| O‘simliklar | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
_version_2.png) O‘simliklar xilma-xilligi | ||||||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||||||
|
Domen: Dunyo: O‘simliklar |
||||||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||||||
| Plantae Gekkel, 1866 | ||||||||||||
| Sinonimlari | ||||||||||||
|
||||||||||||
| Hozirgi bo‘limlari | ||||||||||||
|
||||||||||||
| ||||||||||||
O‘simliklar (lot. Plantae yoki Vegetabilia) — biologik dunyo; ko‘p hujayrali organizmlarning asosiy guruhlaridan biri bo‘lib, vakillarining o‘ziga xos xususiyati fotosintez, va bu dunyoga yo‘sinlar, qirqquloqlar, qirqbo‘g‘imlar, plaunlar, ochiq urug‘lilar va gulli o‘simliklar ham kiradi.
O‘simliklar qatoriga ko‘pincha barcha suvo‘tlar yoki ularning ayrim guruhlari ham kiritiladi. O‘simliklar (avvalo, gulli o‘simliklar) ko‘plab hayotiy shakllarda uchraydi; ular orasida eng keng tarqalganlari daraxtlar, butalar va o‘tlar.
O‘simliklar tadqiqot obyekti bo‘lgan fan — botanika — ko‘plab tarmoqlarni o‘z ichiga oladi.
Ta’rifi va xususiyatlari
Umumiy belgilari
- Hujayralari zich sellyulozali qobiqqa ega.
- Ko‘pchilik o‘simliklarning hujayralarida yashil plastidalar — xloroplastlar bo‘lib, ularda yashil pigment xlorofill mavjud. Shu tufayli fotosintez (fotosintez pigmentlari ishtirokida yorug‘lik energiyasining yutilishi va karbonat angidridning o‘zlashtirilishi) amalga oshadi. Bunda suv molekulalari parchalanganda kislorod ajralib chiqadi. Xloroplastlar tufayli aksariyat o‘simliklar yashil rangga ega.
- Asosan biror sirtga birikkan holda hayot kechiradi.
- Ularning hujayralarida zaxira moddalar kraxmal ko‘rinishida to‘planadi.
- Butun umri davomida o‘sadi.
- Hayotiy faoliyati fitogormonlar tomonidan boshqariladi.
O‘rganilish tarixi
Nimani o‘simlik deb atash masalasiga yagona javob yo‘q. Bu savolga birinchi bo‘lib qadimgi yunon faylasufi va olimi Aristotel javob berishga urinib, o‘simliklarni jonsiz jismlar va hayvonlar o‘rtasiga joylashtirgan. Xususan, u o‘simliklarni o‘zicha harakatlana olmaydigan tirik organizmlar deb ta’riflagan (bu jihatdan ular hayvonlardan farq qiladi).
Keyinchalik bakteriyalar va arxeyalar kashf etildi, ular o‘simlik haqidagi umumiy tushunchaga hech mos kelmasdi. XX asrning ikkinchi yarmidayoq zamburug‘lar va ayrim suvo‘tlar alohida toifalarga ajratildi, chunki ularda o‘simliklarga xos o‘tkazuvchi to‘qimalar va ildiz tizimlari yo‘q edi.
Hozirgi qarashlar
Olimlarning hozirgi xulosalariga ko‘ra, o‘simliklar quyidagi asosiy belgilariga ega:
- qattiq zarrachalarni o‘tkazmaydigan zich hujayra qobig‘i (odatda sellyulozadan tashkil topgan);
- o‘simliklar — produtsentlar, chunki ular organik moddalarni karbonat angidriddan Quyosh energiyasi yordamida fotosintez jarayonida hosil qilib, kislorod ajratadi (zamburug‘lar va bakteriyalar ilgari o‘simliklar qatoriga kiritilgan bo‘lsa-da, zamonaviy tasniflarga ko‘ra tirik organizmlarning alohida guruhlariga ajratilgan);
- sianobakteriyalar yoki ko‘k-yashil suvo‘tlar ham fotosintez qiladi, biroq zamonaviy tasniflarga ko‘ra o‘simliklarga kirmaydi (ular Bakteriyalar domeniga bo‘lim darajasida kiritiladi);
- o‘simliklarning boshqa belgilari — jumladan, harakatsizlik, uzluksiz o‘sish, avlodlar almashinuvi va boshqalar — faqat ularga xos emas, ammo jami holda o‘simliklarni boshqa yirik tirik organizmlar guruhlaridan ajratishga imkon beradi.
