| Fan | |
| Ekologiya | |
|---|---|
| ingl. Ecology, nem. Ökologie | |
 | |
| Mavzu | Tabiatshunoslik, biologiya, Yer haqidagi fanlar, tabiatni muhofaza qilish |
| O‘rganish predmeti | ekotizim |
| Asosiy yo‘nalishlar | autekologiya, demekologiya, sinekologiya, geoekologiya va boshqalar |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
Ekologiya (qadimgi yunoncha οἶκος — turar joy (uy), yashash maskani va λόγος — ta’limot) — tabiiy fan (biologiyaning bo‘limi) bo‘lib, tirik organizmlarning (ayrim ta’riflarda organizmlar jamoalarining ham) bir-biri va o‘z yashash muhiti bilan o‘zaro ta’sirini, shuningdek, turli darajadagi biologik tizimlarning tuzilishi va faoliyatini o‘rganadi (populyatsiyalar, jamoalar, ekotizimlar).
Kundalik tilda ekologiya deganda ko‘pincha atrof-muhitning holati, ekologik muammolar deganda esa atrof-muhitni muhofaza qilish va uni antropogen omillardan asrash masalalari tushuniladi. Ekologizm — atrof-muhitni muhofaza qilish choralarini kuchaytirish hamda yashash muhitining buzilishiga yo‘l qo‘ymaslikni maqsad qilgan ijtimoiy harakat.
Tarix
Britaniya ensiklopediyasi ekologiyaning fan sifatidagi dastlabki ildizlarini qadimgi yunon tabiatshunoslari, avvalo, Teofrastning organizmlarning bir-biri va ularni o‘rab turgan jonsiz tabiat bilan munosabatlarini tasvirlagan asarlarida ko‘radi. Keyinchalik bu ilmiy sohani o‘simliklar va hayvonlar fiziologiyasini dastlabki tadqiq etgan olimlar rivojlantirgan.
Ekologiyaning fan sifatidagi muhim tarkibiy qismlaridan biri — ekologik piramida tushunchasi bo‘lib, uni o‘rta asrlardayoq arab mutafakkiri Al-Johiz intuitiv tarzda ilgari surgan. Mazkur tushuncha 1881-yilda K. Zemperning «Tabiiy yashash sharoitlarining hayvonlar hayotiga ta’siri» asarida aks etgan. Bu asar tabiatda energiyaning qayta taqsimlanishiga doir eng dastlabki tadqiqotlardan biri hisoblanadi.
Atama
«Ekologiya» atamasini (nem. Ökologie) 1866-yilda nemis biologi E. G. Gekkel fanga kiritgan. U «Organizmlarning umumiy morfologiyasi» kitobida ekologiyani tirik va jonsiz tabiat o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganuvchi fan deb ta’riflagan. 1896-yilda nemis tilida «O‘simliklarning ekologik geografiyasi darsligi: o‘simliklar jamoalari haqidagi bilimlarga kirish» asari nashr etilgan.
Amerikalik zoolog S. A. Forbs[ingl.] 1895-yilda ekologiyani hayvonlar va o‘simliklarning boshqa tirik mavjudotlar hamda ularni o‘rab turgan butun muhit bilan munosabatlarini o‘rganuvchi fan deb ta’riflagan. «Ekologiya» tushunchasining qisman yoki to‘liq sinonimlari sifatida «etologiya» (uni I. Joffrua Sent-Iler organizmlarning oila va jamoa ichidagi o‘zaro munosabatlarini o‘rganuvchi fan deb ta’riflagan) va «geksikologiya» (ingl. hexicology) atamalari qo‘llanilgan. Sent-Jorj Jekson Mivart 1894-yilda geksikologiyani organizmlar va atrof-muhitning o‘zaro munosabatlari haqidagi fan deb ta’riflagan. XIX asrning ikkinchi yarmida quyidagi tushunchalar ham fanga kiritilgan: «biosfera» (E. Zyuss, 1875) va «biotsenoz» (K. A. Myobius, 1877).
