


O‘rmon — ekologik tizim, biogeotsenoz, unda asosiy hayotiy shakl hisoblanadi daraxtlar.
O‘rmon — tabiatningajralmas qismidir. «O‘rmon» tushunchasini turli darajalarda ko‘rib chiqish mumkin. Global miqyosda u biosferaningbir qismidir, mahalliy miqyosda esa daraxtzor bo‘lishi mumkin. Uni tabiiy zonalar, hududiy bo‘linmalar, o‘rmon massivi (Shipov o‘rmoni, Shatilov o‘rmoni, Qora o‘rmon), shuningdek ekotizim.
O‘rmonlar quruqlik maydonining taxminan uchdan bir qismini egallaydi, ularning Yer sharidagi maydoni 38 mln km²ni tashkil etadi. Shundan 264 mln gektari yoki 7 % inson tomonidan ekilgan. XXI asr boshiga kelib insoniyat sayyorada ilgari mavjud bo‘lgan o‘rmonlar maydonining qariyb 50 % ini yo‘q qilgan. O‘rmon zonasining yarmi tropik o‘rmonlargato‘g‘ri keladi. Daraxtlarning tojlari tutashish darajasi 0,2—0,3 dan past bo‘lgan hududlar siyrak o‘rmon.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti BMT o‘rmonni «maydoni 0,5 gektardan ortiq bo‘lgan, balandligi besh metrdan yuqori va tojlarining tutashish darajasi 0,1 dan ortiq bo‘lgan yoki ushbu hududda mazkur ko‘rsatkichlarga yetishi mumkin bo‘lgan daraxtlar o‘sadigan yer maydoni» deb ta’riflaydi.
Tuzilishi
Asosiy o‘simliklarning biologik xususiyatlari, yoshi va muayyan tabiiy-geografik sharoitlarga qarab, o‘rmonda bir nechta yaruslar shakllanadi. Yaruslar — o‘simliklarning faol organlari jamlanadigan, bir-biridan nisbatan aniq ajralgan qatlamlardir. Yaruslarni bir yoki ikki va undan ortiq turlarhosil qilishi mumkin. O‘rmonlarda quyidagi yaruslar ajratiladi:

- Daraxtzor. O‘rmon shox-shabbasi qoplami — bir-biriga tutashgan daraxt tojlarining yig‘indisi. Mo‘tadil mintaqa o‘rmonlarida ikkita, tropik o‘rmonlarda esa daraxtzorning beshtagacha qatlami bo‘lishi mumkin. Nam tropik o‘rmonlarda umumiy shox-shabba qoplamidan yuqoriga ko‘tariladigan juda baland daraxtlar qatlami mavjud.
- Butazor, quyidagilardan iborat: butalar va past bo‘yli daraxtlardan.
- O‘tlar qatlami, yoki o‘tli-past bo‘yli butalar qatlami.
- Yo‘sinlar qatlami, yoki yo‘sinli-lishaynikli qatlam.
- O‘rmon to‘shamasi — «o‘rmondagi tuproq yuzasida joylashgan organik qoldiqlar qatlami» (KSE). U to‘kilgan barglar, shoxchalar, gullar, mevalar, po‘stloq va boshqa o‘simlik qoldiqlari, hayvonlar najasi va jasadlari, shuningdek, g‘umbaklar va lichinkalarningqobiqlaridan tashkil topadi. O‘rmon to‘shamasining har bir kvadrat metrida sodda organizmlar va bakteriyalardan tortib sichqonlar hamda boshqa mayda sutemizuvchilargacha bir necha million tirik organizm yashashi mumkin. Shu sababli to‘shama ko‘pincha o‘rmonning eng zich aholi yashaydigan qatlamidir. O‘lgan o‘simlik qoldiqlari qatlami o‘lik qoplamnihosil qiladi. O‘rmon to‘shamasi juda muhim bo‘lib, quyidagi vazifalarni bajaradi:
- O‘rmonning yerosti qatlami quyidagilardan iborat: ildiz tizimi o‘simliklari, o‘rmon tuproqlari va ularda yashovchi ko‘plab organizmlar, jumladan, fauna, zamburug‘lar va mikroorganizmlar.
Yaruslardan tashqarida o‘sadigan o‘simliklar ham uchraydi, jumladan, chirmashuvchi va tirmashuvchi o‘simliklarhamda epifitlar.
Asosiy tarkibiy qism daraxtzordir. Butazor va yosh daraxtlar, shuningdek, shox-shabbasi zich o‘rmonlarda yer yuzasidagi tirik o‘simlik qoplamibo‘lmasligi ham mumkin. Yer yuzasidagi tirik qoplamga yo‘sinlar, lishayniklar, o‘tsimon o‘simliklar va past bo‘yli butalar kiradi.
O‘rmon chekkasi
O‘rmon chekkasi o‘rmonning — qo‘shni o‘simlik qoplami turiga o‘tish mintaqasidir. Odatda o‘rmon chekkasida daraxtlar butun bo‘yi bo‘ylab barg bilan qoplangan bo‘ladi, bu yerda butalar, lianalar va yosh daraxtlarko‘proq uchraydi. O‘rmon chekkasi o‘simlik va hayvonot turlarining tarkibi bilan qo‘shni o‘simlik qoplamidan farq qiladi. Ko‘plab turlar faqat o‘rmon chekkasida uchraydi.
Yotgan qurigan daraxtlar

Qulagan quruq daraxtlar — yerga qulagan daraxt tanalari yoki ularning qismlari: shoxlar va novdalar, qurigan hamda chiriyotgan yog‘och bo‘laklaridir.
Yaqinda qulagan yog‘ochlardan yoqilg‘i sifatida foydalanish mumkin.
Yaqinda qulagan yog‘ochlar o‘rmon yong‘inisodir bo‘lganda uning tez tarqalishiga yordam beradi. Bundan tashqari, qulagan yog‘ochlar hasharotlar, ayniqsa, po‘stloqxo‘r qo‘ng‘izlarko‘payishi va zamburug‘li kasalliklarrivojlanishi uchun sharoit yaratadi; bu kasalliklar tirik daraxtlarga ham yuqishi mumkin. Shu sababli yangi qulagan yog‘ochlar imkon qadar zarur miqdorda o‘rmondan chiqariladi. Chirib ketgan yog‘och esa zararsiz bo‘lib qoladi, uni o‘rmondan olib tashlash foyda emas, zarar keltiradi, chunki o‘rmon tuprog‘i tabiiy o‘g‘itdan asossiz mahrum bo‘ladi..
Qulagan daraxtlar yonbag‘irlarni mustahkamlaydi va tuproqni himoya qiladi. Ular ko‘plab organizmlar uchun doimiy yoki vaqtinchalik yashash joyidir: mikroorganizmlar, zamburug‘lar, bo‘g‘imoyoqlilar, mollyuskalar, suvda va quruqlikda yashovchilar va sudralib yuruvchilar, qushlar va hatto mayda sutemizuvchilaruchun ham. Ayrim o‘simlik turlarining muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun ularning urug‘lari aynan qulagan yog‘ochda unib chiqishi kerak.
Qulagan yog‘ochlar uglerodning uzoq muddatli zaxirasi sifatida muhim ahamiyatga ega. Masalan, ignabargli o‘rmonlarda tuproq bilan birga qulagan yog‘ochlarda o‘rmonda saqlangan uglerodning 25—30 % gacha qismi bo‘lishi mumkin.
O‘rmon ekotizim sifatida