Kelib chiqishi va evolyutsiyasi
Arxey erasi (3800—2500 mln yil avval)
Paleontologik topilmalarga qaraganda, tirik mavjudotlarning dunyolarga bo‘linishi 3 mlrd yildan ko‘proq vaqt ilgari sodir bo‘lgan. Dastlabki avtotrof organizmlar sifatida fotosintez qiluvchi bakteriyalar tanilgan (hozir ular purpur va yashil bakteriyalar, sianobakteriyalar). Xususan, mezoarxeyda (2800—3200 mln yil avval) ham sianobakterial qoplamalar mavjud bo‘lgan.
Proterozoy erasi (2500—570 mln yil avval)
Hozircha eukariot fotoavtotrof organizmlarning (o‘simliklarning) kelib chiqishini barcha jihatdan tushuntiradigan yagona nazariya yo‘q. Ulardan biri (simbiogenez nazariyasi) eukariot fototroflarning paydo bo‘lishini eukariot geterotrof amyobasimon hujayraning simbioz orqali fotosintez qiluvchi bakteriya bilan birikib, fototrof oziqlanishga o‘tishi bilan izohlaydi. Keyinchalik bu bakteriya xloroplastga aylangan. Ushbu nazariyaga ko‘ra, xuddi shu yo‘l bilan mitoxondriyalar aerob bakteriyalardan vujudga kelgan. Shunday qilib, suvo‘tlar — dastlabki haqiqiy o‘simliklar paydo bo‘lgan.
Proterozoy erasida bir hujayrali va kolonial ko‘k-yashil suvo‘tlar keng rivojlangan; qizil va yashil suvo‘tlar paydo bo‘lgan.
Paleozoy erasi (570—230 mln yil avval)
Kechki silur (405—440 mln yil avval) davrida Yerda kuchli tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari kechib, ular Skandinaviya tog‘lari, Tyanshan, Sayan tog‘larining vujudga kelishiga, shuningdek, ko‘plab dengizlarning sayozlashishi va yo‘qolishiga olib kelgan.
Natijada ayrim suvo‘tlar (hozirgi xara suvo‘tlariga o‘xshashlari) quruqlikka chiqib, litoral va supralitoral hududlarni egallagan. Bu bakteriyalar va sianobakteriyalarning quruqlik yuzasida dastlabki tuproq substratini yaratgan faoliyati tufayli mumkin bo‘lgan. Shunday qilib, dastlabki yuksak o‘simliklar — riniofitlar paydo bo‘lgan.
Riniofitlarning o‘ziga xos xususiyati to‘qimalarning mavjudligi hamda ularning qoplovchi, mexanik, o‘tkazuvchi va fotosintez qiluvchi turlarga bo‘linganligidir. Bunga havo muhiti bilan suv muhitining keskin farqlanishi, jumladan, quyidagilar sabab bo‘lgan:
- kuchli Quyosh nurlanishi ta’siridan himoyalanish uchun dastlabki quruqlik o‘simliklari yuzasida ajralib chiqib to‘planadigan kutin moddasi zarur bo‘lgan; bu qoplovchi to‘qimaning shakllanishidagi birinchi bosqich edi (epiderma);
- Kutin to‘planishi suvo‘tlardagidek butun sirt orqali namlikni so‘rishni imkonsiz qilgan, natijada rizoidlarning vazifasi o‘zgargan: ular endi organizmni substratga biriktirish bilan birga undan suv ham shimib olgan;
- yerosti va yerusti qismlarining ajralishi mineral moddalar, suv va fotosintez mahsulotlarini organizm bo‘ylab tashish zaruratini tug‘dirgan; bu vazifa paydo bo‘lgan o‘tkazuvchi to‘qimalar — ksilema va floema;
- suvning ko‘taruvchi kuchi bo‘lmagani va shu sababli suzib yura olmaslik, turlarning quyosh nuri uchun raqobati sharoitida qo‘shnilaridan balandroq ko‘tarilish imkonini beruvchi mexanik to‘qimalarning paydo bo‘lishiga olib kelgan. Yana bir omil — yorug‘likning kuchayishi fotosintezni jadallashtirib, uglerodning ortiqcha to‘planishiga sabab bo‘lgani va mexanik to‘qimalar hosil bo‘lishiga imkon berganidir;
- yuqorida sanalgan barcha aromorfozlar davomida fotosintez qiluvchi hujayralar alohida to‘qimaga ajralgan.
