| Oltin baliqcha | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | ||||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||||
|
Domen: Olam: Kenja olam: Darajasiz: Darajasiz: Tip: Kenja tip: Infratip: Guruh: Sinf: Kenja sinf: Infrasinf: Katta turkum: Seriya: Kenja seriya: Cypriniphysi Turkum: Katta oila: Oila: Urug‘: Tur: Oltin baliqcha |
||||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||||
| Carassius auratus (Linney, 1758) | ||||||||||
| Muhofaza maqomi | ||||||||||
| ||||||||||
Xitoy karasi, yoki oltin baliqcha (lot. Carassius auratus) — chuchuk suvda yashovchi shu’la qanotli baliqlarning karaslar urug‘iga mansub turidir. Uning ajdodi inson tomonidan xonakilashtirilgan bo‘lib, bu jarayon milodiy VII asrda sodir bo‘lgan. U eng mashhur akvarium baliqlaridan biri bo‘lib, ko‘plab zotlardan iborat. Bu xonaki akvarium hayvonlariguruhi ko‘p asrlik maqsadli duragaylash va seleksiya natijasida, tasodifan paydo bo‘lgan ayrim belgilarga ega individlarni tanlash orqali yaratilgan; bu belgilar mutatsiyalarnatijasida yuzaga kelgan. Ilgari barcha xonaki va hovuzda boqiladigan «oltin baliqchalar» «oltin karplar» deb ham atalgan. Bu nom ularning umumiy ilmiy tasnifidagi karplar oilasi.
Etimologiyasi
Guruh nomi barcha zotlarining ajdodlaridan biri nomi bilan bog‘liq: oddiy kumushrang karasdan (lot. Carassius gibelio) yetishtirilgan ilk qizg‘ish-oltin tusli, metall jilosiga ega akvarium baliqchasi — karplar oilasiningvakili tantanali ravishda «oltin baliqcha» deb atalgan.
Rus tilida bu xonaki akvarium jonivorining nomi sifatida «baliq» so‘zining faqat kichraytirish-erkalash shakli — «baliqcha» ishlatiladi (ko‘plik shakli «baliqlar» — «baliqchalar»); bu ularning kichik va suyukli uy jonivorlari ekanini ifodalaydi: «oltin baliqchalar».
Tarqalish hududi
Turning tarqalishi: Markaziy Osiyo, Xitoy, Yaponiya, boshqa hududlardan keltirib joylashtirilgan va dunyoning ko‘plab mamlakatlari suv havzalarida uchraydi.
Tavsifi

Tanasining eng katta uzunligi 31 sm, vazni 350 g gacha, umr ko‘rish davomiyligi 10–12 yilgacha. Tanasi kalta, baland, biroz burchakdor, yon tomonlaridan sal yassilangan va zich, g‘adir-budur tangachalar bilan qoplangan. Har bir orqa va anal suzgichning oxirgi shoxlanmagan nurlarida 15 ta yiriklashgan tishcha bo‘ladi. Orqa suzgichning yuqori cheti biroz botiq yoki tekis.
Dastlabki shaklining umumiy rangi po‘latrang va kumushrang. Orqasi to‘q, yashilimtir-kulrang, yonlari kulrang-kumushrang, qorin qismi kulrang-ko‘kimtir, ba’zan sarg‘ish. Orqa, ko‘krak va dum suzgichlari kulrang, qorin va anal suzgichlari esa pushti tusli kulrang bo‘ladi. Ko‘zlarining rangdor pardasi odatda to‘q sariq. Sun’iy tanlash orqali turli zotlarda sarg‘ish-kumushrang va to‘q sariqdan qizil va qoragacha, turli oraliq tuslarga ega juda xilma-xil ranglar hosil qilingan.
Biologiyasi
Chuchuk suvli ko‘l va daryolarning tubiga yaqin yashovchi, to‘da bo‘lib yashaydigan o‘troq baliqbo‘lib, u atrof-muhit sharoitlarigauncha talabchan emas. Suv o‘simliklari yaxshi rivojlangan va ochiq, tiniq suvli chuqur qayir havzalarida yashaydi (ochiq suv maydoni — yon-atrofidagiga qaraganda chuqurroq bo‘lgan keng suvli joy yoki suv havzasining bir qismi), o‘ta qalin o‘simlikli joylardan qochadi. 2–3 yoshida jinsiy voyaga yetadi: erkaklarining uzunligi 6,5–10,5 sm, vazni 30–50 g, urg‘ochilarining uzunligi esa 6,8–11 sm, vazni 50–80 g bo‘ladi. Aprel oxiridan avgust o‘rtalarigacha ko‘payadi. Uzunligi 7–18 sm bo‘lgan baliqlarning serpushtligi 24–118 ming dona uvildiriqni tashkil etadi. Uvildiriq tashlash bo‘lib-bo‘lib sodir bo‘ladi, suv harorati 13,5–24,4 °C bo‘lganda, quyoshda isigan sayoz suvlarda kechadi. Uvildiriqlari yopishqoq bo‘lib, suv o‘simliklarigayopishtiriladi. Suv harorati 23–25 °C bo‘lganda, urug‘lanishdan 2–2,5 sutka o‘tgach lichinkalar chiqadi. Baliq plankton, bentos organizmlari va yumshoq suv o‘simliklari bilan oziqlanadi.