O‘rmon shunchaki daraxt va butalar yig‘indisi emas, balki ekotizimdir — bir-biri bilan chambarchas bog‘liq unsurlardan iborat murakkab hamjamiyat bo‘lib, uning tarkibiga tirik organizmlar (biota) ham, jonsiz, abiotik tarkibiy qismlar — havo, tuproq va suvham kiradi. O‘rmon biotasi o‘simliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarnio‘z ichiga oladi. O‘rmon o‘simlik qoplami faqat daraxtlardan iborat emas, balki o‘tlar, yo‘sinlar, zamburug‘lar, suvo‘tlar va lishayniklarni ham qamrab oladi. Energiya va moddalar (masalan, kislorod) oqimi ekotizimda aylanib, moddalar aylanishini hosil qiladi hamda tirik va jonsiz tabiatning barcha unsurlarini yagona tizimga bog‘laydi.
Bunga fotosintez bilan bog‘liq jarayonlar misol bo‘ladi: bu quyosh nuri energiyasidan foydalanib, suv va karbonat angidriddan oziq moddalar hosil bo‘lish jarayonidir. Faqat yashil o‘simliklar fotosintez qilish qobiliyatiga ega. Shuning uchun boshqa barcha organizmlar bevosita shu o‘simliklar yoki ular bilan oziqlanadigan boshqa organizmlar hisobiga yashaydi. Demak, o‘simliklar bevosita yoki bilvosita barcha organizmlar uchun oziq manbai hisoblanadi.
Shuningdek, bakteriyalar va boshqa organizmlarning moddalar almashinuvi chiqindilari hamda o‘simlik va hayvon qoldiqlarini parchalab, keyingi moddalar almashinuvida ishlatilishi mumkin bo‘lgan sodda moddalarni hosil qilishdagi roli juda muhim.
Daraxtzorlar
Daraxtzor (o‘rmon fitotsenozi) — o‘simlik qoplamining xususiyatlari bilan qo‘shni hududlardan farqlanuvchi, asosiy qismini daraxtlar tashkil etadigan bir xil o‘rmon uchastkasidir. Daraxtzorlar kelib chiqishi, tarkibi, yoshi, tojlar tutashish darajasi yoki shakliga ko‘ra farqlanishi mumkin.
Eng muhim farq baland tanali va past tanali daraxtzorlar o‘rtasidadir. Baland tanali daraxtzorlar urug‘dan ungan daraxtlardan, past tanalilari esa ildiz yoki to‘nkadan chiqqan novdalardan shakllanadi. Bitta daraxtzorda turli kelib chiqishga ega daraxtlar bo‘lishi mumkin.
Ignabargli daraxtzorlar odatda urug‘dan, bargli turlarning tabiiy daraxtzorlari esa aralash yo‘l bilan kelib chiqadi.
Tarkibiga ko‘ra, sof, ya’ni birgina daraxt turidaniborat va aralash — ikki yoki undan ortiq turdagi daraxtlardan iborat daraxtzorlar farqlanadi. Tabiiy daraxtzorlar odatda aralash bo‘ladi. Sof daraxtzorlar faqat bitta daraxt turi o‘sishi uchun qulay tuproqlarda uchraydi, masalan, quruq qumli tuproqdagi sof qarag‘ay daraxtzorlari yoki qora qandag‘och daraxtzorlari botqoqliklarda uchraydi..
Yosh guruhlari (yosh, o‘rta yoshli, yetilgan, qarib o‘tgan daraxtlar) nisbati o‘rmon fitotsenozining yosh tuzilishini belgilaydi. Yosh sinflari daraxt turlari (buk, Kavkaz pixtasi, terak), daraxt guruhlari (ignabargli, qattiq bargli, yumshoq bargli) va daraxtzor urug‘dan yoki novdadan hosil bo‘lganiga qarab farqlanadi. Daraxtzordagi barcha daraxtlar bir xil yoshda (bir yoshli daraxtzor) yoki turli yoshda (turli yoshli daraxtzor) bo‘lishi mumkin. Tabiiy o‘rmonlarda bir yoshli daraxtzorlar kam uchraydi (masalan, kuchli yong‘indan keyin); ko‘pincha ular insonning xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq.
Agar daraxtzor bir joyda uzoq vaqt davomida daraxt turlari tarkibini o‘zgartirmasdan o‘ssa, u birlamchi hisoblanadi.. Hosila, yoki ikkilamchidaraxtzorlar tabiiy ofatlar — yong‘inlar, bo‘ronlar, nihoyatda qattiq sovuqlar, uzoq davom etgan qurg‘oqchiliklar, daraxtlarning yuqumli kasalliklari yoki hasharotlar bosqini, shuningdek, inson tomonidan kesilgan o‘rmonlar o‘rnida paydo bo‘ladi.
Kelib chiqishiga ko‘ra daraxtzorlar tabiiy yoki sun’iybo‘lishi mumkin. Sun’iy daraxtzorlar orasida alohida o‘rin tutadiganlar — himoya o‘rmonzorlari — noqulay tabiiy omillardan himoyalash, jumladan qurg‘oqchilik, suv va shamol eroziyasigaqarshi kurashish uchun yaratilgan sun’iy daraxtzorlardir. Bundan tashqari, himoya o‘rmonzorlari mikroiqlimga, qorning taqsimlanishiga va tuproqning gidrologik rejimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ular, asosan, dasht, o‘rmon-dasht va chala cho‘l hududlarida ko‘chat ekish yoki urug‘ sepish orqali barpo etiladi. Bu o‘rmonzorlar ko‘plab obyektlarni, jumladan qishloq xo‘jaligi yerlarini, tuproqlarni, suv havzalarini, yo‘llar va aholi punktlarini himoya qilishi mumkin.
Tojlarning tutashish darajasi

Daraxtzorning tutashish darajasi (uning ostidagi tuproq qanchalik soyalanishi) juda muhim omildir: daraxt shox-shabbasi ostida soyalangan tuproqda o‘rmon to‘shamasito‘planadi va bu tuproq unumdorliginisaqlab turadi. Tutashish buzilganda quyosh nurlari tuproqqa yetib boradi, natijada to‘shama tezroq parchalanadi, o‘tsimon o‘simliklar paydo bo‘ladi, tuproq zichlashadi va bularning barchasi daraxtlarning o‘sishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bir yoshli daraxtzorlar ma’lum yoshgacha zichligicha qoladi, keyin tabiiy siyraklashish boshlanadi.
Yoshlikdan boshlab daraxtzordagi daraxtlar shox-shabbalarining kengayishi uchun zarur bo‘lgan makon ustida raqobatlashadi; bu raqobatda ko‘plab daraxtlar o‘sishdan ortda qolib, oxir-oqibat nobud bo‘ladi. Demak, daraxtlar o‘rtasidagi raqobat daraxtzorda poyalarning tabiiy kamayishiga sabab bo‘ladi, bu ayniqsa yosh va o‘rta yoshli daraxtzorlarda yaqqol ko‘rinadi. Yoshligida quriydigan daraxtlar kichik tojga ega bo‘lgani uchun ulardan qolgan bo‘shliqlar ham kichik bo‘ladi va qolgan daraxtlar shox-shabbasining kengayishi natijasida tez yopiladi.
Yoshi kattaroq daraxtzorlarda esa toji katta joy egallagan yirik daraxtlar quriydi. Natijada paydo bo‘lgan bo‘shliqlarni qolgan daraxtlarning shox-shabbasi to‘ldira olmaydi, chunki ular ham qarigan va sekin o‘sayotgan bo‘ladi. Shunday qilib, soyaga chidamli daraxtlarda, masalan, qoraqarag‘ay, pixta, buk, grabkabi turlarda kattaroq yoshda, yorug‘sevar turlarda, masalan, qarag‘ay, eman, qayinkabi daraxtlarda esa yoshroq davrda yopilmaydigan bo‘shliqlar yuzaga kelib, shox-shabbalarning tutashishi buzila boshlaydi.
Xo‘jalik jihatidan baholash
O‘rmonlarning miqdoriy ko‘rsatkichlarini, masalan, yog‘och zaxirasi, daraxtlar va daraxtzorlarning balandligi hamda sifatini o‘rganadigan soha dendrometriya, yoki o‘rmon taksatsiyasideb ataladi. Bu o‘rmonlarni tijoriy baholash, ularning rivojlanishini o‘rganish hamda ulardan foydalanish va ularni ko‘paytirish samaradorligini aniqlash uchun zarur.
- O‘rmon boniteti — daraxtzor unumdorligini (yog‘ochning o‘sish sur’atini) ko‘rsatuvchi mezon. Daraxtlarning o‘sish tezligi tuproq va yer sharoitlari, iqlim hamda insonning o‘rmonga ta’siriga bog‘liq. Bonitet asosiy daraxt turining o‘rtacha balandligi va yoshiga qarab belgilanadi. Barcha daraxt turlari uchun 1911-yilda professor M. M. Orlovtomonidan tuzilgan bonitet shkalasi qo‘llanadi. Urug‘dan va bachki novdalardan o‘sgan daraxtzorlar uchun alohida shkalalar mavjud.
Tarqalishi