Ma’lum bo‘lgan eng qadimgi quruqlik o‘simligi — kuksoniya. U 1937-yilda Shotlandiyaning silur davriga oid qumtoshlarida topilgan (yoshi taxminan 415 mln yil). Keyinchalik yuksak o‘simliklar evolyutsiyasi ikki yo‘nalishga ajralgan: gametofit (yo‘sinsimonlar) va sporofit (tomirli o‘simliklar).
Dastlabki ochiq urug‘li o‘simliklar mezozoy boshida (taxminan 220 mln yil avval) paydo bo‘lgan. Dastlabki yopiq urug‘lilar (gulli o‘simliklar) esa yura davrida paydo bo‘lgan.
Tasniflanishi
Tasniflash tizimlarining rivojlanishi
| Gekkel (1894) Uchta dunyo |
Uitteker (1969) Beshta dunyo |
Vyose (1977) Oltita dunyo |
Vyose (1990) Uchta domen |
Kavale-Smit (1998) Ikkita domen va yettita dunyo | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Hayvonlar | Hayvonlar | Hayvonlar | Eukariotlar | Eukariotlar | Hayvonlar | |
| O‘simliklar | Zamburug‘lar | Zamburug‘lar | Zamburug‘lar | |||
| O‘simliklar | O‘simliklar | O‘simliklar | ||||
| Protistlar | Protistlar | Xromistlar | ||||
| Protistlar | Sodda organizmlar | |||||
| Monera | Arxeyalar | — | Arxeyalar | Prokariotlar | Arxeyalar | |
| Eubakteriyalar | Eubakteriyalar | Eubakteriyalar | ||||
Turlar xilma-xilligi
2010-yil boshidagi holatga ko‘ra, Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN), 320 mingga yaqin o‘simlik turi tasvirlangan; shundan 280 mingga yaqini gulli o‘simliklar, 1 ming turi ochiq urug‘lilar, 16 mingga yaqini yo‘sinsimonlar, 12 mingga yaqini esa yuksak sporali o‘simliklar (Plaunsimonlar va Qirqquloqsimonlar).
Hozir bu son muntazam o‘sib bormoqda. Bunga yangi turlarning doimiy kashf etilishi hamda o‘simlik turlarining xilma-xilligi haqidagi ko‘plab dastlabki manbalar ma’lumotlarini qayta ishlab, yagona ma’lumotlar bazasiga birlashtirish sabab bo‘lmoqda. 2022-yil may oyida World Flora Online loyihasida taxminan 350 000 tur haqida ma’lumot bor edi, 2023-yil dekabr holatiga kelib esa ularning soni 377 218 taga yetgan.
| Dunyo Kingdom |
Kichik dunyo Subkingdom |
Bo‘lim Phylum |
O‘zbekcha nomi |
Turlar turkumlar soni |
Turlar soni |
|---|---|---|---|---|---|
| O‘simliklar Plantae |
Yo‘sinsimonlar Bryobiotina |
Anthocerotophyta | Antotserot yo‘sinlar | 5 | 222 |
| Bryophyta | Yo‘sinsimonlar | 36 | 11 940 | ||
| Marchantiophyta | Jigarsimon yo‘sinlar | 15 | 7 270 | ||
| Tomirli o‘simliklar Pteridobiotina |
Angiosperms (Magnoliophyta) |
Gulli o‘simliklar | 64 | 343 981 | |
| Cycadophyta | Sagovniksimonlar | 1 | 377 | ||
| Ginkgophyta | Ginkgosimonlar | 1 | 1 | ||
| Lycopodiophyta | Plaunsimonlar | 3 | 1 142 | ||
| Pinophyta | Ignabarglilar | 6 | 836 | ||
| Polypodiophyta | Qirqquloqsimonlar | 11 | 11 449 | ||
| 142 | 377 218 | ||||
Tuzilishi
Sitologiyasi
O‘simlik hujayralarining o‘lchami 10 dan 100 mkm gacha bo‘lishi mumkin. Suvo‘tlarda aniq shakllangan to‘qimalar bo‘lmagani uchun bitta organizmdagi hujayralar bir-biridan uncha farq qilmaydi. Yuksak o‘simliklarda esa to‘qimalar mavjudligi tufayli hujayralar shakli va tuzilishi jihatidan juda farqlanadi. Odatda hujayralar o‘n to‘rt yoqli bo‘lib, ularning sakkizta yuzi olti burchakli, oltitasi esa to‘rt burchakli bo‘ladi. Biroq geometrik jihatdan tavsiflash qiyin bo‘lgan hujayralar ham uchraydi. O‘simlik hujayralarining turli shakllari, odatda, ikki asosiy turga bo‘linadi: parenximatik (hujayra uzunligi enidan oshmasa yoki juda oz oshsa) va prozenximatik (uzunligi enidan 5 marta yoki undan ham ko‘p katta bo‘lsa).