Tarixi

Oltin baliqchalar seleksiyasining tarixi Osiyoda kamida ming yildan beri davom etadi va bolalarning jonivorlarni to‘plashgaqiziqishidan boshlangan. Ular mayda va o‘rtacha jonivorlarni uyga keltirib, qafaslarda, to‘siqli joylarda, quduqlarda, yog‘och idishlarda va bochkalarda asralgan. Bular ilk o‘ziga xos uy jonivorlari bo‘lgan.
Ayniqsa Xitoyda va Koreyada ming yildan ko‘proq vaqt avval nafaqat baliq ovlash,balki oltin baliqchalarni ko‘paytirish va yetishtirish bilan ham shug‘ullanishgan. Xitoylik baliq yetishtiruvchilar olib borgan ko‘p yillik seleksiya natijasida tabiiy mutatsiyalar tana shaklini, shuningdek, suzgichlar, ko‘zlar, teri qoplami tuzilishi va rangini tubdan o‘zgartirgan. Natijada hozirgi ko‘plab zotlarga asos bo‘lgan bezakli shakllar va rang variantlari yaratilgan.
Qizil tangachali oltin baliqchalar haqidagi ilk yozma ma’lumotlar Xitoydagi Jin sulolasi (265—420-yil milodiy) hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi. O‘sha paytda bunday baliqchalar Lushantog‘idagi ko‘llardan birida, Xongxa daryosi havzasida, hozirgi Shensiviloyati yaqinida kuzatilgan. Daryo Xitoyning janubidan va Vyetnamningshimolidan oqib o‘tadi. Qadimgi Xitoyning «Shan xay szin»asarida ham (taxminan milodiy era boshlarida yozilgan) «qizil karas» haqida qayd bor. Biroq aynan shu yovvoyi baliqlar bugungi oltin baliqchalarning ajdodlari bo‘lganiga ishonchli dalil yo‘q. Qizil tus ilk uy hayvonlari ishqibozlarining maqsadli seleksiyasi orqali Tan sulolasi (618—907-yil milodiy davrda paydo bo‘lgan deb taxmin qilinadi).
G‘ayrioddiy shakl va rangli baliqchalarning paydo bo‘lishiga o‘sha davrda keng tarqalgan buddaviylikodatlari ham sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Insonparvarlik tufayli «noto‘g‘ri» va «xunuk» baliqchalarni o‘ldirmay, maxsus xo‘jaliklar va to‘g‘onlangan havzalarda, keyinchalik esa bezakli idishlarda saqlashgan. Shu tariqa Xitoyda «rahm-shafqat hovuzlari» paydo bo‘lgan, hayvonning o‘limini uzoq muddatga kechiktirish odati esa «fan-shen» (hayotni ozod qilish).
Keyin, 960-yillardan boshlab, ya’ni Sun imperiyasidavrida oltin baliqchalar ko‘plab boshqa hayvonlar qatori uy basseynlarida saqlanadigan mashhur jonivorlarga aylangan. Bu davr oltin baliqchalarni xonakilashtirishning boshlanishi hisoblanadi. Dastlab baliqchalar boy xonadon va yirik mulklarda saqlangan; ularning egalari shaxsiy hovuzlar , basseynlar hamda favvoralar qura olardi.
Oltin baliqchalarga qiziqish va talab ularni ommaviy ko‘paytirish hamda sotish biznesining shakllanishiga asos soldi. Allaqachon XIII asrda «yu-er-Xo» deb atalgan yangi kenja tur paydo bo‘lgan. Shu davrdan XVI asrgacha baliqchalar asta-sekin keng basseynlar va boy xonadonlardan ko‘plab oddiy xitoyliklarning uylariga ko‘chgan.
Osiyo bo‘ylab tarqalish yo‘llari
Oltin baliqchalarning Osiyoda tarqalish tarixi to‘liq aniqlanmagan. Ehtimol, ular dastlab Hindixitoyga va Xitoyga qo‘shni mamlakatlarga, so‘ng XVI asr boshlaridaesa Yaponiyagayetib borgan. Yaponiya ko‘plab yangi navlar vatani bo‘lib qolgan. Yapon seleksiyachilarimilliy san’at an’analariga mos nozik va mutanosib shakllar yaratishga intilib, oltin baliqcha yetishtirish sohasida tan olingan yetakchilarga aylangan.
Yevropadagi oltin baliqchalar

XVII asrda golland va portugaliyalik savdogarlar tufayli baliqchalar ilk bor Yevropaga kirib kelgan, dastlab ular nihoyatda qimmat bo‘lib, faqat juda badavlat kishilargina ularni boqishga qurbi yetgan. XIX asrda baliqlarni Xitoydan yetkazib berish bilan birga, Yevropaning o‘zida ham ko‘paytirish rivojlanib, narxlarning pasayishiga sabab bo‘lgan. Shunga qaramay, hozirgacha oltin baliqchalarning asosiy navlari Uzoq Sharqmamlakatlaridan olib kelingan zotlar hisoblanadi. Oltin baliqchalarning Xitoydan (xususan, Chjetszyanviloyatidan) Yevropaga olib kelingani haqidagi dastlabki ma’lum xabarlar 1611, 1691 va 1728-yillarga tegishli.