Daraxtlar barqaror o‘sa oladigan barcha joylarda o‘rmon uchraydi. O‘rmon o‘sishi imkoniyatiga ta’sir etuvchi asosiy omil — yog‘inlar miqdoridir: u yiliga kamida 200 mm bo‘lishi lozim. Boshqa omillar, masalan, issiqlik miqdori yoki tuproq tarkibi, asosan, turlar tarkibiga ta’sir qiladi.
O‘rmon chegarasi — murakkab o‘tish mintaqasi (ekoton) bo‘lib, tubdan farq qiladigan ikki turdagi ekotizimlar — o‘rmonli va o‘rmonsiz hududlar o‘rtasidagi murakkab o‘tish zonasidir. O‘rmonlar dengiz sathidan muayyan balandlikkacha va muayyan geografik kengliklargacha o‘sadi.
O‘rmon o‘sadigan zonalar ichida ham yong‘in xavfi yoki tabiiy yoxud antropogen omillar ta’sirida atrof-muhit sharoiti keskin yomonlashgani sababli o‘rmon o‘sa olmaydigan joylar bo‘ladi. Tez-tez sodir bo‘ladigan yong‘inlar tufayli o‘rmonsiz qolgan hududlarning maydoni bir necha gektardan minglab kvadrat kilometrgacha yetadi. Masalan, Shimoliy Amerika preriyalarining katta qismi aynan shu sababli o‘rmonsiz deb taxmin qilinadi.
Butalar, o‘tsimon o‘simliklar, hatto lishayniklar va yo‘sinlar ham o‘rmonning qayta tiklanishiga to‘sqinlik qilishi, ehtimol uni siqib chiqarishi mumkin. Butazorlar, ba’zida esa g‘alladoshlar yoki boshqa o‘tlar, masalan, zolotarnik yoki astralar qalin o‘sib, ko‘plab daraxt turlarining o‘rnashishiga xalaqit berishi mumkin. Shu sababli ayrim hududlar 30 yildan ortiq vaqt davomida o‘rmonsiz qoladi. Tajribalar ko‘plab o‘simliklar daraxt urug‘larining unib chiqishini bostiradigan moddalar (ingibitorlar).
Kesilgan o‘rmonlar, yonib ketgan o‘rmon maydonlari va tashlab qo‘yilgan qishloq xo‘jaligi yerlarida o‘rmonning tiklanishiga ayrim hayvonlar ham to‘sqinlik qilishi mumkin. Masalan, quyonlar Buyuk Britaniyada; o‘tmishda bizonlar O‘rta G‘arb preriyalarida, Shimoliy Amerikada; hatto kichik sutemizuvchilar, masalan, sichqonlar ham urug‘larni yeb, nihollarni kemirishi mumkin. Har holda o‘rmonlarga eng kuchli ta’sirni inson ko‘rsatadi.
Taqsimlanishi
Dunyo mintaqalari bo‘yicha


| Dunyo mintaqalari bo‘yicha o‘rmon maydonlarining taqsimlanishi va o‘zgarish dinamikasi (ming km²) | |||||||||||
| Mintaqa | 1990 | 2000 | 2010 | 2000-yilning 1990-yilga nisbati, ming km² | 2010-yilning 2000-yilga nisbati, ming km² | 2000-yil 1990-yilga nisbatan
(%) |
2010-yil 2000-yilga nisbatan
(%) | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sharqiy Afrika | 888 650 | 810 270 | 731 970 | −78 380 | −78 300 | −9,67 % | −10,70 % | ||||
| G‘arbiy Afrika | 915 890 | 819 790 | 732 340 | −96 100 | −87 450 | −11,72 % | −11,94 % | ||||
| Shimoliy Afrika | 851 230 | 792 240 | 788 140 | −58 990 | −4 100 | −7,45 % | −0,52 % | ||||
| Markaziy Afrika | 2 682 140 | 2 614 550 | 2 548 540 | −67 590 | −66 010 | −2,59 % | −2,59 % | ||||
| Janubiy Afrika | 2 154 470 | 2 048 790 | 1 943 200 | −105 680 | −105 590 | −5,16 % | −5,43 % | ||||
| Afrika | 7 492 380 | 7 085 640 | 6 744 190 | −406 740 | −341 450 | −5,74 % | −5,06 % | ||||
| Sharqiy Osiyo | 2 091 980 | 2 268 150 | 2 546 260 | 176 170 | 278 110 | 7,77 % | 10,92 % | ||||
| G‘arbiy Osiyo | 255 880 | 262 260 | 274 980 | 6 380 | 12 720 | 2,43 % | 4,63 % | ||||
| Markaziy Osiyo | 159 010 | 159 800 | 160 160 | 790 | 360 | 0,49 % | 0,22 % | ||||
| Janubi-Sharqiy Osiyo | 2 472 600 | 2 230 450 | 2 140 640 | −242 150 | −89 810 | −10,86 % | −4,20 % | ||||
| Janubiy Osiyo | 781 630 | 780 980 | 803 090 | −650 | 22 110 | −0,08 % | 2,75 % | ||||
| Osiyo | 5 761 100 | 5 701 640 | 5 925 130 | −59 460 | 223 490 | −1,04 % | 3,77 % | ||||
| Rossiya Federatsiyasi | 8 089 500 | 8 092 690 | 8 090 900 | 319 | −179 | 0,04 % | −0,02 % | ||||
| Yevropa (RFsiz) | 1 805 210 | 1 889 710 | 1 959 110 | 84 500 | 69 400 | 4,47 % | 3,54 % | ||||
| Yevropa | 9 894 710 | 9 982 400 | 10 050 010 | 87 690 | 67 610 | 0,88 % | 0,67 % | ||||
| Kanada | 3 101 380 | 3 100 330 | 3 099 820 | −1 050 | −510 | −0,03 % | −0,02 % | ||||
| Karib havzasi | 59 010 | 64 330 | 69 320 | 5 320 | 4 990 | 8,27 % | 7,20 % | ||||
| Meksika | 702 910 | 667 510 | 648 020 | −35 400 | −19 490 | −5,30 % | −3,01 % | ||||
| AQSH | 2 963 350 | 3 001 950 | 3 040 220 | 38 600 | 38 270 | 1,29 % | 1,26 % | ||||
| Markaziy Amerika | 257 170 | 219 800 | 194 990 | −37 370 | −24 810 | −17,00 % | −12,72 % | ||||
| Shimoliy Amerika | 7 083 820 | 7 053 920 | 7 052 370 | −29 900 | −1 550 | −0,42 % | −0,02 % | ||||
| Janubiy Amerika | 9 464 540 | 9 043 220 | 8 643 510 | −421 320 | −399 710 | −4,66 % | −4,62 % | ||||
| Okeaniya | 1 987 440 | 1 983 810 | 1 913 840 | −3 630 | −69 970 | −0,18 % | −3,66 % | ||||
| Dunyo | 41 683 990 | 40 850 630 | 40 329 050 | −833 360 | −521 580 | −2,04 % | −1,29 % | ||||
Dunyo mamlakatlari bo‘yicha
2010-yil holatiga ko‘ra o‘rmonlarga eng boy mamlakatlar quyidagilar edi:
- Rossiya — 809 mln ga.
- Braziliya — 520
- Kanada — 310
- AQSH — 304
- Xitoy — 207
- Kongo Demokratik Respublikasi — 154
- Avstraliya — 149
- Indoneziya — 94
- Sudan — 70
- Hindiston — 68
- boshqalar — 1347 mln ga.
Tasnifi
O‘rmonlarning kelib chiqishi, holati, tarqalgan hududi, daraxtlarning yoshi, o‘rmon hosil qiluvchi daraxt turlaritarkibi va o‘rmonga egalik shakliga qarab bir nechta tasnif mavjud. O‘rmonlar siyrak (yorug‘) yoki zich tutashgan bo‘lishi mumkin. O‘rmon inson tegmagan (birlamchi) yoki ikkilamchibo‘lishi mumkin. Mavjud o‘rmonlarning aksariyati tabiiy bo‘lib, quyidagi turlarga ajratiladi:
- ibtidoiy o‘rmonlar — inson va tabiiy ofatlar ta’sirida o‘zgarmagan o‘rmonlar;
- tabiiy holda shakllangan, ammo inson va tabiiy ofatlar ta’siriga uchragan o‘rmonlar;
- inson tomonidan boshqariladigan tabiiy (xo‘jalik) o‘rmonlari.
Sun’iy o‘rmonlar inson tomonidan urug‘ sepish yoki ko‘chat ekish orqali barpo etiladi. Ularning barchasi xo‘jalik o‘rmonlaridir. Ayrim mintaqalarda, masalan, Markaziy Yevropada , ular bugungi o‘rmonlarning aksariyatini tashkil qiladi.
Doim yashil o‘rmonlar (nam tropik, ignabargli, qattiq bargli o‘rmonlar) va bargini to‘kuvchi o‘rmonlar (mo‘tadil mintaqaning bargli o‘rmonlari, mussonli, quruq tropik bargini to‘kuvchi o‘rmonlar), shuningdek, yarim barg to‘kuvchi va aralash o‘rmonlar.
Mussonli va yomg‘ir o‘rmonlari turli geografik mintaqalarda uchraydi..
Junglilar — dag‘al poyali baland g‘alladosh o‘simliklar bilan aralash daraxt-buta chakalakzorlari, shuningdek, yog‘ochlashgan tropik yoki subtropik o‘rmon va butalardir, ular o‘zaro chirmashgan yog‘ochsimon lianalar bilan qoplangan bo‘lib, o‘tib bo‘lmaydigan darajada qalin bo‘ladi..
Turlari
O‘rmon turi — o‘rmonlarni tasniflashning asosiy birligi. Unga daraxtlar qatlami va boshqa o‘simlik qatlamlari tarkibi bir-biriga o‘xshash, teng iqtisodiy sharoitlarda bir xil o‘rmon xo‘jaligi tadbirlarini talab qiladigan o‘rmon uchastkalari kiradi. O‘rmon turlari o‘xshash faunasi, ekologik munosabatlari, rivojlanish va tiklanish jarayonlari bilan ajralib turadi. Birlamchi o‘rmon turlari tabiatda inson ta’sirisiz yoki tabiiy ofatlarsizrivojlanadi. Hosila o‘rmon turlari mazkur omillar ta’sirida birlamchi turlar o‘rnini egallaydi. Ketma-ket almashib turadigan birlamchi va hosila turlar o‘rmon turlari qatorini hosil qiladi. O‘rmon uchastkalari nisbatan barqaror bo‘lgan o‘sish sharoitlari (iqlim, tuproq va gidrologik xususiyatlar) bilan tavsiflanadi. Biroq ularda biologik turlarning tarkibi va nisbati doimiy ravishda o‘zgarib turadi.
O‘rmon tipologiyasining turli yo‘nalishlarida tasnif o‘rmon hosil qiluvchi daraxt turi, boshqa o‘simlik qatlamlarining umumiyligi va asosan tuproq bilan bog‘liq o‘sish sharoitlariga tayanishi mumkin.
Iqlim zonalari bo‘yicha
Bir xil tipdagi o‘rmonlarni tasniflashning eng yirik guruhi ular hosil qiladigan shu nomdagi tabiiy zonalarbo‘yicha tasniflashdir. Tabiiy zonalar taxminan muayyan iqlim zonalariga mos joylashadi. Tabiiy zonalardan birining o‘rmoni unda yashovchi barcha organizmlari bilan birga biomnihosil qiladi. Zona hosil qilmaydigan o‘rmon formatsiyalari ham mavjud (botqoq o‘rmoni, mangr o‘rmonlari, o‘rmon plantatsiyalari). O‘rmon o‘zining asosiy tabiiy zonasidan tashqarida ham nafaqat balandlik mintaqalanishi (tog‘larda) va o‘tish tabiiy zonalarida (o‘rmon-dasht, o‘rmon-tundra, o‘rmon-savanna), balki boshqa tabiiy zonalardagi alohida uchastkalarda ham o‘sishi mumkin.
Keyinchalik o‘rmonlar ular o‘sadigan geografik (iqlim) mintaqalarbo‘yicha birlashtiriladi. Ushbu tasnif iqlimning qaysi tasnifidan foydalanilishiga bog‘liq. Masalan, tayganing boreal zonasi mo‘tadil zonaga kiritilishi ham, kiritilmasligi ham mumkin.
Tropik o‘rmonlar