Xilma-xilligiga qaramay, o‘simlik hujayralarining tuzilishi umumiydir: ular eukariot hujayralar bo‘lib, shakllangan yadroga ega. Boshqa eukariotlar hujayralaridan quyidagi belgilar bilan farqlanadi: zich sellyulozali hujayra devorining mavjudligi; plastidalarning bo‘lishi, ulardan eng muhimlari — xloroplastlar — fotosintezni amalga oshiradi; vakuolalar tizimining yaxshi rivojlanganligi (yetuk o‘simlik hujayralarida hujayra hajmining katta qismini egallovchi markaziy vakuola bo‘ladi); hujayra bo‘linishida sentriolalarning yo‘qligi. O‘simliklarning asosiy zaxira moddasi — kraxmal.
O‘simliklarning spermatozoidlari ikki xivchinli (yo‘sinsimonlar va plaunsimonlarda) yoki ko‘p xivchinli (boshqa qirqquloqsimonlar, , sagovniklar va ginkgolarda) bo‘ladi. Bunda Xivchin apparatining ultratuzilishi xara suvo‘tlarining xivchinli hujayralaridagi tuzilishga juda o‘xshaydi.
O‘simlik hujayralari to‘qimalarga birlashadi. Bu to‘qimalar hujayralararo moddaning yo‘qligi, o‘lik hujayralarning ko‘pligi (ayrim to‘qimalar — sklerenxima, ksilema, ikkilamchi va uchlamchi qoplovchi to‘qimalar — asosan o‘lik hujayralardan tashkil topgan), shuningdek, hayvonlardan farqli ravishda o‘simlik to‘qimasi turli xil hujayralardan tuzilishi mumkinligi bilan tavsiflanadi (masalan, ksilema suv o‘tkazuvchi elementlar, yog‘ochlik tolalari va yog‘ochlik parenximasidan iborat). Hosil qiluvchi to‘qimalar (meristemalar) va ular hosil qiladigan doimiy to‘qimalar (o‘tkazuvchi, qoplovchi, parenxima, mexanik, ajratib chiqaruvchi).
Morfologiyasi
Suvo‘tlar tanasi (tallom) yuksak o‘simliklardan farqli o‘laroq vegetativ organlarga (ildiz, poya, barglarga ajralmaydi va yagona tuzilish shakliga ega emas. Suvo‘tlarning jinsiy (gametangiylar yoki generativ organlar) va jinssiz (sporangiylar) ko‘payish organlari bir hujayralidir; bunda urg‘ochi gametangiylar oogoniylar, erkaklari esa anteridiylar deb ataladi. Suvo‘tlar tallomi nihoyatda katta morfologik xilma-xillikka ega: tallomning amyobasimon, monadali, ipsimon, sifonal va boshqa tuzilish turlari farqlanadi.
Yuksak o‘simliklar organlari vegetativ va generativ (gametangiylar) organlarga bo‘linadi. Vegetativ organlarga, xususan, ildiz, poya va barg kiradi. Ular o‘simlikning hayotiy faoliyatini ta’minlaydi va vegetativ ko‘payishda ishtirok etadi. Generativ organlarda jinsiy ko‘payish uchun zarur gametalar hosil bo‘ladi. Sporali o‘simliklarda urg‘ochi gametangiylar — arxegoniylar, erkaklari — anteridiylar; urug‘li o‘simliklarda gametangiylar reduksiyaga uchragan. Bu o‘simliklarda generativ organlar deganda odatda jinsiy ko‘payishga aloqador barcha organlar, ya’ni gullar (ochiq urug‘lilarda — strobillar) va mevalar.
