Bo‘shliqichlilar nima

Bo‘shliqichlilar
Taroqsimon (Bolinopsis urug‘idan)
Korall polipi (Alcyonaria guruhidan)
Ilmiy tasnifi
Katta tip:
Bo‘shliqichlilar
Xalqaro ilmiy nomi
Coelenterata
Tiplar

Bo‘shliqichlilar, yoki radial simmetriyali hayvonlar, (lot. Coelenterata, Radiata) — ko‘p hujayrali umurtqasiz hayvonlar guruhi. Odatda bu nom ostida hozir mavjud bo‘lgan ikki tip birlashtiriladi: otuvchi hujayralilar (Cnidaria) va taroqsimonlar (Ctenophora). An’anaviy ravishda bu guruh ikki tomonlama simmetriyali hayvonlar bilan qarama-qarshi qo‘yiladi.

Ba’zi tadqiqotchilar taroqsimonlarni bo‘shliqichlilar tarkibiga kiritmaydi va bu nomni torroq ma’noda — sinonim sifatida, ya’ni otuvchi hujayralilar tipi uchun qo‘llaydi. Radial simmetriyali hayvonlar (Radiata) esa ba’zan kengroq doirada qaralib, ularga g‘ovaktanlilar va plastinkasimonlar ham kiritiladi.

Umumiy tavsif

Ikki qatlamlilik

An’anaviy ravishda bu guruhga radial simmetriya va ikkita embrion varag‘i (endoderma va ektoderma) mavjudligi xos deb hisoblanadi. Bunda bo‘shliqichlilar tanasi odatda ikki epiteliy qatlami: epidermis (tashqi qoplama) va gastrodermis (ya’ni ichak bo‘shlig‘ini qoplovchi qatlam)dan tashkil topgan deb qaraladi. Ikki hujayra qatlami orasida jelesimon biriktiruvchi to‘qima qatlami — mezogleya joylashgan bo‘lib, uning tarkibida kollagen tolalari hamda nisbatan oz miqdorda amyobasimon va endodermal hujayralar mavjud.

Mezogleyaning rivojlanish darajasi guruh vakillarida turlicha. U, ayniqsa, planktonda yashovchi shakllarda — meduzalarda va taroqsimonlarda yaxshi rivojlangan bo‘lib, tayanch vazifasini bajaradi. Bu shakllarda muskul, nerv va jinsiy hujayralarning epiteliy qatlamlaridan biriktiruvchi to‘qima ichiga ko‘chishga moyilligi kuzatiladi. Mezogleyada muskul to‘qimasining yaxshi rivojlangani ayrim tadqiqotchilarda bo‘shliqichlilarni dastlabdan ikki qatlamli organizmlar deb hisoblash qanchalik to‘g‘ri ekaniga shubha uyg‘otadi.

Organlar tizimlari

Bu guruh vakillarida maxsus nafas olish va ayirish organlari yo‘q. Odatda bu holat ikki qatlamli tana tuzilishi bilan izohlanadi: hujayralarning aksariyati epiteliy tarkibida joylashib, tashqi muhit bilan aloqada bo‘ladi.

Nerv tizimi

Bo‘shliqichlilarga o‘ziga xos nerv tizimi xos bo‘lib, uning asosini nerv chigali (nerv pleksusi) tashkil etadi. Biroq planktonda yashovchi shakllarda sezgi organlari ancha xilma-xil bo‘lib, ularning atrofida nerv hujayralari to‘planadi. Nerv tizimi markazlashuvining yana bir misoli — taroqsimonlarning suzish plastinkalari bo‘ylab neyronlarning to‘planishidir. Ular diffuz nerv tizimiga ega.

Ovqat hazm qilish tizimi

Ovqat hazm qilish tizimi og‘iz va ichak bo‘shlig‘idan iborat. Bo‘shliq ichidagi hazm jarayonini bez hujayralari, hujayra ichidagi hazmni esa epiteliy-muskul hujayralari amalga oshiradi. Hazm bo‘lmagan oziq qoldiqlari og‘iz orqali chiqariladi, ya’ni ularning ovqat hazm qilish tizimi berk tuzilgan.

Ko‘payishi va rivojlanishi

Vakillarining ko‘pchiligi jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi hamda planktonda suzib yuradigan yoki emaklaydigan lichinkalarga ega. Hayot sikli otuvchi hujayralilarning katta qismida metagenez, ya’ni jinsiy va jinssiz ko‘payishning qonuniy almashinuvidan iborat.

Ahamiyati

Inson bo‘shliqichlilarning ayrim turlaridan foydalanadi. Korallarning o‘lgan ohaktoshli qismlaridan qurilish materiali olinadi, ularni kuydirish orqali esa ohak hosil qilinadi. Qora va qizil korallardan zargarlik buyumlari tayyorlashda foydalaniladi.

Ayrim bo‘shliqichlilar otuvchi hujayralari orqali g‘avvoslar, suzuvchilar va baliqchilarning terisini kuydirishi mumkin. Ba’zi joylarda korall riflari kemalarning o‘tishiga to‘sqinlik qiladi, ayni paytda baliqlar uchun boshpana va oziqa manbai bo‘lib xizmat qiladi.

Bo‘shliqichlilar yirtqich bo‘lgani sababli dengiz hayvonlari jamoalariga ta’sir ko‘rsatadi: ular plankton bilan oziqlanadi, yirik aktiniyalar va meduzalar esa mayda baliqlarni ham yeydi. O‘z navbatida, dengiz toshbaqalari va ayrim baliqlar meduzalar bilan oziqlanadi. Meduzalarning ayrim turlari iste’mol qilinadi (Rhopilema esculenta, Rhopilema verrucosa).