Bunday o‘rmonlar ekvatorial, subekvatorial va tropik mintaqalarda 25° sh. k. va 30° j. k. oralig‘ida tarqalgan:
- Nam tropik o‘rmonlar — doim yashil bargli o‘rmonlar nam iqlimli hududlarda o‘sadi (yiliga o‘rtacha 2000—7000 mm yog‘in yog‘adi). Ular asosan ekvatorial, kamroq subekvatorial mintaqalarda tarqalgan. Ularning o‘simlik dunyosi va hayvonot dunyosi nihoyatda xilma-xil (Yer yuzidagi barcha o‘simlik va hayvon turlarining 2/3 qismidan ortig‘i shu yerda yashaydi, 1 ga maydonda 40 dan 170 tagacha tur uchraydi). Daraxtzorning zichligi pastki qatlamlarga juda kam yorug‘lik yetib borishiga sabab bo‘ladi. Asosiy tarqalish hududlari: Janubiy Amerikaning shimoli, Markaziy Amerika, G‘arbiy Ekvatorial Afrika (masalan, daryo havzasi Kongo), Hind-Malay mintaqasi va Avstraliyaningg‘arbiy qismi. Tropik o‘rmonlarning katta qismi allaqachon yo‘q qilingan.. Mangr o‘rmonlari qirg‘oqlar bo‘ylab, suv qaytishidagi eng past sath bilan suv ko‘tarilishidagieng yuqori sath oralig‘ida joylashgan. Tog‘ yonbag‘irlarida tumanlar kondensatsiyalanadigan hududda doim yashil tropik tog‘ o‘rmoni o‘sadi — tumanli o‘rmon, yoki yo‘sinli o‘rmon, nefelogileya.
- Mavsumiy tropik o‘rmonlar namlik yaxshi bo‘lishiga (2500—3000 mm) qaramay, quruq davr kuzatiladigan hududlarda o‘sadi. Yog‘in miqdori va quruq mavsum davomiyligi turli o‘rmonlarda bir xil emas. Bular orasida doim yashil mavsumiy o‘rmonlar (masalan, Avstraliyaning evkaliptlio‘rmonlari), yarim doim yashil o‘rmonlar (yuqori qatlamda barg to‘kuvchi, pastki qatlamda esa doim yashil turlar), siyrak ochiq o‘rmonlar (o‘simlik turlari kam bo‘lib, ba’zan faqat bir turdan iborat bo‘ladi) farqlanadi.
- Musson o‘rmonlari musson shamollari ta’sir qiladigan hududlarda o‘sadi, quruq mavsum taxminan 4—5 oy davom etadi. Ular Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda, jumladan, Hindiston yarimorolida, Hindixitoyda, Malakkayarimorolida, Yava orolining shimoli-sharqida uchraydi..
- Savanna o‘rmonlari quruq mavsumi aniq ifodalangan va yillik yog‘in miqdori zich o‘rmonlar mintaqasiga nisbatan kam bo‘lgan tropik hududlarda tarqalgan. Ular Kuba va Karib dengiziningboshqa orollarining katta qismida, Janubiy Amerikaning ko‘plab hududlarida, Sharqiy va Markaziy Afrikada hamda Hindiston, Xitoy va Avstraliyaning ayrim joylarida uchraydi.
- Tikanli kserofil o‘rmon va butalar yog‘in yanada kam bo‘lgan joylarda o‘sadi, masalan, kaatinga.
- Quruq tropik o‘rmonlar past bo‘yli va qurg‘oqchilikka moslashgan (kseromorf) bo‘lib qolsa-da, qalin va doim yashil holatini saqlashi mumkin. Qarag‘ay o‘rmonlari ham uchraydi.
Subtropik o‘rmonlar
Subtropik o‘rmon — subtropik mintaqalarda , ham Shimoliy, ham Janubiy yarimsharlarda o‘sadigan o‘rmondir. Bu yerda tabiiy qadimiy o‘rmon massivlari deyarli qolmagan, subtropik o‘rmonlarning katta qismini inson ekkan daraxtzorlar tashkil etadi.
- Gemigileyalar — yil bo‘yi namlik ortiqcha bo‘ladigan hududlarda (Braziliya yassitog‘ligining janubi-sharqi va janubi, Braziliya yassitog‘ligi, Afrikaning janubi-sharqi, Shimoliy orol Yangi Zelandiya ) tarqalgan.).
- Mussonli aralash o‘rmonlar qishi quruq, yozi nam bo‘lgan va bu ikki mavsum aniq almashadigan iliq iqlimda rivojlanadi. Ular asosan Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika hamda Avstraliya materiklarining sharqiy chekkalarida joylashgan.
- Qattiq bargli o‘rmonlar — asosan qurg‘oqchilikka chidamli, qattiq bargli daraxt turlaridan iborat doim yashil o‘rmonlardir. Ular ko‘proq O‘rta dengizbo‘yidauchraydi. Shimoliy Amerikada (Kaliforniya), Janubiy Amerikaning g‘arbida ( Chiliningo‘rta qismida), Avstraliyaning janubi va g‘arbida, Janubiy Afrikada va Yangi Zelandiyaning shimolida kichikroq maydonni egallaydi.
Mo‘tadil mintaqa o‘rmonlari
Yer sharining mo‘tadil mintaqalari o‘rmonlari asosan Shimoliy yarimshardao‘sib, Yevropaning katta qismini, Osiyo va Shimoliy Amerikaning keng hududlarini, shuningdek, Janubiy Amerika va Yangi Zelandiyaningkichik maydonlarini egallaydi. Ulardagi tabiiy jarayonlar mavsumiyligi bilan ajralib turadi, turlar xilma-xilligi esa tropik o‘rmonlardagigaqaraganda ancha kam. O‘rmon hosil qiluvchi daraxt turlari — ignabargli va bargini to‘kuvchidaraxtlardir; bir o‘rmonda 5—8 tadan ko‘p tur uchramaydi, ko‘pincha atigi bitta tur bo‘ladi.
Mo‘tadil mintaqa o‘rmonlarida o‘simliklarning bir necha qatlami ajratiladi. Murakkabroq o‘rmonlarda daraxtzorningikki qatlami bo‘ladi: birinchisida qarag‘ay, qoraqarag‘ay, tilog‘och, eman, shumtol va boshqalar; ikkinchisida esa pixta, buk, jo‘ka, zarang va boshqalar uchraydi. Butalar qatlamini yong‘oqcha (leshchina), beresklet, itjumrut, kalina va boshqalar hosil qiladi. Pastki qatlamlar o‘tli-past bo‘yli butali va yo‘sin-lishaynikli qoplamlardan iborat. Qatlamlardan tashqaridagi o‘simliklar ham uchraydi: ularni, xususan, chirmashuvchi va tirmashuvchi o‘simliklar, shuningdek, yo‘sinlar, lishayniklar, zamburug‘lar va suvo‘tlar hosil qiladi..