Yuksak o‘simliklar tanasining uch xil tuzilishi farqlanadi: tallomli (tana vegetativ organlarga bo‘linmagan, yashil plastinka shaklida bo‘ladi; ayrim yo‘sinsimonlar va qirqquloqsimonlarning gametofitlari), barg-poyali (tana poya va barglarga ajraladi, ammo ildizi bo‘lmaydi; ko‘pchilik yo‘sinsimonlar), ildiz-novdali (tana vegetativ organlarga ajralgan, ildiz va novdalar tizimiga ega; ko‘pchilik o‘simliklar).
O‘simliklar asosan biror yuzaga birikkan holda hayot kechiradi, shu sababli ular turli hayotiy shakllarni hosil qiladi. Bu shakllar yashash muhitiga moslashuvni aks ettiradi; ular daraxtlar, butalar, o‘tlar, epifitlar, lianalar va boshqalar bo‘lishi mumkin.
O‘sishi va rivojlanishi
O‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq: o‘sish individual rivojlanishning bir qismidir. Shunga qaramay, bu jarayonlar bir organizmda turlicha kechishi mumkin. Masalan, o‘simlik faol o‘sib, ayni paytda sekin rivojlanishi yoki, aksincha, o‘sishi sustlashgan bo‘lsa-da, tez rivojlanishi mumkin. Rivojlanish sur’ati, odatda, o‘simlikning ko‘payish bosqichiga o‘tishi bilan baholanadi. O‘sish jarayonlarining faolligi esa massa, hajm va o‘lchamlarning ortish tezligi bilan belgilanadi. Masalan, bir yillik o‘simliklarda gullash boshlanishi bilan novdaning o‘sishi qisman yoki butunlay to‘xtashi mumkin. Ko‘p yillik o‘simliklarda vegetativ organlarning (novda, barg) o‘sishi ko‘pincha gullashning.
kechikishiga sabab bo‘ladi. O‘simliklar cheklanmagan o‘sish imkoniyatiga ega, buni meristemalarning uzluksiz faoliyati tufayli cheklanmagan o‘sish imkoniyatiga ega. Mahalliy zonalar (meristemalar) orqali o‘sish o‘simliklarni boshqa organizmlardan ajratib turadi; bunda ayniqsa uchki meristemalar muhim. Turli ekologik omillar ta’siriga o‘simliklarning javobi ta’sir manbai tomon yoki undan teskari yo‘nalishda o‘sish sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘simlik organizmining o‘sishi va rivojlanishi fitogormonlar.
Ko‘payishi va hayotiy sikli
O‘simliklarga jinsiy, jinssiz (sporalar orqali) va vegetativ ko‘payish xos.
Bir hujayrali suvo‘tlarda vegetativ ko‘payish hujayraning mitoz yo‘li bilan ikki qiz hujayraga bo‘linishi, koloniyaning qismlarga ajralishi yoki senobiylarda yangi, kichik senobiylarni hosil qiluvchi takroriy bo‘linishlar orqali amalga oshadi. Ko‘p hujayrali suvo‘tlar tallomning qismlari, maxsus vegetativ tuzilmalar va boshqa usullar bilan ko‘payadi. Yuksak o‘simliklarda vegetativ ko‘payish ildiz, poya, barg yoki ularning o‘zgargan shakllari orqali sodir bo‘ladi.
Yuksak tomirli o‘simliklarda yagona jinsiy jarayon shakli — oogamiya; suvo‘tlarda esa izogamiya va anizogamiya ham uchraydi.
O‘simliklarning hayotiy siklida jinsiy gaploid avlod (gametofit) bilan jinssiz diploid avlod (sporofit) almashinib turadi. Gametofitda jinsiy (generativ) organlar — erkak anteridiylar va urg‘ochi arxegoniylar (ayrim turlarda bo‘lmaydi, jumladan, gnetsimonlar va yopiq urug‘lilarda); suvo‘tlarda urg‘ochi generativ organlar oogoniylar deb ataladi. Spermatozoidlar (ular ignabarglilarda, gnetsimonlar va yopiq urug‘lilarda bo‘lmaydi) yoki spermiylar arxegoniyda yoxud murtak xaltasida joylashgan tuxum hujayrani urug‘lantiradi; natijada diploid zigota paydo bo‘ladi. Yuksak sporali va urug‘li o‘simliklarda zigotadan murtak hosil bo‘lib, u asta-sekin sporofitga aylanadi; suvo‘tlarda esa murtak bo‘lmaydi. Sporofitda sporangiylar (ko‘pincha buning uchun moslashgan sporali barglarda, ya’ni sporofillarda) rivojlanadi. Sporangiylarda meyoz sodir bo‘lib, gaploid sporalar hosil bo‘ladi. Har xil sporali o‘simliklarda sporalar ikki xil: mikrosporalar (ulardan faqat anteridiyli gametofitlar rivojlanadi) va megasporalar (ulardan faqat arxegoniyli gametofitlar rivojlanadi). Bir xil sporali o‘simliklarda sporalar bir xil bo‘lib, ulardan ikki jinsli gametofitlar o‘sib chiqadi. Gametofitlarda gametalarni hosil qiladigan gametangiylar rivojlanadi, gametalar qo‘shilib zigota hosil qiladi va sikl yakunlanadi. Bunday hayotiy sikl yo‘sinsimonlar va qirqquloqsimonlarga xos, ammo birinchi guruhda gametofit, ikkinchisida esa sporofit ustunlik qiladi.