Baliqchalarni dastlab qaysi Yevropa mamlakati olib kirgani haqida aniq ma’lumot yo‘q. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, ular Makaodankelgan, boshqa talqinga ko‘ra esa akvarium baliqchalari olib kelingan: Yavadan va Janubiy Afrikadan, Portugaliyagayetkazilgani aytiladi. Bu XVII asrdasodir bo‘lgani ma’lum, chunki adabiyotlarda ikkita sana: 1611 va/yoki 1691-yillartilga olinadi. Biroq aniq manbalar yo‘qligi sababli bu sanalar shubhali. Aynan shu davrga (1691-yilga) oid ma’lumotlarda Angliyaham qayd etilgan. XVIII asrda oltin akvarium baliqchalari butun Yevropaga tarqalib, Rossiyagacha yetib kelgan. Yevropaning shimoliy hududlarida ularning sotilgani haqidagi dastlabki «hisob hujjatlari» quyidagi joy va vaqtda qayd etilgan: Gollandiyada , 1728-yilda.
Rossiyaning dastlabki o‘rni
Ko‘plab karvon yo‘llari yerning keng hududlarini kesib o‘tgan va Sharqiy Osiyodan g‘arbga — Yevropagayo‘nalgan, hozirgi Rossiyaningqadimiy yerlaridan ham o‘tgan. Shu bilan birga, Buyuk ipak yo‘li (xit. 丝绸之路) orqali nafaqat ipak va ziravorlarolib kelingan. Rus yerlarining Yevropa qismiga dastlab yetib kelgan jonivorlar orasida «oltin baliqchalar» ham bo‘lgan. Uzoq o‘lkalardan keltirilgan oltin baliqchalar haqida Rossiyada allaqachon XV asrga oid guvohliklarda — Moskva buyuk knyazi Vasiliy Tyomniydavrida qayd etilgan. XVI asrda podsho Ivan Grozniy xorijiy elchilardan shisha sharlar ichidagi oltin baliqchalarni bir necha bor sovg‘a sifatida olgan, XVII asrning ikkinchi yarmida «Dorixona bog‘i»da hukmdor Aleksey Mixaylovich uchun inglizlar sovg‘a qilgan oltin baliqchali vaza o‘rnatilgan. Bu saroyda baliq yetishtiruvchilar paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Pyotr I davrida haddan tashqari qimmat, ammo urf bo‘lgan «shisha idishlar»dagi g‘aroyib baliqchalar ayrim podsho yaqinlarining uylarida ham paydo bo‘la boshlagan; 1790-yilda esa Yekaterina II sharafiga o‘tkazilgan kechada knyaz Grigoriy Potyomkin mehmonlarga hanuz juda qimmat sanalgan g‘aroyib jonivor — oltin baliqchalarni namoyish etgan.

AQSH
AQSHda oltin baliqchalar ilk bor 1874-1878-yillarda paydo bo‘lgan va davlat pitomnigi kolleksiyasiga asos solgan; pitomnik Vashingtonda joylashgan.
Inqilob fojialari va hozirgi davr
«Xitoy madaniy inqilobi» (1965-1976 yillari) xonakilashtirilgan seleksiya hayvonlarini ham chetlab o‘tmadi: oltin baliqchalarning ko‘plab zotlariga mansub qimmatli va noyob baliqlar katta miqyosda vahshiylarcha yo‘q qilindi. Oltin baliqcha yetishtiruvchi seleksiyachilar, shuningdek ayrim xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar «xalq dushmanlari va imperializmyordamchilari» deb otib tashlandi. Chjetszyan viloyatidagi barcha baliqchilik xo‘jaliklari butunlay vayron qilindi. Mamlakat nafaqat qimmatli nasldor baliqlardan, balki ko‘plab aholining tirikchilik manbai bo‘lgan qadimiy yetishtirish texnologiyalari an’analaridan ham ayrildi. Inqilobdan keyingi og‘ir ocharchilik yillarida ayrim fuqarolar oltin baliqchalar yetishtirishni qayta yo‘lga qo‘yib, hech bo‘lmaganda shu ish orqali oilasini boqishga urinib ko‘rdi. Aynan 1978-yil avgustida Xitoy va Yaponiya o‘rtasida tinchlik, do‘stlik va hamkorlik shartnomasi imzolandi. Unga muvofiq Yaponiya Xitoyda oltin baliqchalarni ko‘paytirish va yetishtirish texnologiyalarini tiklashga yordam berdi hamda Xitoyga qimmatli zotlarga mansub voyaga yetgan nasldor baliqlarni topshirdi.
Dunyoning ko‘plab shaharlarida oltin baliqcha ishqibozlarining jamiyat va uyushmalari tuzilgan. Ular eng yaxshi namunalar uchun mukofotlar beriladigan ko‘rgazmalar va tanlovlar o‘tkazadi.
Tabiiy muhitga kiritilishi
So‘nggi paytlarda Avstraliyadagi ayrim akvarium egalari oltin baliqchalarni tabiiy suv havzalariga qo‘yib yuborishni boshladi va ular o‘sha yerlarda muvaffaqiyatli moslashdi. Oziqaga boy suvlarda baliqchalar ancha yiriklashgan: ko‘pchiligining vazni bir kilogrammdan oshgan, tutilgan eng yirik baliq esa 1,9 kg bo‘lgan. Avstraliyalik olimlar oltin baliqchalar mahalliy ekologiyaga jiddiy xavf tug‘diradi, degan xulosaga kelgan: ular boshqa baliqlarning oziqa bazasini kamaytiradi, uvildiriqlarini yeydi, infeksiyalarni tarqatadi, suv tubidagi loyqani ko‘taradi hamda suv o‘tlarini yo‘q qiladi.