Quyida mo‘tadil mintaqa o‘rmonlarining asosiy turlari keltirilgan.
- Mo‘tadil mintaqaning bargli o‘rmonlari quyidagilarga bo‘linadi:
- Keng bargli o‘rmonlar, ulardagi yuqori qatlam daraxtlari yirik va o‘rtacha kattalikdagi barglarga ega, soyaga chidamli va tuproq sharoitiga talabchan bo‘ladi. Bularga eman, zarang, jo‘ka, shumtol, qayrag‘ochkiradi. Keng bargli o‘rmonlar nisbatan yumshoq, keskin kontinental bo‘lmagan iqlimda o‘sadi.
- Mayda bargli o‘rmonlar, ularda ustunlik qiluvchi daraxt turlarining barg plastinkalari mayda bo‘ladi. Bular — qayinli, terakli va qandag‘ochli o‘rmonlardir. Mayda bargli o‘rmonlar yorug‘likni ko‘proq talab qiladi, tuproq unumdorligiga kamroq talabchan va sovuqqa chidamliroq bo‘ladi. Yorug‘lik chuqurroq kirib borishi tufayli pastki qatlamlarda hayot faolroq kechadi.
- Ignabargli o‘rmonlar — deyarli faqat ignabargli daraxt turlaridan iborat o‘rmonlardir..
- Aralash o‘rmonlar — bargli va ignabargli daraxtlar birga o‘sadigan o‘rmonlardir. Ularning tarqalish hududi Markaziy va G‘arbiy Yevropaning deyarli butun qismini qamrab oladi. Shimoliy Amerikada ular Appalachi tog‘larida va Kaliforniyada, shuningdek, Buyuk ko‘llar atrofida o‘sadi..
Mo‘tadil mintaqaning o‘rmon zonalari quyidagilardir:
- tayga zonasi; tayga — shimoliy mo‘tadil mintaqaningignabargli o‘rmonlaridir; bu zona Shimoliy Yevrosiyo, va Shimoliy Amerikaningkatta hududlarini, shuningdek, tog‘liklarning keng maydonlarini (Shimoliy Yevropa, Yaponiya orollari, Shimoliy Amerikaning Tinch okean sohillari) egallaydi; tayga Yerning jami o‘rmon qoplamining taxminan 29 % ini tashkil etadi.
- aralash o‘rmonlar zonasi;
- keng bargli va mussonli mo‘tadil o‘rmonlar zonasi.


Xalqaro tasnif
Xalqaro tashkilotlarda BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP-WCMC tizimi) taklif qilgan tasnif qo‘llanadi. Unda daraxtlar bilan qoplangan barcha hududlar 26 toifaga ajratilib, 2 ta yirik guruhga birlashtirilgan.
Mo‘tadil va shimoliy o‘rmonlar
- Doim yashil ignabargli o‘rmonlar
- Ignalarini to‘kuvchi o‘rmonlar
- Aralash ignabargli va keng bargli o‘rmonlar
- Doim yashil keng bargli o‘rmonlar
- Bargini to‘kuvchi keng bargli o‘rmonlar
- Chuchuk suvli botqoq o‘rmonlari
- Qattiq bargli quruq o‘rmonlar
- Inson ta’siri yaqqol seziladigan o‘rmonlar
- Siyrak o‘rmonlar va park hududlari
- Mahalliy sharoitda tabiiy holda o‘smaydigan ekzotik turlarning plantatsiyalari
- Mahalliy turlarning plantatsiyalari
- Ma’lumotlari aniqlashtirilmagan plantatsiyalar
Ma’lumotlari aniqlashtirilmagan o‘rmonlar
Tropik va subtropik o‘rmonlar

- Tekislikdagi doim yashil keng bargli yomg‘ir o‘rmonlari (1200 m gacha balandlikda)
- Past tog‘ o‘rmonlari (1200 m dan 1800 m gacha balandlikda)
- Baland tog‘ o‘rmonlari (1800 m dan yuqori balandlikda)
- Chuchuk suvli botqoq o‘rmonlari
- Yarim barg to‘kuvchi nam keng bargli o‘rmonlar
- Aralash ignabargli va keng bargli o‘rmonlar
- Ignabargli o‘rmonlar
- Mangr o‘rmonlari
- Inson ta’siri yaqqol seziladigan o‘rmonlar
- Barg to‘kuvchi va yarim barg to‘kuvchi keng bargli o‘rmonlar
- Qattiq bargli quruq o‘rmonlar
- Tikanli o‘rmonlar
- Siyrak o‘rmonlar va park hududlari
- Mahalliy sharoitda tabiiy holda o‘smaydigan ekzotik turlarning plantatsiyalari
- Mahalliy turlarning plantatsiyalari
Hayvonot dunyosi

O‘rmon faunasi — hayvonlar, o‘rmonlardan yashash joyi, oziq-ovqat manbai sifatida, ko‘payish joyi yoki himoyalanish joyi sifatida foydalanadigan hayvonlardir. O‘rmon faunasi hayvon turlarining yarmigachasini tashkil etadi.
Uning vakillari o‘rmon sharoitiga moslashish uchun o‘ziga xos moslanishlarga ega bo‘lishi mumkin. O‘rmon yashovchilariga turli ekologik yashash joylarini taqdim etadi: o‘rmon tuproqlari, butazordaraxt tanalari, o‘rmonning yuqori qatlami. Ko‘p hayvonlar ma’lum vertikal qatlamlarga va muayyan daraxt turlarigamoslashgan tor ixtisoslashgan turlardir. O‘rmon faunasining tarkibi va soni o‘simlik dunyosiningtuzilishi va tarkibiga bog‘liq, hayvonlar esa o‘z navbatida daraxtzorning o‘sishi, rivojlanishi va shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi..
Turli zoogeografik zonalardagi o‘rmon faunasi jiddiy farqlanadi, ayniqsa, tropik o‘rmonlarda hayvonot dunyosi eng boy va xilma-xildir.
O‘rmon hayotida faunaning roli
Hayvonlar o‘rmon uchun juda muhim, uning o‘sishi va rivojlanishiga yordam beradi. Ko‘plab o‘rmon hayvonlari o‘simlik urug‘lari va mevalari , jumladan rezavorlari bilan oziqlanib, ularning tarqalishi va qayta tiklanishiga ko‘maklashadi. Qushlardan kedrovka, soyka, qorayaloqlar, qizilishtonlar va boshqalar, sutemizuvchilardan esa mayda kemiruvchilar, burunduq, olmaxon, qo‘ng‘ir ayiq va boshqalar kiradi.
Ko‘plab hasharotlar o‘simlik gullarini changlatib, o‘rmonga foyda keltiradi. Hasharotxo‘r qushlar va sutemizuvchilar umurtqasiz yirtqichlar hamda parazitlarbilan birga o‘simlikxo‘r hasharotlar sonini cheklaydi. Tuproqni kovlaydigan umurtqasizlar va sutemizuvchilar tuproq hosil bo‘lish jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Ayrim o‘rmon hasharotlari ba’zan juda ko‘p ko‘payib, butun boshli o‘rmonlarni yo‘q qiladi, masalan, tengsiz ipak qurti va Sibir ipak qurti, ayrim odimchi kapalaklar, may qo‘ng‘izlari va kemiruvchilar.
Biroq umuman olganda mutlaqo zararli yoki foydali hayvonlar bo‘lmaydi: o‘rmondagi barcha organizmlar bir-biriga bog‘liq va umumiy biologik aylanish jarayonida o‘z vazifasini bajaradi.
Hayvonlarning tarqalishi

