘lib, hayvon tanasining shakliga o‘xshash talablar qo‘yadi. Sanab o‘tilgan uch guruh mansub bo‘lgan sinflarning ko‘plab asosiy xususiyatlari ularda saqlanib qolgan. Shunga qaramay, ixtiozavrlar va tishli kitlarda orqa oyoq-qo‘llar kamari reduksiyaga uchragan.
Konvergent o‘xshashlikka misollar
- Suzuvchi ayrim sudralib yuruvchilarda (ixtiozavrlarda, mozazavrlarda, zavropterigiyalarda, talattozuxiyalarda, pingvinlarda) va hozirgi ayrim dengiz sutemizuvchilarida (sirenalarda va kitsimonlarda) evolyutsiya jarayonida tana shakli va oldingi oyoq-qo‘llar baliqlarning tanasi va suzgichlariga konvergent tarzda o‘xshab qolgan.
- O‘troq hayot kechiruvchi hayvonlarning turli guruhlarida himoya vazifasini bajaruvchi qattiq va og‘ir skelet shakllangan. Bunday skeletlar gubkalar (Porifera), korallar (Cnidaria, Anthozoa sinfi) va qobiqlilar (tip — Chordata, kenja tip — Tunicata).
- Dashtda tez yugurishga moslashish natijasida ot va tuyaqush oyoqlarida barmoqlar sonining kamayishi.
| Tunets — baliq | Ixtiozavr — sudralib yuruvchi | Pingvin — qush | Delfin — suvda yashovchi sutemizuvchi, begemotlarga yaqin tur hisoblanadi | Dyugon — suvda yashovchi sutemizuvchi bo‘lib, fillarga yaqin tur hisoblanadi |
O‘simliklar, zamburug‘lar va lishayniklarda konvergensiyaga misollar
- usneya (lishayniklar) — usneyasimon tillandsiya (gulli o‘simliklar)
- smorchok va strochok (askomitsetlar) — vesyolka (bazidiomitsetlar)
- binafsha (malpigiagullilar) — senpoliya (yalpizgullilar) — siklamen (erikagullilar)
- palmalar (gulli o‘simliklar) — daraxtsimon qirqquloqlar (qirqquloqlar)
- plaun (plaunsimonlar) — plaunsimon semizak (gulli o‘simliklar)
- gazanda o‘t (gazandao‘tgullilar/ra’nogullilar) — yalpiz (yalpizgullilar) — podagrariya (soyabongullilar)
- kaktuslar (chinnigulgullilar) — sukkulent sutlama o‘simliklari (malpigiagullilar)
- odatdagi qirqquloqlar (qirqquloqsimonlar) — patsimon sarsabil (gulli o‘simliklar)
- tuya daraxti va kiparisovik (ignabarglilar) — kamshox sarsabil (gulli o‘simliklar)
- zig‘ir (gulli o‘simliklar) — kakku zig‘iri (yo‘sinlar)
Bo‘g‘imoyoqlilar orasida konvergensiyaga misollar
- kalligrammatidlar («yura davri kapalaklari») va tangachaqanotlilar (kapalaklar)
- Ninachilar va chumoli arslonlari
- mantispalar va beshiktervatarlar
- Pashshalar (ikkiqanotlilar) va sikadalar (yarimqattiqqanotlilar)
- Karsinizatsiya (carcinization) qisqichbaqasimonlarda
Qushlar orasida konvergensiyaga misollar
- tinamular (to‘sh suyagi qirrasiz qushlar) — kakliklar va tovuqlar (tovuqsimonlar) — suvtovuqlar (turnasimonlar)
- pingvinlar (pingvinsimonlar) — chistiklar (balchiqchisimonlar)
- albatroslar (nayburunlilar) — chag‘alaylar (balchiqchisimonlar)
- jarqaldirg‘ochlar (jarqaldirg‘ochsimonlar) — qaldirg‘ochlar (chumchuqsimonlar)
- kroxallar (g‘ozsimonlar) — pogankalar (pogankasimonlar) — gagaralar (gagarasimonlar)
Sutemizuvchilar orasida konvergensiyaga misollar
Taqqoslash uchun faqat turli turkumlar yoki ulardan yuqori taksonlarga mansub urug‘lar va turlar keltirilgan
- puma (mushuksimonlar) — fossa (Madagaskar viverralari, ehtimol, mangustsimon ajdoddan kelib chiqqan; bu ajdod kechki oligotsen yoki ilk miotsenda, taxminan 20–30 million yil avval Mozambik bo‘g‘ozidan o‘tgan)
- tipratikanlar (hasharotxo‘rlar) — yirik tenreklar (afrosoritsidlar) — yexidnalar (bir teshiklilar) — jayralar va Amerika jayralari (kemiruvchilar)
- bo‘rilar (itsimonlar) — xaltali bo‘rilar (xaltalilar) — dog‘li giyenalar, yo‘l-yo‘l giyena, qo‘ng‘ir giyena (giyenalar oilasi) — giyenodonlar, dissopsalislar (kreodontlar) — mezonixiyalar (kitsimon-juft tuyoqlilar)
- Dahshatli bo‘ri (Itsimonlar) — Pachycrocuta (Giyenalar)
- otlar (toq tuyoqlilar) — diadiaforuslar (litopternlar) — notogippidlar (notoungulyatlar)
- maralar (kemiruvchilar) — protipoteriyalar (notoungulyatlar) — tovushqonlar va quyonlar (quyonsimonlar)