A. Tensli 1935-yilda «ekotizim» atamasini fanga kiritgan; V. N. Sukachyov esa 5 yil o‘tib fanga quyidagi atamani kiritgan: «biogeotsenoz».
Fan
Ekologiya fan sifatida XX asrning ikkinchi o‘n yilligida, ya’ni 1913-yilda Britaniya ekologiya jamiyati, 1915-yilda esa Amerika ekologiya jamiyati tashkil etilishi bilan mustaqil ilmiy soha sifatida shakllana boshladi. 1913-yildan Buyuk Britaniyada Journal of Ecology — ushbu sohadagi ilk xalqaro taqrizlanadigan ilmiy jurnal nashr etila boshlandi. XX asrning birinchi yarmida Yevropa va Amerikada o‘simliklar jamoalari turli yo‘nalishlarda tadqiq etildi. Yevropalik olimlarni asosan o‘simliklar jamoalarining tarkibi, tuzilishi va tarqalishi qiziqtirgan bo‘lsa, amerikalik botaniklar bunday jamoalarning rivojlanishi (suksessiyasi) masalalarini o‘rganishgan. Hayvonlar ekologiyasi alohida tadqiq etilgan, ammo keyinchalik amerikalik biologlar o‘simliklar va hayvonlar jamoalarining yaxlit biotalar sifatidagi o‘zaro ta’sirini o‘rganishga e’tibor qaratishgan. Ekologiya bir vaqtning o‘zida o‘simliklar va hayvonlar jamoalarini o‘rganishi kerakligi haqidagi fikrni ilk bor 1913-yilda Ch. K. Adams «Hayvonlar ekologiyasini o‘rganish bo‘yicha qo‘llanma» kitobida ilgari surgan.
1926-yilda V. I. Vernadskiy biosfera tushunchasiga zamonaviy ta’rif bergan (uni barcha ekotizimlar majmui sifatida talqin qilgan) va insonning bu tizimga ta’sirini qayd etgan. Shu davrda populyatsiyalar dinamikasiga qiziqish ham ortgan. Populyatsiya jarayonlarining matematik modellari (ularni ishlab chiqqanlar orasida R. Perl, A. Lotka, V. Volterra bor) yirtqich va o‘lja munosabatlari, turlararo raqobat hamda populyatsiyalar sonining tabiiy boshqarilishini tadqiq etishda qo‘llanila boshlagan.
Rossiyada
Rossiyada organizmlar va muhit o‘rtasidagi bog‘liqlikka e’tibor qaratgan dastlabki olimlar orasida Karl Rulye va uning shogirdi Nikolay Severtsov bo‘lgan. Tabiatni muhofaza qilish harakatining boshlanishida rus geografi, knyaz P. A. Kropotkin ham turgan. U Sanoat inqilobi boshlanganidan beri muzliklar qanday chekinayotganiga e’tibor qaratgan. U yovvoyi hayvonlarni otishni cheklash va o‘rmonlarning kesilishini to‘xtatishga chaqirgan.
Rus olimlari uzoq vaqt «ekologiya» atamasini ishlatishdan qochishgan. Masalan, uni K. A. Timiryazev ma’qullamagan va ekologiya o‘rniga tor ma’nodagi biologiya yoki bionomiya haqida gapirishni afzal ko‘rgan. M. N. Bogdanov «Volgabo‘yi qora tuproqli mintaqasi, o‘rta va quyi Volga vodiysining qushlari va yovvoyi hayvonlari» asarida «ekologiya» tushunchasi o‘rniga «biotsenoz» atamasini qo‘llagan. Bu atamani avvalroq K. A. Myobius fanga kiritgan.