2021-yil iyulida Byornsvill (Minnesota, AQSH) aholisi mahalliy suv havzalaridan birida baliqlar ancha maydalashib qolganini payqadi, holbuki ilgari u yerdan ko‘pincha yirik baliqlar tutilgan. Yovvoyi tabiatni muhofaza qilishga mas’ul mansabdorlar tekshiruv o‘tkazib, ko‘lda oltin baliqchalar populyatsiyasini aniqladi. Ayrim baliqlar uch kilogramm vaznga yetgan va kattaligi futbol to‘piga teng bo‘lgan.
Parvarish qilish
Dastlab oltin baliqchalar to‘g‘onlangan havzalarda va kichik suv havzalarida,shuningdek, yog‘och bochkalardasaqlangan. Keyinchalik bu idishlar oddiy sharsimon sopol idishlar, so‘ng esa keramikadan va chinnidan ham tayyorlangan bo‘lib, ular jamiyatning zodagon, boy qatlamiga mo‘ljallangan. 1369-yilda Xitoy imperatori Xun’u kumushrang karaslarni uy sharoitida boqish uchun yirik chinni idishlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ygan. Uy akvariuminingilk ko‘rinishiga o‘xshash bunday idishlar «baliq hovuzi» yoki « ajdarhournasi» deb atalgan. Bu ularning nisbatan katta o‘lchamli bo‘lganini anglatgan. Idishning keng og‘zi baliqlarni xuddi hovuzdagidek yuqoridan tomosha qilish imkonini bergan. Shu bois seleksiyada yuqoridan qaraganda yanada chiroyli ko‘rinadigan baliqlar yaratishga e’tibor qaratilgan. Qimmatbaho chinni vazalar oval,, shar,kichik bochka va past, keng vaza shaklida (chuqur likopchasingari) ishlab chiqarilgan. Ular nafisligi bilan ajralib turar, yuzasi naqshli rasmlar va bo‘rtma bezaklarbilan bezatilgan. Idish barqaror turishi uchun hayvon panjalari yoki baliq suzgichlari shaklidagi bezakli oyoqlar hamda maxsus tagliklar yasalgan. Bunday buyumlarni tayyorlashda rassomningyuksak mahorati, nozik chinni va keramikabilan ishlash tajribasi hamda texnik imkoniyatlar zarur bo‘lgan. Ba’zan idish tubiga ozgina qum solinib, o‘simliklar ekilgan, biroq odatda idishlar bo‘sh bo‘lib, toza suvda bir yoki bir nechta baliqcha saqlangan.
Zamonaviy akvariumlardaham, oldingi davrlardagidek, oltin baliqchalarni boqish katta qiyinchilik tug‘dirmaydi. Baliqlar xona haroratida yashaydi, suvni isitish talab etilmaydi. Kichik idishlarda suvni havo bilan intensiv aeratsiyalash zarur. Har bir katta baliqqa 2 kub detsimetr hajm hisobidan akvariumdagi baliqlar soni belgilanadi. Boshqa yirtqich bo‘lmagan, ayniqsa suzgichlarni tishlamaydigan baliq turlari bilan birga saqlash mumkin. Shuni yodda tutish lozimki, oltin baliqchalarning bezakli navlari raqobatga, jumladan, oziqa uchun kurashga unchalik moslashmagan.
Akvariumni bezash
Akvariumni bezashda qirralari o‘tkir tosh va chig‘anoqlardan yoki o‘tkir shoxchali yog‘och bo‘laklaridan foydalanmaslik kerak, chunki baliqlarning jarohatlanish xavfi katta. Barglari qattiq o‘simliklarni ekish ma’qul, aks holda oltin baliqchalar ularni kemira boshlaydi. Bundan volfiya, richchiya va ryaskamustasno, chunki ular baliqlarning ozuqa tarkibiga kiradi.
Ko‘pincha oltin baliqchalarning zotlari (ayniqsa, teleskop va pardadumnavlari) ichki bezaklarsiz bo‘sh akvariumlarda saqlanadi.
Oziqlantirish
Oltin baliqchalar hammaxo‘rdir. Yuqorida sanab o‘tilgan o‘simliklardan tashqari, o‘simlik ozuqasi sifatida yangi salat va qichitqi o‘t barglaridan foydalanish mumkin. Hayvonlardan olinadigan oziqalar: — motil (chivin lichinkalari), tubifeks chuvalchanglari, yomg‘ir chuvalchanglari va boshqalar. Ular oqayotgan suvda yuvilgan, yaxshilab pishirilgan bo‘tqalarni ham xush ko‘radi. Bunday bo‘tqalar guruch,, tariq,, grechixa va boshqa yormalardantayyorlanadi. Baliqlarga quruq yemham berish mumkin. Oltin baliqchalar ko‘p ovqat yeyishga moyil bo‘lib, bu kasalliklarga sabab bo‘lishini yodda tutish kerak. Biroq aynan shu xususiyat baliqlarning yangi zotlarini yaratishda ham qo‘llanilgan.
Oltin baliqchalarning kasalliklari
Oltin baliqchalarda ko‘p uchraydigan kasalliklar: mikobakterioz (baliqlar sili) — tez-tez uchraydigan xavfli kasallik, qizilcha, suzgich va og‘iz chirishi, ixtioftirioz va gidrodaktilyoz.