Urug‘li o‘simliklarda jarayon murakkabroq: urg‘ochi gametofit (ochiq urug‘lilarda endosperm, gulli o‘simliklarda murtak xaltasi) megasporadan bevosita ona sporofitda rivojlanadi, mikrosporadan rivojlanuvchi erkak gametofit (chang donachasi), mikrosporadan rivojlanib, u yerga changlanish orqali yetib borishi kerak. Sporofillar urug‘li o‘simliklarda ko‘pincha murakkab tuzilgan bo‘lib, ochiq urug‘lilarda strobillarga, yopiq urug‘lilarda esa gullarga birlashadi. Gullar o‘z navbatida to‘pgullarga birlashishi mumkin. Bundan tashqari, urug‘li o‘simliklarda bir nechta genotipdan tashkil topgan maxsus tuzilma — urug‘ vujudga keladi; uni shartli ravishda generativ organlar qatoriga kiritish mumkin. Yopiq urug‘lilarda changlanishdan keyin guldan meva.
Oziqlanishi
O‘simliklarning aksariyati fotoavtotrof organizmlar bo‘lib, ular yorug‘lik energiyasidan organik moddalarni (glyukozani) noorganik birikmalardan (karbonat angidrid va suv) sintez qilishda foydalanadi. Ayrim vakillar ikkilamchi geterotrof oziqlanishga (majburiy parazitlik, mikogeterotroflikka) o‘tgan. Masalan, xlorofillsiz Petrov krest o‘simligi geterotrof bo‘lib, daraxt va butalarning ildizida parazitlik qiladi hamda tayyor oziq moddalarni xo‘jayin organizmdan oladi.
O‘simliklarning me’yorida o‘sishi va rivojlanishi uchun turli mineral moddalar kerak, ularning eng muhimlari — azot, kaliy va fosfor. Zarur mineral moddalarga boy suvni o‘simlik ildizlari tuproqdan shimib oladi. Bu jarayon mineral oziqlanish deb ataladi.
O‘simliklarning tirik mavjudotlar uchun ahamiyati
Insonni ham o‘z ichiga olgan hayvonot olamining mavjudligi o‘simliklarsiz mumkin bo‘lmas edi. Ularning Yer sayyorasi hayotidagi alohida ahamiyati ham shundan kelib chiqadi. Barcha organizmlar orasida faqat o‘simliklar va fotosintez qiluvchi bakteriyalar Quyosh energiyasini to‘plab, uning yordamida organik moddalarni noorganik moddalardan hosil qiladi; bunda o‘simliklar atmosferadan CO2 ni o‘zlashtirib, O2.
ni ajratadi. Aynan o‘simliklarning faoliyati tufayli Yer atmosferasi tarkibida O2 bo‘lgan holatga kelgan va o‘simliklar mavjudligi sababli u nafas olish.
uchun yaroqli holatda saqlanib turadi. O‘simliklar — barcha geterotrof organizmlar, jumladan, insonning ham murakkab oziq zanjiridagi asosiy, hal qiluvchi bo‘g‘indir. Quruqlik o‘simliklari dashtlar, o‘tloqlar, o‘rmonlar va boshqa o‘simlik jamoalarini hosil qilib, Yerning landshaft xilma-xilligini va barcha dunyolarga mansub organizmlar yashashi uchun behisob ekologik nishalarni yaratadi. Nihoyat, o‘simliklarning bevosita ishtirokida vujudga keladigan va shakllanishda davom etayotgan narsa — tuproq.