«Rossiya qushlari» (1893—1895) nomli ikki jildli asarida M. A. Menzbir ilk bor tizimli zoologik ma’lumotnomalarni tuzishda ekologik yondashuvni taklif etgan. 1895-yilda Daniyada tarixdagi o‘simliklar ekologiyasiga oid birinchi mukammal darslik (muallifi — Y. E. Varming) nashr etilgan. 1901-yilda esa shveysariyalik F.-A. Forel limnologiya bo‘yicha ilk darslikni chop ettirgan. 1905-yilda F. E. Klementsning «Ekologiyada tadqiqot usullari» kitobi nashr etilgan. Bu ekologik tadqiqotlarga tizimli yondashuv tamoyillari ifodalangan birinchi asar edi.
Ekologiya fan sifatida SSSRda 1960-yillargacha kam tanilgan, chunki uning o‘rnini biogeotsenologiya egallagan edi. Tabiatni muhofaza qilish masalalari dolzarblashgani sababli davlat idoralari va tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari ularni hal etishga qiziqib, ekolog olimlarga tobora ko‘proq murojaat qila boshlagan.
N. M. Chernova ekologiya bo‘yicha dastlabki darsliklarni (oliy ta’lim muassasalari va maktablar uchun) yaratishda qatnashgan. Rossiya Federatsiyasi Ta’lim vazirligi huzuridagi Ekologik ta’lim kengashida ishlagan hamda biologiya bo‘yicha o‘quv-uslubiy komissiyaga raislik qilgan davrida u ekologiya fanining o‘rganish doirasi haddan tashqari kengayib, aniq mazmunini yo‘qotishiga qarshi turishni muhim deb bilgan; ekologiyani mustaqil bilim sohasi bo‘lgan biologik fan sifatida tushunishni himoya qilgan.
Boshqa fanlar bilan aloqasi
XX asr boshlarida olimlar e’tiborini tortgan yana bir yo‘nalish energiya balansi bo‘lgan. 1920-yilda nemis gidrobiologi A. Tineman trofik yoki oziq zanjiri tushunchasini kiritgan. Bunday zanjirning bo‘g‘inlari — darajalari o‘rtasida energiya oziq ko‘rinishida uzatiladi. Ch. Elton «Hayvonlar ekologiyasi» (1927) nomli fundamental asarida bu g‘oyani rivojlantirib, unga ekologik nisha (bu atama bundan 10 yil oldin J. Grinnellning asarida ilk bor uchragan) va sonlar piramidasi tushunchalarini qo‘shgan. 1942-yilda amerikalik olim R. Lindeman ekologiyaning trofik dinamikaga asoslangan yangi konsepsiyasini ilgari surgan. Keyinchalik ekotizimlarda energiyaning qayta taqsimlanishini miqdoriy jihatdan tadqiq qilish ishlarini aka-uka Yu. va G. Odum (AQSH) hamda J. D. Ovington (Avstraliya) olib borgan. 1953-yilda nashr etilgan aka-uka Odumlarning «Ekologiyaning asosiy tushunchalari» darsligi xolistik, ya’ni tizimni yaxlit holda va makroskopik miqyosda o‘rganishga asoslangan yondashuv qo‘llangan ilk nashr hisoblanadi.