Akvariumdagi umr davomiyligi va o‘lchamlari
Oltin baliqchalarning o‘rtacha umr davomiyligi 15–20 yil. Akvariumda normal sharoitda (akvariumning hajmi yetarli bo‘lganda) tanasi odatda 15–20 sm dan oshmaydi.
Oltin baliqchalarni saqlash uchun akvarium hajmi
Akvarium hajmi kamida 150 litr bo‘lishi kerak. Har bir oltin baliqchaga kamida 50 litr suv to‘g‘ri kelishi lozim.
Ko‘paytirish

Oltin baliqchalar bir yoshidayoq ko‘payishga qodir bo‘ladi, biroq seleksiya maqsadida ularning to‘liq rivojlanishini kutish afzal. Bu ikki yoshdan to‘rt yoshgacha bo‘lgan davrda yuz beradi.
Tabiiy sharoitda uvildiriq tashlash davri aprel–may oylariga to‘g‘ri keladi. Juftlashish davrida baliqlarning ko‘payishga tayyorligi tashqi ko‘rinishida ham namoyon bo‘ladi: urg‘ochi va erkak baliqlarning jabra qopqoqlarida tariq donasiga o‘xshash sadafrang do‘mboqchalar, ko‘krak suzgichlarida esa mayda arrasimon tishchalar paydo bo‘ladi. Uvildiriq tashlashga tayyor urg‘ochilarning qorin qismi kattalashadi. Erkak baliqlar urg‘ochilarni faol quvlab, ularni sayoz va suv o‘simliklari qalin o‘sgan joylarga haydashga intiladi. Shu sababli uvildiriq tashlash uchun ajratilgan akvariumdagi suv sathi 20 sm dan oshmagani ma’qul.
Ko‘paytirish uchun mo‘ljallangan akvariumning taxminiy hajmi 40–100 litr, suvi esa toza va tindirilgan bo‘lishi kerak. Yaxshi aeratsiya va yoritish tavsiya etiladi. Baliqlar o‘z uvildiriqlarini yeyishga moyil bo‘lgani sababli, tubdan 1–2 santimetr balandlikda yirik katakli to‘r o‘rnatiladi. O‘simliklar zich ekilgan akvariumlardan ham foydalanish mumkin. Ikki soatdan besh soatgacha davom etadigan uvildiriq tashlash tugashi bilanoq nasldor baliqlarni akvariumdan chiqarish kerak.
Yil davomida baliqlar bir necha marta ko‘payishi mumkin. Chavoqlar uvildiriqdan 2–6-kuni chiqadi. Bu, asosan, ob-havo sharoiti va suv haroratiga bog‘liq: to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri ularning rivojlanishini tezlashtiradi, soya esa, aksincha, sekinlashtiradi.
Uvildiriqdan chiqqan dastlabki kunlarda yosh baliqchalar juda kam harakat qiladi: ko‘pincha suv o‘simliklari orasida osilib yoki yotib turadi va ilk davrdagi hayoti uchun zarur bo‘lgan oziqa bilan ta’minlovchi sariqlik xaltachasi hisobidan oziqlanadi. Bu zaxira tugashi bilanoq chavoqlar oziq qidira boshlaydi. Ochlik ularni karaxt holatdan chiqarib, ozuqa izlab u yoqdan bu yoqqa suzishga majbur qiladi. Chavoqlar uchun ozuqa — artemiya,, rotatoriyalar yoki «tirik chang». Maxsus yemlardan ham foydalanish mumkin.
Baliqlar o‘sib rivojlangani sari ularni kerakli belgilariga qarab saralashadi. Chavoqlarning hammasi ham ota-onasiga o‘xshamaydi: ko‘pincha avlodning katta qismini biror navga xos alohida belgilari bo‘lmagan oltin baliqchalar tashkil etadi. Aksincha, ko‘rinishi oddiy nasldor baliqlardan ham juda chiroyli individlar tug‘ilishi mumkin.
Yangi zotlarni yaratish usullari
«Yu-er-Xo» nomi bilan oltin baliqchalarning yangi turlari sotilgani haqidagi xabarlar XIII asrgategishli. Ular dastlabki seleksiya obyektlari bo‘lganmi yoki uddaburon xitoylik savdogarning shunchaki «savdo belgisi» bo‘lganmi — aytish qiyin. Ammo 1590-yilgaoid yozuvlarda oltin baliqchalarning navlari qayd etilgan. Ularning tanasi kalta va qo‘sh dum suzgichli bo‘lgan, shuningdek, ko‘zlari biroz kattalashgan, teleskopsimonshaklga ega ekani haqida ham noaniq ma’lumotlar bor. Bunday ko‘zlar faqat XVIII asro‘rtalarida keng tanilgan, Yevropada esa XIX asr.
oxiridan ommalasha boshlagan. Yapon oltin baliqchalari zotlarining ajdodlari — vakin, ranchu, ryukin va demekin — qadimdan Xitoyda xonakilashtirilgan va seleksiya qilingan baliq navlari
«Tangachasiz» oltin baliqchalar ilk bor 1688-yildapaydo bo‘lgan, biroq uzoq vaqt juda kamyob bo‘lib qolgan va keng tarqalmagan. Bu belgi shubunkinlarni tangachasiz baliqlar bilan chatishtirish orqali «chit teleskop» zotida seleksiya yo‘li bilan mustahkamlangan. Orqa suzgichi bo‘lmagan zotlarni yaratish esa 1726-yildan ma’lum bo‘lib, ularning vakillari Yevropaga 1760-yilda olib kelingan.