- qilich tishli mushuklar, nimravidlar, barburofelidlar (yirtqichlar) — tilakosmil (xaltalilar) — maxeroidlar va apateluruslar (kreodontlar)
- arslon (yirtqichlar) — xaltali arslon (xaltalilar)
- karkidonlar, dinotseratlar (lavrazioteriyalar) — arsinoiteriyalar (afroteriyalar)
- olmaxon (kemiruvchilar) — tupayya (tupayyasimonlar) — xaltali olmaxon (ikki kurak tishli xaltalilar) — kopidodon (simolestlar) — pleziadapis (primatlar)
- fil (xartumlilar) — piroteriyalar va astrapoteriyalar (Janubiy Amerika tuyoqlilari)
- chumolixo‘rlar (chala tishlilar) — pangolinlar (alohida turkum) — trubkozublar (afroteriyalar) — Xaltali chumolixo‘rlar (xaltalilar)
- primatlar (euarchontoglires (Euarchontoglires)) — yalqovlar (chala tishlilar)— arxeopiteklar va notopiteklar (notoungulyatlar)
- begemot (juft tuyoqlilar) — korifodon (simolestlar)
- haqiqiy tyulenlar, morjlar va dengiz qunduzlari (yirtqichlar) — sirenalar va desmostiliyalar (afroteriyalar)
- makrauxeniyalar (litopternlar) — paleoteriyalar (toq tuyoqlilar)
- tapirlar (toq tuyoqlilar) — cho‘chqalar (juft tuyoqlilar)
- ko‘rsichqonlar (hasharotxo‘rlar) — oltinrang ko‘rsichqonlar (afrosoritsidlar) — xaltali ko‘rsichqonlar (xaltalilar)
- kalamushlar (kemiruvchilar) — xaltali kalamushlar (xaltalilar)
- qo‘shoyoqlar (kemiruvchilar) — xaltali qo‘shoyoqlar (xaltalilar)
- cho‘ntakli sakrovchilar (kemiruvchilar) — kengurusimon kalamushlar (xaltalilar)
- yerqazarlar (hasharotxo‘rlar), sichqonlar (kemiruvchilar), xaltali sichqonlar (xaltalilar)
- pangolinlar (Laurasiatheria) — zirhlilar (Xenarthra)
- rosomaxa va asalxo‘r bo‘rsiq (suvsarsimonlar) — Tasmaniya iblislari (Xaltalilar)
- yenot (Yenotsimonlar) — yenotsimon it (Itsimonlar)
- suvsar (itsimon yirtqichlar) — dog‘li va yo‘l-yo‘l xaltali suvsarlar (xaltalilar) — mangustlar (mushuksimon yirtqichlar)
- Vombatlar (Ikki kurak tishli xaltalilar) — Sug‘urlar (Kemiruvchilar)
- suv bug‘uchalari (bug‘uchalar) — pakalar (Kemiruvchilar)
- pishchuxa (quyonsimonlar) — og‘maxonlar va dengiz cho‘chqachalari (kemiruvchilar)
- fenek tulkisi — barxan mushugi
Turli sinflar vakillari o‘rtasidagi konvergensiyaga misollar
- Umurtqalilar va boshoyoqlilarning ko‘zlari tuzilishi nihoyatda o‘xshash: ikkalasida ham to‘r parda, gavhar va qorachig‘i bo‘lgan ko‘z soqqasi mavjud.
- Xavf tug‘ilganda sharsimon shaklga kirish: zirhlilar (sutemizuvchilar sinfi) va ayrim suvarak urg‘ochilari, jumladan, Perisphaerus (=Corydidarum=Trichoblatta) (hasharotlar sinfi) orqasida ko‘plab qattiq qalqonchalar (tangachalar) mavjud. Odatda ularning tanasi cho‘ziq bo‘ladi, ammo bezovta qilinganda ular deyarli mukammal sharga aylanadi.
- Quyidagi turkum vakillari — ximersimonlar — suyakli baliqlarga o‘xshaydi, ammo tog‘ayli baliqlar guruhiga mansub.
- Mo‘ylovoyoqlilar (bo‘g‘imoyoqlilar) ham evolyutsiya davomida tashqi chig‘anoq hosil qilgan, xuddi ko‘plab mollyuskalar kabi
- Yer ostida in qazishga moslashgan ko‘rsichqonlar va buzoqboshilarning panjalari tashqi jihatdan o‘xshash.
- Qushlardan kolibri hamda kapalaklardan oddiy yazikan (Macroglossum stellatarum) bir-biriga tana va qanot tuzilishi bilan o‘xshaydi. Har ikkisi ham uchib turib nektar yig‘adi.
- Daraxtlar, jumladan, ignabargli daraxtlar, ochiq urug‘lilardan kelib chiqqan. Keng bargli yoki barg to‘kuvchi daraxtlar esa gulli o‘simliklardan kelib chiqqan. Ko‘plab ignabargli va barg to‘kuvchi daraxtlar tashqi tuzilishi jihatidan o‘xshash bo‘lib, ularda yillik halqalar ham hosil bo‘ladi.
- Turli kladalarga mansub umurtqalilarda ko‘zlarning joylashuvi. O‘txo‘r turlarda (masalan, tuyoqlilar, seratopslar yoki tapinotsefallar) ko‘zlar keng ko‘rish maydonini ta’minlash uchun boshning ikki yonida joylashgan. Yirtqichlarda (masalan, mushuksimonlar, qirg‘iylar yoki terotsefallar) esa ko‘zlar binokulyar ko‘rishni ta’minlash uchun oldinga siljigan.