XX asrning ikkinchi yarmida inson ekologiyasi va umuman ijtimoiy ekologiya ham vujudga kelgan. Bu yo‘nalishlar inson va jamiyatning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’siri hamda uni muhofaza qilish masalalarini o‘rganadi. Ko‘plab tabiiy fanlarda ekologik yondashuv rivojlanib, sotsiologiya bilan aloqalar kuchaygan. Umuman olganda, atrof-muhit haqidagi fanlar 1960–1980-yillarda kimyo, (organik) biologiya, fizika va ijtimoiy fanlarning ayrim bo‘limlari negizida shakllangan
Ekologik ma’lumotlar epidemiologiya rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatib, bezgak, tif, o‘lat, sariq isitma va uyqu kasalligi tarqalishining oldini olish uchun kasallik tarqatuvchi hasharotlar — tashuvchilar bilan kurashishga asoslangan chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqishga yordam bergan. Ekologiya yordamida qishloq xo‘jaligi zararkunandalarining hayot sikllarini bilish ularga qarshi kurash samaradorligini ham oshiradi. Ekinlarni himoya qilish uchun ekish va hosilni yig‘ish muddatlari o‘zgartirilishi yoki introduksiya orqali muayyan yirtqichlar va parazitlar hududga keltirilishi mumkin. Ekologiya turli iqlim sharoitlarida chorvachilikni yaxshiroq tashkil etish, eng maqbul almashlab ekish tartibini va xilma-xillikning agrotsenozlarda zarur darajasini aniqlashga yordam beradi.
O‘rganish predmeti
Tadqiqot predmeti va usullarining ko‘p qirraliligi sababli zamonaviy ekologiyani organizmlar (shu jumladan inson va butun insoniyat jamiyati) bilan ularni o‘rab turgan muhit o‘rtasidagi funksional bog‘liqliklarni, hayotni ta’minlovchi moddalar aylanishi va energiya oqimlarini o‘rganuvchi fanlar majmui sifatida qarash mumkin. Uning umumiy tadqiqot obyekti organizmdan yuqori darajadagi barcha tizimlarning tuzilishi va faoliyatidir (populyatsiyalar, biotsenozlar, ekotizimlar va biosfera). Ekologiyaning bunday keng ta’rifi mustaqil bilim sohasi sifatida ham qaralishi mumkin bo‘lgan bir qator fanlarni qamrab oladi. Yashash muhiti tushunchasi alohida organizm yoki organizmlar jamoasiga ta’sir qiluvchi barcha tashqi omillarni o‘z ichiga oladi. Bu omillar shartli ravishda fizik (iqlimiy); kimyoviy (xususan, gidroekologlar o‘rganadigan ko‘rsatkichlar — sho‘rlanish, muhitning kislotali yoki ishqoriy reaksiyasi, erigan gazlarning tarkibi va miqdori) hamda biologik omillarga bo‘linadi.
1910-yilda Bryusselda o‘tkazilgan Uchinchi xalqaro botanika kongressida ekologiyaning uchta bo‘limi ajratib ko‘rsatilgan:
- Autekologiya — alohida organizm yoki turning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirini (hayot sikllari va xulq-atvorini muhitga moslashish usullari sifatida) o‘rganuvchi fan bo‘limi.
- Demekologiya — bir turga mansub individlar populyatsiyalarining populyatsiya ichidagi hamda tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganuvchi fan bo‘limi.
- Sinekologiya — jamoalarning faoliyatini, shuningdek, ularning biotik va abiotik omillar bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganuvchi fan bo‘limi.
Bundan tashqari, geoekologiya, bioekologiya, gidroekologiya, landshaft ekologiyasi, etnoekologiya, ijtimoiy ekologiya, kimyoviy ekologiya, radioekologiya, inson ekologiyasi, antekologiya, axborot ekologiyasi va boshqa yo‘nalishlar ham farqlanadi.
Ekologiyaning o‘rganish predmetini aniqlashdagi qo‘shimcha murakkablik organizmdan yuqori darajadagi jamoalar va ularning iyerarxiyasiga oid umumiy qabul qilingan ta’rif yo‘qligidir. Jamoalarni tuzilish murakkabligiga ko‘ra (oddiydan murakkabga) tartiblashning hamma tomonidan qabul qilinmagan mumkin bo‘lgan iyerarxiyalaridan biri konsortsiyalar, assotsiatsiyalar va formatsiyalarni o‘z ichiga oladi. Boshqa keng tarqalgan yondashuv — biologik jamoalarni dominant va subdominant turlarga qarab tasniflash — mo‘tadil iqlim mintaqasidagi quruqlik o‘simliklari jamoalariga ko‘proq mos keladi, chunki u yerda bitta tur haqiqatan ham dasht yoki o‘rmon qiyofasini belgilashi mumkin. Ammo bu yondashuv tropik yoki suv jamoalariga nisbatan unchalik samarali emas.