Seleksiyada foydalanilgan kenja turlar
- Carassius auratus argenteaphthalmus (Nguyen, 2001)
- Carassius auratus auratus (Linney, 1758)
- Carassius auratus buergeri (Temminck & Schlegel, 1846)
- Carassius auratus grandoculis (Temminck & Schlegel, 1846)
- Carassius auratus langsdorfii (Temminck & Schlegel, 1846)[manbada yo‘q]
Asrlar davomida shakllangan xususiyatlar
Tor joyda ko‘plab yosh baliqlarni birga saqlash, yorug‘likyo‘qligi, ularni o‘simlik va hayvonlardan tayyorlangan ozuqalar bilan muntazam va mo‘l-ko‘l boqish, sovuqqonli hayvonlarning esa iliq, ko‘pincha dimiqqan, bakteriyalar haddan tashqari ko‘paygan suvdayashashi baliqchalarning qorin qismini to‘ldirib, tanasini shishirgan, shu tariqa genetik o‘zgarishlargazamin yaratgan; ular esa seleksiya orqali mustahkamlangan..
Zamonaviy usullar
Zamonaviy yutuqlar fanning yangi hayvon zotlarini yaratish, hatto genetik usulda yangi zotlarni va o‘simliklarning navlarini yetishtirishda seleksiya rivojlanishini yangi bosqichga olib chiqdi. Garchi ushbu ishlarning aksariyati tajribabosqichida bo‘lsa-da, ayrim natijalar allaqachon qo‘lga kiritilgan. Transgen baliqlar dastlabki shakllaridan rangi, shakli va tana o‘lchamlari bilan farqlanadi. Ularning genomiga qarindosh turlardan olingan DNK ning bo‘laklarikiritiladi, ba’zan esa hayvonlar olamining mutlaqo boshqa oilalariga mansub vakillarning ham genetik bo‘laklari qo‘shiladi. Genetika yordamida nafaqat ximeralaryaratish, balki organizmning chidamliligini oshirish orqali hayvonlarni ko‘plab kasalliklardan xalos etish mumkin. Chunki akvarium baliqchiligi insonlarning xonaki mashg‘uloti bo‘lib, yovvoyi hayvonlarning tabiiy yashash muhitiga aralashmaydi. Shu sababli, genetik tadqiqotlar sohasida seleksiya akvarium baliqchalari bo‘yicha olib boriladigan ishlar o‘z ishqibozlarini topmoqda. Yangi, qiziqarli va o‘ziga xos zotdagi xonaki jonivorni yaratish uchun endi asrlar, hatto yillar yoki oylar davomida mashaqqatli seleksiya olib borish shart emas: natijani birinchi avloddayoq olish mumkin.
Turlari
«Oltin baliqcha» seleksiyasi ming yillar davomida rivojlanishi natijasida nafaqat Yaponiya, balki Xitoydagi ishqibozlar va baliq yetishtiruvchilar ham ko‘plab zotlar hamda navlarni yaratgan. Ular nafaqat qadimgi zodagonlar, balki butun dunyo bo‘ylab ko‘plab kishilarning sevimli xonaki jonivorlariga aylangan; ular o‘zining g‘ayrioddiy shakllari va ranglari bilan tomoshabinlarni hayratga soladi.
Oltin baliqchalarning turli zotlari orasida tana shakliga ko‘ra ikkita yo‘nalish mavjud:
- uzun tanali oltin baliqchalar
- kalta tanali oltin baliqchalar
Jadvalda oltin baliqchalarning ko‘plab zotlaridan faqat ayrimlari keltirilgan; hozir bunday zotlar bir necha o‘nlab turga yetadi (ayrim statistik ma’lumotlarga ko‘ra, taxminan 300 xil zot varianti mavjud).