O‘rganilish tarixi

Inson bo‘shliqichlilar bilan juda qadim zamonlarda, suzishni o‘rganib, dengiz sohillariga joylashgach hamda terimchilik va baliqchilik bilan shug‘ullana boshlagach tanishgan. Bunga, jumladan, idishlarning Krit-Minos madaniyatiga oid bezaklari dalil bo‘ladi. O‘rta dengiz mintaqasida qadimdan mavjud bo‘lgan g‘ovaktanlilar va marvaridlarni g‘avvoslar tomonidan yig‘ish amaliyoti antik davr olimlarining bu hayvonlarning tashqi ko‘rinishi, tuzilishi va xulq-atvori haqidagi bilimlarini boyitgan.

Aristotel o‘z asarining 4-kitobida — «Hayvonlar tarixi» (miloddan avvalgi IV asr) — hali o‘troq bo‘shliqichlilarni hayvonlar qatoriga kiritmaydi. Xususan, meduzalarga (akalefalarga) o‘simlik va hayvonot olamlari orasidagi oraliq o‘rinni beradi; xuddi shunday munosabatni g‘ovaktanlilar va assidiyalarga bildiradi.

Katta Pliniy o‘z asarining 9-kitobida — «Tabiiy tarix» (milodiy 77-yil) — poliplar «quruqlikka chiqa oladi», deb xato ta’kidlagan, xuddi murenalar kabi.

Klavdiy Elian «Turfa hikoyalar» asarida (milodiy II asr oxiri), jumladan, shunday deb yozadi:

«Poliplar nihoyatda ochko‘z bo‘lib, duch kelgan narsani ayamay yutib yuboradi. Ular ko‘pincha hatto o‘z turdoshlarini ham yeyishdan tiyilmaydi: kichikroq polip kattasining qudratli paypaslagichlari to‘riga tushib qolishi bilanoq uning o‘ljasiga aylanadi. Poliplar baliqlarni ham ovlaydi. Buning uchun ular qoyalar ostiga yashirinib, o‘sha qoyaning rangiga kiradi va toshdan ajralmas holga keladi. Baliqlar bu soxta qoyalar tomon suzib borganida esa poliplar ularni to‘r kabi paypaslagichlari bilan kutilmaganda tutib oladi…»

Guruhning maqomi va tarkibi

Tarixan radial simmetriyali hayvonlar ko‘p hujayralilarning boshqa bir guruhi — Bilateria bilan qarama-qarshi qo‘yilgan; bu guruhga ikki tomonlama simmetriya va uchta embrion varag‘ining mavjudligi xosdir. Ilgarigi ko‘plab tasniflarda (masalan, Kavalye-Smit tasnifida) radial simmetriyali hayvonlar tarkibiga nafaqat knidariyalar va taroqsimonlar, balki g‘ovaktanlilar, plastinkasimonlar hamda mezozoylar ham kiritilgan (so‘nggi guruh hozirgi ma’lumotlarga ko‘ra ikkilamchi tarzda soddalashgan bilateriyalar ekanligi isbotlangan, deb hisoblash mumkin).

Zamonaviy ilmiy adabiyotda bu guruhlarning filogenetik o‘zaro munosabatlari haqida yagona fikr yo‘q. Odatda ikkita nuqtayi nazar ilgari suriladi. Birinchisiga ko‘ra, qardosh guruh sifatida bilateriyalarga taroqsimonlar eng yaqin turadi. Ikkinchi qarash bilateriyalar va bo‘shliqichlilarni qamrab oluvchi yagona guruh mavjudligini taxmin qiladi. Biroq qaysi gipoteza tanlanishidan qat’i nazar, bo‘shliqichlilar parafiletik takson bo‘lib chiqadi. So‘nggi vaqtlarda taroqsimonlar g‘ovaktanlilarning, plastinkasimonlar esa knidariyalarning qardosh guruhi ekanini qo‘llab-quvvatlovchi ma’lumotlar paydo bo‘ldi. Bu gipoteza qabul qilinsa, mazkur maqolada belgilangan doiradagi bo‘shliqichlilar taksoni polifiletik hisoblanadi.

Hozirgi tiplar bilan bir qatorda, bo‘shliqichlilarga ayrim qirilib ketgan guruhlar ham kiritiladi. Masalan, ba’zi mualliflar ularga Vend faunasi vakillarini ham mansub deb hisoblaydi.

Atamaning muqobil ma’nosi

«Bo‘shliqichlilar» atamasi XX—XXI asrlarda, xususan XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, ko‘plab monografiyalar, maqolalar va o‘quv qo‘llanmalarda tip nomi, ya’ni Cnidaria atamasining sinonimi sifatida ishlatilgan va hozir ham ishlatilmoqda. Xuddi shu ma’noda u ko‘plab ommabop va ilmiy-ommabop nashrlarda, jumladan elektron nashrlarda, shuningdek, rus tilidagi maktab darsliklarida ham qo‘llanadi.

Adabiyotlar

  • Ruppert E. E., Foks R. S., Barns R. D. Protistlar va tuban ko‘p hujayralilar // Umurtqasizlar zoologiyasi. Funksional va evolyutsion jihatlar = Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach / ingliz tilidan T. A. Ganf, N. V. Lensman, E. V. Sabaneyeva tarjimasi; A. A. Dobrovolskiy va A. I. Granovich tahriri ostida. — 7-nashr. — M.: Akademiya, 2008. — J. 1. — 496 b. — 3000 nusxa — ISBN 978-5-7695-3493-5.
  • Rossiya Uzoq Sharq dengizlari bo‘shliqichlilarining atlasi. — Vladivostok, 2010.
  • Dengiz aholisi / M. Aksyonova. — Moskva: Avanta+, 2005. — 184 b. — (Eng go‘zal va mashhurlar). — ISBN 5-94623-110-3.