Umuman ekologiyaning muhim mavzularidan biri oziq (trofik) zanjirlari bo‘lib, ular yordamida biologik jamoa ichida bir organizm boshqasini iste’mol qilishi natijasida modda va energiyaning bir darajadan ikkinchisiga o‘tishini tasvirlash mumkin. Oziq zanjirlarining asosini odatda yashil o‘simliklar tashkil etadi. Bu o‘simliklar quyosh energiyasi yordamida karbonat angidrid va suvdan murakkab organik moddalarni hosil qiladi. Ekologiya terminologiyasida oziq zanjirining bu eng quyi bosqichi avtotroflar (so‘zma-so‘z «o‘zini oziqlantiruvchilar») yoki produtsentlar deb ataladi. Oziq piramidasining yuqoriroq pog‘onalaridagi barcha hayvonlar va ayrim boshqa o‘simliklar esa geterotroflar yoki konsumentlar toifasiga kiradi. Geterotroflar ozuqa moddalarini o‘zlari ishlab chiqarmaydi va boshqa organizmlar bilan oziqlanishga majbur. Keyingi pog‘onalarda birlamchi konsumentlar (fitofaglar) ikkilamchi konsumentlar (yirtqichlar) uchun ozuqa bo‘lib xizmat qiladi. Trofik zanjirning alohida bo‘g‘ini quyidagi nom bilan ataladi: ekologik nisha.
Ekologiya qonunlari
Ekologiyaning nazariy asoslariga Barri Kommoner katta hissa qo‘shib, ekologiyaning 4 ta asosiy qonunini ifodalagan:
- Hamma narsa bir-biri bilan bog‘liq
- Hech narsa izsiz yo‘qolmaydi
- Tabiat yaxshiroq biladi — bu qonun ikki ma’noga ega: u tabiatga yaqinlashishga da’vat etadi va ayni paytda tabiiy tizimlarga nihoyatda ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishga chaqiradi.
- Hech narsa tekinga berilmaydi (asl nusxada: «Tekin tushlik bo‘lmaydi»)
Ikkinchi va to‘rtinchi qonunlar aslida fizikaning asosiy qonuni — modda va energiyaning saqlanishi qonunining boshqacha ifodasidir. Birinchi va uchinchi qonunlar esa ekologiyaning chinakam fundamental qonunlaridir. Birinchi qonunni ekologik falsafaning asosi deb hisoblash mumkin. Xususan, «Hayot to‘ri» kitobida «chuqur ekologiya» tushunchasiga aynan shu falsafani asos qilib olgan muallif — Fritof Kapra.
Ekologiya metodologiyasi
Metodologik yondashuv ekologiyani fan sifatida o‘rganishda uning predmetini, vazifalarini va tadqiqot usullarini aniqlash imkonini beradi.
Tadqiqot obyektlari ekologiya fanida — asosan, alohida organizmlardan yuqori darajadagi tizimlar: populyatsiyalar, biotsenozlar, ekotizimlar, shuningdek, butun biosferadir. O‘rganish predmeti — ana shu tizimlarning tashkil topishi va faoliyatidir.
Ekologiyada tadqiqot usullari dala kuzatuvlari, dala yoki laboratoriya tajribalari va modellashtirishga bo‘linadi.
Dala usullari organizmlarning tabiiy yashash muhitidagi faoliyatini kuzatishga asoslanadi va o‘z navbatida ekspeditsion, marshrut bo‘yicha, statsionar, tavsifiy hamda eksperimental usullarga ajratiladi.