| Nomi | Tasviri | Tavsifi |
|---|---|---|
| Oddiy oltin baliqcha (ingl. common goldfish | Tana shakli va suzgichlari bo‘yicha tabiiy shaklidan uncha farq qilmaydi. | |
| Kapalakdum (ingl. butterfly tail; Dzikin (yap. 地金, quyma)) | Akvariumdagi «oltin baliqcha»ning nafis zoti. Rangli bolg‘alangan metall tusidagi o‘ziga xos rangi va kapalak qanotlarini eslatuvchi ikki bo‘lakli dum suzgichi bilan ajralib turadi. | |
| Yelpig‘ichdum (ingl. fantail) | Tana shakli oddiy oltin baliqchanikidek, biroq kalta, qo‘sh dumi tepaga ko‘tarilgan yoki gorizontal joylashgan. Yelpig‘ichdum vaqti-vaqti bilan dumini yelpig‘ichdek yoyadi, shu sababli u shunday nom olgan. | |
| Pardadum (ingl. veiltail) | Tanasi tuxumsimon yoki sharsimon, kalta; barcha suzgichlari ancha uzun. Dum suzgichi shleyfga o‘xshash pardasimon bo‘lib, ikkiga, uchga va hatto to‘rtga bo‘lingan bo‘lishi mumkin. | |
| Marvaridcha (ingl. pearlscale; Tinshurin (yap. 珍珠鱗, noyob marvarid tangachasi)) | Tanasi kalta, shishinqiragan, tuxumsimon; barcha suzgichlari kalta, tanasidagi ayrim yirik tangachalar marvaridga o‘xshaydi. | |
| Kometa (ingl. comet; Kometto (yap. コメット)) | Tanasi va barcha suzgichlari nisbatan uzun, dum suzgichi esa bitta. | |
| Sherbosh (ingl. lionhead) | Baliqchaning tanasi «ajdarho tuxumi» kabi shishgan, boshi esa bog‘ qulupnayining «Viktoriya» navini eslatuvchi o‘simtalar bilan qoplangan. Ular boshga sher yoki buyvol boshiga o‘xshash ko‘rinish beradi. | |
| Osmonko‘z (ingl. celestial eye; Tyotengan (yap. 頂天眼 tyo:tengan, osmonga yuqoriga qarovchi)) | Buddaviylar «muqaddas» deb biladigan bu g‘ayrioddiy baliqchaning ko‘z qorachiqlari doimo osmonga qaragan bo‘ladi. | |
| Oranda (ingl. oranda; Oranda sisigasira (yap. 和蘭獅子頭, sherbosh oranda, «oranda» — atеdzi)) | Tanasi kalta, tuxumsimon; barcha suzgichlari cho‘ziq, boshida ko‘zlari orasida katta o‘simtalar mavjud. | |
| Pufakko‘z (ingl. bubble eye; Suyxogan (yap. 水泡眼 suyxo:gan, so‘zma-so‘z «pufakko‘z»)) | Ko‘zlari katta, ikki yonidan osilib turadigan, suyuqlik bilan to‘lgan ko‘z atrofi pufakchalari bor. | |
| Ranchu (ingl. ranchu; Rantyu (yap. 蘭鋳 rantyu:, so‘zma-so‘z «orxideyada quyilgan»)) | Tanasi kalta va tuxumsimon, orqa suzgichi yo‘q, barcha suzgichlari qisqa, boshida o‘simtalar bor. | |
| Ryukin (ingl. ryukin; (yap. 琉金 ryu:kin, oltin Ryukyu)) | Tanasi juda sharsimon bo‘lib, orqa qismi baland va bukilgan, ya’ni bukriga o‘xshaydi. | |
| Teleskop (ingl. telescope eye; Demegin (yap. 出目金, bo‘rtma ko‘zli oltin baliqcha)) | Tanasi kalta va tuxumsimon, barcha suzgichlari cho‘ziq. Dum suzgichining uzunligi va shakliga alohida e’tibor beriladi. Bu turdagi baliqlarning ko‘zlari katta va teleskopdek bo‘rtib chiqqan. | |
| Pardali teleskop (ingl. veiltail telescope eye) | Tanasi kalta, tuxumsimon; barcha suzgichlari uzun, dum suzgichi ikki bo‘lakli va pardasimon. Bu baliqlarning ko‘zlari katta, teleskopsimon bo‘rtib chiqqan. | |
| Qora teleskop | Baliqcha baxmaldek qora rangda. Tanasi kalta, tuxumsimon, barcha suzgichlari cho‘ziq. Dum suzgichining uzunligi va shakliga alohida e’tibor beriladi. Bu baliqlarning ko‘zlari katta va teleskopsimon bo‘rtib chiqqan. | |
| Shubunkin (kaliko) (ingl. shubunkin; Syubunkin (yap. 朱文金, qizil parcha mato)) | Oddiy oltin baliqchadan shaffof tangachalari va juda ola-bula, chit matoga o‘xshash ranglari bilan ajralib turadi. | |
| Pompon (xanafusa) (ingl. pompom) | Oddiy oltin baliqchadan boshining ikki tomonida burun teshiklari atrofidagi yumshoq, go‘shtdor o‘simtalari bilan farq qiladi («pomponli oltin baliqcha»). | |
Madaniyatda
Oltin baliqcha deb xalq og‘zaki ijodi va adabiyotdagi, odamlar tilida so‘zlay oladigan hamda tilaklarni amalga oshiradigan baliq obrazi ham ataladi.
Xalq bayramlari
Eronda oltin baliqchalardan Navro‘z bayramida dasturxonni bezash uchun foydalaniladi. Bu bahorgi tengkunlik kunida nishonlanadigan yangi yil bayramidir..
Amaliy-bezak va tasviriy san’at

Oltin baliqchalar mashhur uy jonivorlari sifatida paydo bo‘lib, tarqalganidan buyon ularning tasvirlari turli materiallardan yasalgan bezak va suvenirlar da qo‘llanila boshlagan. Yog‘och va loydan, o‘yma tosh va quyma metalldan, shisha va zamonaviy plastmassadan tayyorlangan uy va hovli uchun turli uslubdagi bezaklarni xarid qilish mumkin. Rassomlar oltin baliqchalarning shakli, rangi va xatti-harakatlaridagi go‘zallikni ilgari ham aks ettirgan, hozir ham stol servizlari va oshxona idishlarida, gul vazalari hamda turli o‘lchamdagi ko‘zalarda, nosqovoq idishlar va qutichalarda tasvirlashda davom etmoqda. Ular haqida ajoyib hikoya va ertaklar to‘qilgan, hanuz she’rlar va qo‘shiqlar yaratilmoqda.
Kinematografiya
Oltin baliqchalar quyidagi badiiy filmlarda tasvirlangan: «Oltin baliqcha tarixi» (Fransiya, 1974), «Oltin baliqchalar» (SSSR, 1981) va «Osmon bolalari» (Eron, 1997).