Ayrim o‘rmon hayvonlari yashash uchun o‘rmon turini tanlashda unchalik talabchan emas, boshqalari esa muayyan daraxt turi mavjud o‘rmonlarni tanlaydi (ko‘pchilik hasharotlar faqat ma’lum daraxtlar bilan oziqlanadi; ko‘plab qushlar esa, masalan, faqat ignabargli o‘rmonlardayashaydi). Bundan tashqari, ayrim turlar o‘rmon chekkalarini afzal ko‘radi (ko‘pchilik chumchuqsimonlar, dala bo‘ktargisi); boshqalari o‘rmon ichkarisida yashaydi (mayda lochinlar, sariq qirg‘iy); yana boshqalari esa o‘rmonning eng ichkarisiga kirib boradi (ko‘plab yirik yirtqich qushlar)..
Turlar soniga ko‘ra tropik o‘rmonlar mo‘tadil va sovuq mamlakatlar o‘rmonlaridan ancha ustun (ammo har bir turga mansub individlar soni kam). Tropik o‘rmonlarda ayniqsa qushlar va hasharotlar turlari ko‘p. Nam tropik o‘rmonlarda yorug‘lik yetishmagani sababli butazor va o‘t qoplami siyrak, shuning uchun yerda yashovchi turlar kam.
O‘rmonlarda hayvonlar soni doimiy emas. Yuqori kaloriyali urug‘li ozuqalarning hosildorligi ularning ko‘payishi va tirik qolishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Mavsumiy ko‘chishlar va migratsiyalar o‘rmonlardagi hayvonlar sonining mavsumiy o‘zgarishlarini belgilaydi.
Ahamiyati
Geografik va ekologik omil sifatida


O‘rmonlar atmosferada, yer yuzasida va uning ma’lum chuqurliklarida kechadigan jarayonlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ular atrof-muhitning ko‘plab tarkibiy qismlari bilan o‘zaro ta’sirlashib, uning sifatini belgilovchi omilga aylanadi.
- Gidrosfera. O‘rmon tabiatdagi suv aylanishida bevosita ishtirok etib, suv muvozanatini saqlab turadi. O‘rmon qorning to‘planishiga yordam beradi, tuproqdagi, qor erishidan hosil bo‘lgan va yomg‘ir suvlarini ushlab qoladi. Shu bilan suv havzalari, jumladan yerosti suvlari gidrologik rejimini yaxshilaydi. Bahorda qor erishini sekinlashtirib, o‘rmonlar ko‘pincha vayronkor bahorgi toshqinlarkuchini kamaytiradi, daryolarning suvi mo‘lliginisaqlaydi, bu esa gidroenergetika uchun muhimdir..
- Tuproqlar. Azot va boshqa elementlarga boy o‘rmon o‘simlik qoldiqlari parchalanib, o‘rmon to‘shamasi va gumusga aylanadi. Kislotali podzol tuproqlarni hosil qiluvchi podzollanish jarayoni taygada yaqqol ko‘rinadi, bargli daraxtlar va tilog‘och bu jarayonni susaytiradi. Daraxtlarning ildizlari suvning tuproqdagi chuqur qatlamlarga kirishiga yordam beradi, tuproqning aeratsiyasini yaxshilaydi, nam sig‘imi va suv o‘tkazuvchanligini o‘zgartiradi hamda sho‘rlanishni cheklaydi. Tuproqni yuvilishdan saqlashda tik yonbag‘irlar va suvayirg‘ichlardagi o‘rmonlar ayniqsa muhim. O‘rmonlar, shuningdek, qumlarning mustahkamlanishiga. Tuproqning unumdor qatlamini shamol uchirib ketishidan saqlash hamda qorni ushlab qolishuchun ekin yerlarining oralig‘ida shamoldan himoya qiluvchi o‘rmon ihota polosalari barpo etiladi..
- Ob-havo va iqlim. O‘rmonlar haroratning mavsumiy tebranishlarini yumshatadi, shamol tezligi va kuchini kamaytiradi. Transpiratsiya va shamolning nisbatan sustligi o‘rmon havosining namligini 5—10 % ga oshiradi. Katta hududda o‘rmonlarning yo‘q qilinishi iqlimni yanada kontinental va quruq qiladi, qurg‘oqchilik ehtimolini oshiradi.
O‘rmon — uglerod saqlovchisi
O‘rmon tabiatdagi kislorod aylanishida juda faol ishtirok etib, atmosferaning kimyoviy tarkibiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi.
Barqaror o‘rmonlarda fotosintez jarayonida iste’mol qilinadigan uglerod oksidi (karbonat angidrid) miqdori odatda Yer atmosferasiga ajraladigan miqdordan oshmasa ham, chunki u nafas olish, yonish va chirishnatijasida ajraladi. Shunga qaramay, o‘rmon uglerodning geokimyoviy aylanishidajuda muhim rol o‘ynaydi. O‘rmon Yerdagi asosiy uglerod omborlaridan biridir. Yer atmosferasida karbonat angidrid shaklida taxminan 800 Gt uglerod mavjud. Quruqlikdagi o‘simliklarda, ularning katta qismini o‘rmonlar tashkil etadi, taxminan 550 Gt uglerod saqlanadi. Agar bu uglerod atmosferaga chiqsa, issiqxona effekti va global isishnikuchaytiradi. Shuningdek, uglerodning katta miqdori tuproqlardasaqlanadi. Qadimda o‘rmonlar mavjud bo‘lgani tufayli ko‘plab toshko‘mir va boshqa foydali qazilmalar zaxiralari to‘plangan.
FAO ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yilda o‘rmonlarda 650 Gt dan ortiq uglerod saqlangan, uning 44 % i biomassada, 45 % i tuproqda, qolgan qismi qurigan yog‘och va qoldiqlarda bo‘lgan.
Xo‘jalik ahamiyati