Eksperimental usullar organizmlarga ta’sir etuvchi turli omillarni nazorat qilinadigan laboratoriya yoki dala sharoitida o‘zgartirib o‘rganishni o‘z ichiga oladi.
Modellashtirish usullari tirik tizimlarning bir-biri va ularni o‘rab turgan muhit bilan o‘zaro ta’siri jarayonlari qanday rivojlanishini oldindan bashorat qilish imkonini beradi.
Ekologiya murakkab tirik organizmlar tizimlarini o‘rgangani uchun tadqiqotlarda juda ko‘p o‘zgaruvchilarni hisobga olishga to‘g‘ri keladi. Ularning ko‘pini son bilan ifodalash ham qiyin. Natijada boshqa ilmiy sohalar uchun ishlab chiqilgan usullarni qo‘llash imkoniyati cheklanadi va olingan natijalarning aniqligi nisbatan past bo‘ladi. Xususan, tabiiy sharoitda juda ko‘p o‘zgaruvchilarni nazorat qilish imkonsizligi sababli ekologiyada faqat tajribaga tayanuvchi sof eksperimental tadqiqotlar deyarli qo‘llanilmaydi. Shunga ko‘ra, tajribalar laboratoriya sharoitida o‘tkaziladi yoki dala sharoitida o‘tkazilganda juda oz sonli o‘zgaruvchilarning ta’sirini tekshirishga qaratiladi. Shu bilan birga, tabiiy muhitning turli fizik va kimyoviy xususiyatlarini son jihatidan ifodalash mumkin. Biostatistikaning rivojlanishi va namunalar yig‘ish usullarining takomillashuvi ekologik tadqiqotlarda statistik usullardan foydalanishni yengillashtirmoqda. Zamonaviy kuzatish usullari qatoriga biotelemetriya hamda oziq zanjirlarida energiyaning oziq shaklida uzatilishini kuzatish uchun radioizotoplardan foydalanish kiradi. Kompyuter texnologiyalari rivojlanishi bilan ekologik tadqiqotlarda matematik modellashtirish ham muhim o‘rin egalladi, ayniqsa tabiiy resurslarni boshqarish va ekologik omillar sabab qishloq xo‘jaligida yuzaga keladigan muammolarni hal etish kabi amaliy ekologiya yo‘nalishlarida.
Ixtisoslashgan jurnallar
Adabiyotlar
- Axatov A. G. «Ekologiya: ensiklopedik lug‘at» = Akhatov A.G. Ecology. Encyclopaedic Dictionary. — Qozon=Kazan: TKI, Ekopolis, 1995. — 368 bet. — Adadi 5000 nusxa. — ISBN 5-298-00600-0.
- Axatov A. G. «Ekologiya va xalqaro huquq» = Ecology & International Law. — M.: AST-PRESS, 1996. — 512 bet. — Adadi 1000 nusxa. — ISBN 5-214-00225-4.
- Budiko M. I. «Global ekologiya». — M., 1972. — 327 bet.* Odum Yu. «Ekologiya». 2 jildda. — M.: Mir, 1986.
- Odum Yu. «Ekologiya asoslari» / Ingliz tilidan tarjima. — M., 1975. — 740 bet.
- Pianka Erik. «Evolyutsion ekologiya». — M.: Mir, 1981. — 399 bet.
- Sablin R. «Yashil drayver — shahardagi ekologik hayot kodi». — «Yashil kitob». — ISBN 978-5-9903591-2-3
- Begon, M.; Taunsend, C. R., Xarper, J. L. (2006). «Ekologiya: individlardan ekotizimlargacha». (4-nashr). — Blackwell. ISBN 1-4051-1117-8.
- Morris, Kristofer. Ekologiya tarixidagi muhim bosqichlar // Prinstonning ekologiya bo‘yicha qo‘llanmasi / Muharrir: Saymon A. Levin. — Princeton University Press, 2009. — B. 761—773. — ISBN 978-0-691-12839-9.