Laboratoriya hayvonlari sifatida
Oltin baliqchalardan turli ilmiy tadqiqotlarda model laboratoriya hayvonlari sifatida foydalaniladi. Ular vaznsizlik holatida baliqlarning xatti-harakatini o‘rganishda qo‘llanilgan.
Tanqid
Tabiat va hayvonlar himoyachilarining ta’kidlashicha, oltin baliqchalar yangi «xunuk shakllar» va xulq-atvor xususiyatlarini olish maqsadida eng kuchli zo‘ravonlikka uchragan. Bu xususiyatlarga baliqlarni tor sharoitlarda, havo yetishmasligi yoki ortiqcha havo bilan (suvda erigan kislorod) hamda yorug‘liksiz saqlash va ko‘paytirish, tana va ko‘zlar shaklini o‘zgartirish maqsadida turli qo‘shimchalar solingan o‘simlik va hayvon ozuqalarini haddan tashqari ko‘p berish, so‘ng hosil bo‘lgan belgilarni keyingi avlodlarning genomida mustahkamlash orqali erishilgan.
Adabiyotlar

- N. V. Sorokin «Chuchuk suv akvariumi yoki suv o‘simliklari va hayvonlari uchun xona bog‘chasi», Sankt-Peterburg — 1866-yil.
- N. F. Zolotnitskiy «Havaskor akvariumchi akvariumi» (», birinchi nashri — 1885-yil)
- N. F. Zolotnitskiy. «Oltin baliqcha va uning xilma-xil shakllari», 1886-yil.
- N. F. Zolotnitskiy. «Xona, bog‘ va issiqxona akvariumlari uchun suv o‘simliklari», 1887-yil.
- N. F. Zolotnitskiy. «Bolalar akvariumi», 1888-yil.
- I. I. Mamontov muharrirligidagi «Xona o‘simliklari va akvarium ishqibozlari jamiyati jurnali», Sankt-Peterburg — 1902-yildan.
- V. P. Miller. «Akvarium. Akvarium va unda yashovchilarni parvarish qilish qo‘llanmasi», Peterburg — 1903-yil.
- K. K. Gippius muharrirligidagi «Akvarium va xona o‘simliklari» jurnali, Moskva akvarium va xona o‘simliklari ishqibozlari jamiyati — 1908-yildan.
- A. A. Nabatov. «Xonadagi dengiz akvariumi, uni qurish va parvarish qilish», Peterburg — 1908-yil.
- N. F. Zolotnitskiy. «Havaskor akvariumchi akvariumi» — «Yangi akvarium baliqlari va o‘simliklari» (ikkinchi jild), Moskva — 1910-yil.
- «Xona o‘simliklari va akvarium ishqibozlari jamiyati jurnali», Sankt-Peterburg — 1911-yil.
- «Akvarium va xona o‘simliklari» (jurnal), Moskva — 1911-yil.
- «Akvarium va terrarium ishqibozi axborotnomasi», Kiyev — 1911-yil.
- A. A. Nabatov. «Xonadagi chuchuk suv akvariumi», 1914-yil.
- N. F. Zolotnitskiy. «Maktabdagi tirik tabiat», 1915-yil.
- Uilyam T. Innes. «Oltin baliqcha navlari va tropik akvarium baliqlari: akvariumlar hamda tegishli mavzular bo‘yicha to‘liq qo‘llanma» (Goldfish varieties and tropical aquarium fishes a complete guide to aquaria and related subjects), 6-nashr, Filadelfiya — 1917. Arxiv nusxasi 11-mart 2016-yildagi, Wayback Machine (ingl.)
- F. M. Polkanov. «Xonadagi suvosti olami», 1970-yil.
- M. N. Ilyin. «Akvarium baliqchiligi», 1973-yil.
- M. D. Maxlin. «Qiziqarli akvarium», 1975-yil.
- Maddi Xargrov, Mik Xargrov. Boshlovchilar uchun akvariumlar = Freshwater Aquariums For Dummies. — 2-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2007. — B. 256. — ISBN 978-5-8459-1306-7.
- M. D. Maxlin. Qiziqarli akvarium. — Moskva: Oziq-ovqat sanoati, 1975.
- N. Myagkov. «Rossiya akvariumchiligi tarixida Moskva», «Baliqchilik va baliq ovlash» jurnali, № 5, 1979-yil.
- M. D. Maxlin. Akvarium bo‘ylab sayohat.
- M. Beyli, P. Bergress. Akvariumchining oltin kitobi.
- «Akvariumdagi hayot», «Zvaygzne» nashriyoti, Latviya — 1979-yil.
- A. M. Kochetov. Bezakli baliqchilik.. — M.: Ma’rifat, 1991. — 384 b. — 300 000 nusxa. — ISBN 5-09-001433-7.
- S. M. Kochetov. «Xobbi klubi» turkumidan «Akvarium», 1992 yil.
Havolalar
- Zooklubdagi tavsif Arxiv nusxasi 15-avgust 2011-yildagi, Wayback Machine
- Oltin baliqchalar haqidagi sayt
- Oltin baliqchalar haqidagi maqola Arxiv nusxasi 3-sentabr 2010-yildagi, Wayback Machine
- Xitoyda oltin baliqchalarni tijorat maqsadida ko‘paytirish (fotosuratlar turkumi), oltin baliqcha fermasiga fotosayohat