O‘rmondan xo‘jalik maqsadlarida foydalanishning quyidagi asosiy yo‘nalishlarini ajratish mumkin:
- oziq-ovqat manbai (qo‘ziqorinlar, rezavorlar, ov hayvonlari, asal);
- energiya manbai (o‘tin, hozirda esa bioyoqilg‘i ishlab chiqarish uchun xomashyo ham););
- xomashyo manbai (yog‘och, smola, qatron, po‘stloq va boshqalar) o‘rmon sanoati, jumladan, yog‘ochga ishlov berish, sellyuloza-qog‘oz va o‘rmon kimyosi sanoati uchun;;
- ozuqa bazasi chorvachilik uchun;
- rivojlanishi uchun qulay sharoit asalarichilik.
G‘arb mutaxassislari va Rossiyadagi WWFxodimlarining baholashicha, Rossiyada qog‘oz va yog‘och materiallari ishlab chiqarishda o‘rmon resurslaridan to‘liq foydalanilmaydi; 21-asrda noqonuniy daraxt kesish va o‘rmonsizlanishkuchaygan, ayniqsa, Uzoq Sharq va Sibirda; shu bilan birga, o‘rmon inspektorlari soni kamaygan.
Inson salomatligi uchun ahamiyati
O‘rmon katta sanitariya-gigiyenik va shifobaxsh ahamiyatga ega. Tabiiy o‘rmonlar havosida 300 dan ortiq turli kimyoviy birikmalaruchraydi. O‘rmonlar atmosferadagi ayrim ifloslantiruvchi moddalarni faol o‘zgartiradi. Eng yuqori oksidlovchi qobiliyatga ignabargli daraxtlar — qarag‘ay, qoraqarag‘ay, archa, shuningdek, ayrim jo‘ka, qayinturlari ega. O‘rmon sanoat manbalaridan havoga tushgan aerozol ifloslantiruvchilarnifaol yutadi: xususan, daraxt tojlarida changni ushlab qoladi va keyinchalik yog‘in bilan birga tuproqqa o‘tkazadi, havo tarkibining barqarorligini saqlaydi (1 ga o‘rmon yiliga 50-70 t gacha changni tutib qoladi). O‘rmon ihota polosalari yo‘llar bo‘ylab transport shovqinini kamaytirishga yordam beradi.
O‘rmonlar, ayniqsa ignabargli o‘rmonlar, fitonsidlar — bakteriyalarni o‘ldiruvchi xususiyatga ega uchuvchan moddalar ajratadi. Qarag‘ay o‘rmoni bir sutkada havoga taxminan 5 kg fitonsid chiqaradi, archazor esa taxminan 30 kg chiqaradi. Fitonsidlar kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroblarni nobud qiladi. Ignabargli o‘rmonlar havosi deyarli steril bo‘ladi.
O‘rmonda bo‘lish nerv tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, organizmning umumiy, tonusinioshiradi, me’da-ichak yo‘llarining harakat va sekretsiya faoliyatini kuchaytiradi, me’da-ichak yo‘lifaoliyatiga ijobiy ta’sir etadi, moddalar almashinuviniyaxshilaydi, yurak faoliyatini rag‘batlantiradi va immunitetni oshiradi. O‘rmon eng muhim dam olish resurslaridan biridir: ekoturizm, o‘rmonda sayr qilish va dam olish stressni kamaytirib, insonning ruhiy hamda hissiy salomatligini tiklashga yordam beradi.
Tarixiy omil sifatida
O‘rmonlarning mavjudligi yoki yo‘qligi ko‘pincha tarixiy jarayonlar va etnoslarning taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatgan..
Ayrim iqtisodchilar fikricha, ibtidoiy odamlarning o‘rmondagi hayoti, jumladan asosan ayollar amalga oshirgan yig‘im-terim , shuningdek, ko‘proq erkaklar shug‘ullangan ovchilik va baliq ovlash faoliyatlarimehnat taqsimoti uchun asos bo‘lib, u insoniyat jamiyatining eng muhim xususiyatlaridan biriga aylangan. Keyinchalikchorvachilik va dehqonchilik o‘zlashtirilishi bilan ishlab chiqarish qurollari va vositalarining rivojlanishi insonning o‘rmonga kuchli qaramlikdan chiqishiga va ijtimoiy munosabatlardagi sezilarli taraqqiyotga bog‘liq edi.Daraxtlari ildizi bilan qo‘porib tashlangan o‘rmonlar o‘rnida aholi punktlari barpo etilgani, bu yerlar yashash va dehqonchilik uchun moslashtirilgani haqida, masalan, Germaniya geografiyasidagi
toponimlar guvohlik beradi: Friedrichroda, Gernrode, Osterode, Rodach, Walsrode, Wernigerode, Zeulenroda va boshqalar. Ushbu manzilgohlarning ayrimlari taxminan keng Gersin o‘rmoni hududida, qadimdagerman qabilalari germundurlar fermionlar, va markomanlar istiqomat qilgan joylarda bo‘lgan.
Boshqa tomondan, o‘rmon va uning yashash joyiga yaqinligi odamlarning tarixan shakllangan turmush tarziga, jumladan milliy me’morchilikka sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, sharqiy slavyanlar uchun yog‘och g‘o‘lalardan qurilgan uylar an’anaviy bo‘lgan. Binoning birinchi qavati tosh yoki g‘ishtdan qurilgan taqdirda ham ikkinchi va undan yuqori qavatlar yog‘ochdan qurilgan. Bunga yog‘och binoda yashash tosh binodagidan sog‘lomroq degan e’tiqod ham yordam bergan.
O‘rmonning tarixiy roli haqida ilk hujjatli qaydlar Yuliy Sezarning (miloddan avvalgi taxminan 100—44-yillar) Galliya urushi — De bello Gallicohaqidagi yozuvlarida uchraydi. Sezar miloddan avvalgi 58—51-yillarda Reyndaryosining o‘ng qirg‘og‘idagi o‘rmonli yerlarda yashagan german qabilalari bilan aloqaga kirishgan. Bu hududlarga ham ekspansiya yoyishdan bosh tortganini Sezar ushbu o‘rmonlarda « bir shoxli afsonaviy otlar va boshqa afsonaviy hayvonlar» yashashi bilan izohlagan, shuning uchun u yerlarni hech qachon mustamlaka qilib bo‘lmaydi, ularga shunchaki tegmagan ma’qul deb hisoblagan.
Ehtimol, asl sabab Sezarning o‘rmonli hududda Rim harbiy taktikasi va legionlarini, ochiq maydonlarda ularga muqarrar g‘alaba keltirgan edi. Bu xavotir 9-yilda, germanlarning xerusk qabilasi vakili Arminiy aynan Tevtoburg o‘rmonida Rim sarkardasi Publiy Kvintiliy Varqo‘shinini butunlay tor-mor etganida tasdiqlandi. Natijada milodiy eraning boshlarida germanlar yashagan o‘rmonli hududni rimliklar hatto «Erkin Germaniya» (Germania libera ) deb atashgan.).
Aholining katta qismi yashaydigan mo‘tadil iqlimli hududlardao‘rmonlar allaqachon yirik jamoalarning yashash joyi bo‘lmay qolgan. Ammo dushmandan va jamiyatning haddan tashqari qattiq tartib-qoidalaridan boshpana bo‘lish vazifasini butun insoniyat tarixi davomida saqlagan. O‘rmon hamisha jamiyat chekkasida yashovchi kishilarmaskani bilan bog‘langan, bu badiiy adabiyotda (Robin Gud — Shervud o‘rmonidan) yoki milliy rus eposida — «Qaroqchi Bulbul» Murom o‘rmonidan obrazlarida ham aks etgan..
O‘sha davrdagi Rossiya davlatida alohida qo‘riqlanadigan Zasechnaya cherta o‘rmonlari XV—XVIII asrlarda Qrim tatarlari bosqinlaridanhimoyalanishda katta rol o‘ynagan. Bu o‘rmonlarda otliq qo‘shin o‘ta olmaydigan qilib daraxtlardan zich to‘siqlar yasalgan.
Ayniqsa Ikkinchi jahon urushi davrida Bryansk o‘rmonlariva keng Polesye o‘rmonlari joylashgan Ukraina va Belarus hududlari «Partizanlar o‘lkasi» deb atalgan. Bu yerda bosqinchilik rejimigaqaramay, sovet hokimiyati idoralari ishlashda davom etgan. Urushdan keyin Litva, Latviya va Estoniya o‘rmonlari o‘zlarini «o‘rmon birodarlari » deb atagan millatchi otryadlar uchun boshpana bo‘lgan.».
Bosib olingan Yugoslaviyaning o‘rmonli hududlaridagi partizan harakati turli qo‘shin turlariga ajratilgan o‘z qurolli kuchlariga ham ega bo‘lgan, shu bois davlat tuzilmasiga o‘xshab ketgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin.
Janubiy Amerikaning keng o‘rmonli hududlari ham yirik partizan tuzilmalari faoliyat yuritgan joylar bo‘lgan ( Che GevaraTropik o‘rmonlarning).
Vetnam urushidagi roli hammaga ma’lum. O‘rmonlarning yo‘q qilinishi.
Pasxa orolida qadimgi rapanuylar noyob sivilizatsiyasi yo‘qolishining sabablaridan biri bo‘lgan. O‘rmonsizlanish; keltirib chiqargantuproq eroziyasi boshqa omillar bilan birgamayyalar sivilizatsiyasining inqiroziga olib kelgan..
Tarixi
Paleozoy
Quyidagi daraxtsimon kladoksileylar va Calamophyton hamda boshqa o‘simliklardan tashkil topgan eng qadimgi o‘rmon eyfel asrida (o‘rta Devon davri) hozirgi Angliya. Keyingi davrlardagi past bo‘yli o‘rmonlarni ulkan qirqbo‘g‘imlar va plaunlar, balandligi 7,5 m dan oshadigan, pastki o‘simlik qavatida ibtidoiy qirqquloqlar va boshqa mayda o‘simliklardan iborat pastki o‘simliklar qatlami tashkil etgan.
Taxminan 358 mln yil avval Toshko‘mir davriboshlangan. Bu davrda quruqlikda ulkan qirqbo‘g‘imlar, plaunlar va daraxtsimon qirqquloqlardandan iborat, balandligi taxminan 30 m bo‘lgan qalin va keng o‘rmonlar tarqalgan. Shu davrda dastlabki sodda tuzilgan ochiq urug‘li o‘simliklar — urug‘li qirqquloqlar va kordaitlarpaydo bo‘lgan. O‘sha davrda hosil bo‘lgan toshko‘mirdako‘pincha o‘simliklarning ko‘plab toshqotgan qoldiqlari uchraydi.
Boshlanishida Perm davrining (taxminan 280 mln yil avval) tog‘ hosil bo‘lishi, Janubiy yarimsharning kuchli muzlanishi va quruqlik hamda dengizlarning global qayta taqsimlanishi sodir bo‘lgan, iqlim tobora quruqlashgan. Shu davrda sodda tuzilgan sagovniksimonlar va ignabarglilarkengayib, ulkan qirqbo‘g‘imlar, plaunlar va daraxtsimon qirqquloqlarni siqib chiqargan.
Mezozoy
Taxminan 250 mln yil avval Mezozoy erasiboshlangan. Trias va Yura davrlarida daraxtzorning asosiy qismini sagovniksimon va ignabargli daraxtlar (ko‘plab sekvoyyalar) tashkil etgan, ko‘p miqdorda ginkgosimonlartarqalgan. Sharqiy Xitoyda hozirgacha ikki bo‘lakli ginkgo — ginkgosimonlar sinfining qirilib ketmagan yagona vakili o‘sadi. Mezozoy davrida hozirgi araukariyalarga o‘xshagan daraxtlardan tashkil topgan ignabargli o‘rmonlar eng keng tarqalgan edi..
Trias davrida dastlabki yopiq urug‘li (gulli) o‘simliklar paydo bo‘lgan. Yura davrida gulli o‘simliklarning xilma-xilligi asta-sekin ortib, ignabargli va boshqa ochiq urug‘lilar soni kamaygan. Daraxtzorda gulli o‘simliklar Bo‘r davrida (145-66 mln yil avval) ustunlik qila boshlagan, ular orasida hozirgi fikuslar, magnoliyalar, padublar, emanlar, sassafraslar, tollar va zaranglarning ajdodlari bo‘lgan.. Metasekvoyya — ignalarini to‘kuvchi daraxt bo‘lib, Bo‘r va Paleogen davrlarida butun Shimoliy yarimsharga tarqalgan..
Kaynozoy
Paleogen davrining boshida, Paleotsenepochasida iqlim hali ham iliq va nam bo‘lib, bu o‘simliklarning xilma-xilligi hamda o‘simlik qoplamining mo‘lligiga, jumladan yopiq urug‘li daraxtlarning keng tarqalishiga yordam bergan. Shimoliy yarimshar o‘rmonlari hozirgi tropik va mo‘tadil mintaqa o‘rmonlariga o‘xshagan.
- Arktotretik o‘simliklar turi o‘sha davrda eng shimolda tarqalgan edi. Ushbu turga mansub bargini to‘kuvchi daraxtlar va boshqa o‘simliklar Shimoliy Amerikaning sharqi va Osiyoning hozirgi o‘simliklariga juda o‘xshar, butun tarqalish hududida ham o‘zaro juda yaqin bo‘lgan. Ustunlik qilgan keng bargli daraxtlar qayrag‘och, kashtanva zarang bo‘lib, qandag‘och va metasekvoyya ham muhim rol o‘ynagan.
- Neotropik uchlamchi o‘simlik turi ekvatorga yaqinroq hududlarda tarqalgan bo‘lib, hozirgi tropik va subtropik turlarga qarindosh doim yashil keng bargli daraxtlar bilan ajralib turgan. Neogen davrida iqlim o‘zgarishi tufayli o‘simlik turlari ekvator tomon siljigan. O‘rmon maydonlari qisqarib, o‘tsimon o‘simliklar jamoalariga joy bo‘shatgan.
- Madrotretik o‘simlik turi quruq iqlim tarqalishi bilan Shimoliy Amerikaning g‘arbida shakllangan. U hozirgi Meksika va AQSHning janubi-g‘arbida uchraydigan mayda bargli daraxtlar hamda butalarga o‘xshash o‘simliklar bilan tavsiflanadi.
Oxirida Kaynozoy erasining Shimoliy Amerika g‘arbida tog‘ hosil bo‘lish va iqlim o‘zgarishi jarayonlari kuzatilgan. Natijada ilgari arktotretik florada kam uchragan ignabargli daraxtlar ustunlik qila boshlagan.
To‘rtlamchi davr taxminan 2,5 mln yil avval boshlangan va hozirgacha davom etmoqda. Uning xususiyatlari — qit’alarni keng miqyosda muz bosgan davrlarning (glatsiallar) va iliq muzliklararo davrlarning (interglatsiallar) almashinuvidir. Shu sababli ko‘plab daraxt va boshqa o‘simlik turlari qirilib ketgan, o‘rmon maydonlari deyarli hamma yerda sezilarli qisqargan.
Golotsen
So‘nggi 8000 yil ichida insoniyat sayyorada mavjud bo‘lgan o‘rmon maydonlarining taxminan 50 % ini butunlay yo‘q qilgan. Bu hududlar ekin maydonlari, yaylovlar, aholi punktlari, bo‘sh yerlar va boshqa antropogen landshaftlarga aylangan. Qolgan o‘rmonlarning atigi 22 % i tabiiy ekotizimlardan iborat. Bunda 75 % dan ortiq o‘rmonsizlanish XX asrga — global demografik portlashdavriga to‘g‘ri keladi. S. Simard (2023) ma’lumotiga ko‘ra, bugungi kunda saqlanib qolgan o‘rmonlarning 80 % i inson ta’siri ostida va bu ta’sir ko‘p hollarda salbiydir.
O‘rganilishi
O‘rmonlarni o‘rganuvchi fan o‘rmonshunoslikdeb ataladi. O‘rmonshunoslik o‘rmonlarni murakkab o‘simliklar jamoasi sifatida o‘rganadi, jumladan:
- o‘rmonda yashovchi barcha organizmlar va ularning yashash muhiti bilan aloqalari,
- o‘rmon daraxt turlari va daraxtzorlarining biologik xususiyatlari hamda o‘rmonchilik xossalari,
- o‘rmonning yetilishi va qarishi davomida daraxt turlarining almashinish qonuniyatlari,
- hududiy o‘rmon turlari va ularga mos o‘sish sharoitlari.
Nazariy asosi bo‘lgan o‘rmonchilikningo‘rmonshunoslik o‘rmon xo‘jaligini tashkil etish tizimlari va yuritish usullarini ham o‘rganadi.
Daraxtsimon o‘simliklarni (daraxtlar, butalar va past bo‘yli butalarni) o‘rganuvchi fan dendrologiya.
deb ataladi. O‘rmonlarni barqaror boshqarish uchun BMTning FAO tashkiloti ularni o‘rganishning quyidagi asosiy yo‘nalishlarini belgilagan:
- o‘rmon resurslarining tarqalishi,
- biologik xilma-xillik,
- o‘rmonlarning sog‘lomligi va hayotiyligi,
- o‘rmon resurslarining himoya vazifalari,
- o‘rmon resurslarining ishlab chiqarish vazifalari,
- o‘rmon resurslarining ijtimoiy-iqtisodiy vazifalari,
- huquqiy, siyosiy va tashkiliy jihatlar.
BMT FAO barcha mamlakatlarda o‘rmon resurslarini kuzatib, global baholaydi. Har besh yillik davr uchun hisobotlar e’lon qiladi.
Muhofaza qilish