O‘simliklarni xonakilashtirish
Inson 200 dan ziyod o‘simlik turini xonakilashtirgan; ular 100 dan ortiq botanik turkumga mansub. Ularning keng taksonomik doirasi xonakilashtirish sodir bo‘lgan hududlarning xilma-xilligini ko‘rsatadi. Hozir ekiladigan asosiy oziq-ovqat o‘simliklari Janubi-g‘arbiy Osiyo mamlakatlarida xonakilashtirilgan. Bugun bu hududlar Iroq, Eron, Iordaniya, Isroil va Falastin.
Ehtimol, qadimgi dehqonlar vegetativ ko‘payish (klonlash) va yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi chatishtirish (inbriding) usullarining afzalliklarini bilishgan. Klonlash orqali ko‘paytiriladigan o‘simliklarga misollar: kartoshka va mevali daraxtlar. Bu mamlakatlarda odamlar oziq-ovqat orqali olgan deyarli barcha oziq moddalar uglevodlarga boy va oqsil miqdori nisbatan yuqori donli ekinlardan kelgan (bug‘doy, arpa).
Biroq don oqsillari aminokislota tarkibi jihatidan to‘liq muvozanatlashmagan (ularda lizin va metionin kam). Qadimgi dehqonlar ushbu donli ekinlarni dukkaklilar — no‘xat, yasmiq, vika bilan to‘ldirgan. Madaniy donli ekinlardan javdar bug‘doy va boshqa ekinlarga qaraganda ancha keyin paydo bo‘lgan. O‘z-o‘zidan changlanuvchi zig‘irning yog‘ga boy urug‘lari bo‘lib, bu dastlabki dehqonlarning oziq-ovqatdagi uch asosiy tarkibiy qismi (yog‘, oqsil, uglevod)ni to‘ldirgan.
Dastlabki dehqonlar xonakilashtirgan o‘simliklar bugungi kunda ham insonning asosiy oziq-ovqat ehtiyojlarini qondiradi. Keyinchalik madaniy o‘simliklar kelib chiqqan markazlardan yangi hududlarga asta-sekin tarqalgan. Natijada ayni bir o‘simliklar butun dunyo aholisi uchun oziq manbaiga aylangan. Madaniy o‘simliklarning bir qismi Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlarida xonakilashtirilgan. Ularga quyidagi o‘z-o‘zidan changlanuvchi ekinlar kiradi: g‘o‘za, sholi, jo‘xori.
Hozirgi madaniy o‘simliklar
.jpg)
O‘simliklar dunyosiga kiruvchi juda ko‘p turlar orasida insonning kundalik hayoti uchun ayniqsa urug‘li va asosan gulli o‘simliklar (yopiq urug‘lilar) muhimdir. Turli xalqlar tomonidan madaniylashtirilgan va kundalik oziq-ovqatga kiritilgan o‘simliklarning deyarli barchasi shu guruhga mansub. Inson hayotida, xususan, donli ekinlar (bug‘doy, sholi, makkajo‘xori, tariq, jo‘xori, arpa, javdar, suli) va turli yorma ekinlari alohida ahamiyatga ega.
Ayniqsa mo‘tadil iqlimli mamlakatlar aholisi ovqatlanishida kartoshka muhim o‘rin tutadi, janubroq hududlarda esa batat, yams, oka, taro va boshqalar iste’mol qilinadi. O‘simlik oqsillariga don-dukkakli ekinlar (loviya, no‘xat, nut, yasmiq va boshqalar), shakarli ekinlar (qandlavlagi va shakarqamish), ko‘plab moyli ekinlar (kungaboqar, yeryong‘oq, zaytun va boshqalar), mevali, rezavor, sabzavot va boshqa madaniy o‘simliklar.
ham keng qo‘llaniladi. Hozirgi jamiyatni tetiklashtiruvchi o‘simliklar — choy, qahva, kakaodan tayyorlanadigan ichimliklarsiz, shuningdek, uzum — vinochilikning asosisiz yoki tamakisiz tasavvur qilish qiyin.
Chorvachilik yovvoyi holda o‘suvchi va yetishtiriladigan yem-xashak o‘simliklaridan foydalanishga asoslanadi.
G‘o‘za, zig‘ir, nasha, rami, jut, kenaf, sisal va boshqa ko‘plab tolali o‘simliklar insonni kiyim-kechak va texnik gazlamalar bilan ta’minlaydi.
Har yili juda katta miqdorda yog‘och qurilish materiali, sellyuloza olish manbai va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.
Inson uchun asosiy energiya manbalaridan biri — toshko‘mir, shuningdek, torf juda muhim ahamiyatga ega. Ularni o‘tmishdagi o‘simlik qoldiqlarida jamlangan Quyosh energiyasi deyish mumkin.
O‘simliklardan olinadigan tabiiy kauchuk hozirgacha iqtisodiy ahamiyatini yo‘qotmagan. Qimmatbaho smolalar, yelimshaklar, efir moylari, bo‘yoqlar va o‘simliklarni qayta ishlashdan olinadigan boshqa mahsulotlar inson xo‘jalik faoliyatida muhim o‘rin tutadi. Ko‘plab o‘simliklar vitaminlarning asosiy manbai hisoblanadi, boshqalari esa (digitalis, rauvolfiya, aloe, belladonna, pilokarpus, valeriana va yuzlab boshqa o‘simliklar) zarur dorilar, moddalar va preparatlar manbaidir.
Ekologiya
Yashil o‘simliklar atmosferani kislorod bilan boyitadi va deyarli barcha ekotizimlar uchun energiya hamda organik moddalarning asosiy manbai hisoblanadi. Fotosintez dastlabki Yer atmosferasining tarkibini keskin o‘zgartirgan. Hozir uning tarkibida taxminan 21 % kislorod bor. Hayvonlar va ko‘plab boshqa aerob organizmlar kislorodga muhtoj, anaerob shakllar esa nisbatan kam uchraydi. Ko‘pgina ekotizimlarda o‘simliklar oziq zanjirlari asosini tashkil etadi.
Quruqlik o‘simliklari suv va boshqa biokimyoviy aylanishlarning asosiy tarkibiy qismidir. Ayrim o‘simliklar azot fiksatsiyalovchi bakteriyalar bilan birgalikda evolyutsiyalashgan va tabiatdagi azot aylanishida ham qatnashadi. O‘simlik ildizlari tuproq hosil bo‘lishida va uning eroziyasining oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Ekologik o‘zaro aloqalar
Ko‘plab hayvonlar o‘simliklar bilan birga evolyutsiyalashgan. Ko‘plab hasharotlar gullarni changlatib, buning evaziga ozuqa sifatida gulchang yoki nektar oladi. To‘rt oyoqli hayvonlar mevalarni yeydi va urug‘larni najasi orqali tarqatadi. O‘simliklarning aksariyati turli zamburug‘lar bilan simbioz hosil qilgan (mikoriza). Zamburug‘lar o‘simlikning tuproqdan suv va mineral moddalarni olishini osonlashtiradi, o‘simlik esa zamburug‘larni fotosintezda hosil qilgan uglevodorodlar bilan ta’minlaydi. Shuningdek, o‘simlik ichida yashab, xo‘jayin organizmning o‘sishiga yordam beradigan simbiont zamburug‘lar — endofitlar ham mavjud.
Parazitlik
Parazit o‘simliklar tuban va yuksak o‘simliklar orasida ham uchraydi. Ular qishloq xo‘jaligiga katta zarar yetkazadi.
Yirtqich o‘simliklar
Yirtqich o‘simliklarning 500 dan ortiq turi mavjud. Ular odatda oziq moddalari va mineral tuzlari kam bo‘lgan tuproqlarda o‘sadi. O‘simliklarning «yirtqichligi» azot yetishmasligi bilan bog‘liq. Shu sababli yirtqich o‘simliklar azotni hasharotlar va boshqa hayvonlardan olishga moslashgan: ularni turli murakkab tuzoqlar yordamida tutadi.
Eng mashhur yirtqich o‘simlik: Rossiya o‘rmonlaridagi yumaloqbargli rosyanka (Drosera rotundifolia). Bu o‘simlik barglarining chetidan shudringga o‘xshash yopishqoq suyuqlik — kislotali hazm shirasi ajratadi. Hasharot «shudring» tomchisiga qo‘nib, yopishib qoladi va rosyankaning o‘ljasiga aylanadi.
Boshqa mashhur yirtqich o‘simliklar — Venera pashshatutari, darlingtoniya, jiranka, rosolist.
Adabiyotlar
- O‘simliklar / M. E. Kirpichnikov // Proba — Remenslar. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 21).