Bugungi kunda o‘rmonlarni kesish hajmi ko‘pincha ularning tabiiy qayta tiklanishidan bir necha baravar oshadi. Shu sababli rivojlangan mamlakatlarda o‘rmonlarni qayta ko‘paytirishga, jumladan daraxt ekishva ayrim o‘rmonlarda har qanday xo‘jalik faoliyatini to‘liq taqiqlash orqali katta e’tibor qaratiladi. Natijada bu hududlarda o‘rmonlar tabiiy tiklanishi ta’minlanadi. Ayrim mamlakatlarda inson hech qachon o‘rmon hayotiga aralashmagan kichik o‘rmon uchastkalari ham saqlangan.
O‘rmonlarni muhofaza qilish atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatni asrash faoliyatining yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, quyidagi darajalarda amalga oshiriladi:
- xalqaro darajada xalqaro huquqdarajasida, masalan, BMTning Atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha konferensiyasitomonidan Rio-de-Janeyroda 3-14-iyun (1992-yil) kunlari qabul qilingan konvensiya;
- davlat darajasida;
- jamoat tashkilotlari darajasida, jumladan daraxtlarga metall qoziqlar qoqish kabi keskin usullargacha..
O‘rmonlarni muhofaza qilishga oid tadbirlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
- ilmiy-tadqiqot,
- tashkiliy-texnik,
- qo‘riqxonalarni tashkil etish va boshqa muhofaza qilinadigan hududlarni barpo etish,
- o‘rmonlarni qayta tiklash,
- iqtisodiy,
- ma’muriy-huquqiy.
Mifologiyada

Turli mifologiyalarda o‘rmon, eng avvalo, hayvonot dunyosi yoki hayvon qiyofasidagi mavjudotlar olami bilan bog‘lanadi. O‘rmon insonga dushman kuchlarning asosiy maskanlaridan biridir. Dualistik mifologiya an’analarining aksariyatida «qishloq — o‘rmon» qarama-qarshiligi muhim o‘rin tutadi. O‘rmon orqali o‘liklar olamigayo‘l o‘tadi. Ayrim Okeaniya qabilalari afsonalarida quyosh mamlakati o‘rmon ortida joylashgan. Selkuplarrivoyatlarida o‘rmon ostki dunyoga kirish joyidir. O‘liklar olami kedr daraxtlari bilan o‘ralgan tundra yoki kedr o‘rmoni o‘sgan burun shaklida tasvirlanadi. O‘liklarning yerosti saltanati — Aid — kirish joylarini o‘rab turgan o‘tib bo‘lmas ibtidoiy o‘rmon tasviri qadimgi yunon va rim madaniyatlariga ham xos bo‘lib, Ovidiy (Ovid. Met. IV 431; VII 402) va Vergiliy (Verg. Aen. VI 237—238) asarlarida uchraydi. O‘rmonning ezgulik timsoli sifatidagi talqini nisbatan kam mifologik an’analarda uchraydi. Masalan, pigmeylarning bambuti mifologiyasida o‘rmon muqaddas yog‘och silindrning tungi qichqiriqlari orqali namoyon bo‘ladi; bu tovush sirli o‘rmon hayvoni molimoni ifodalaydi. Ba’zan o‘rmon alohida oliy xudoning (masalan, Afrikadagi luoqabilalarining jok xudosi) yoki o‘ziga xos o‘rmon ruhining (xususan, slavyan an’analarida — Baba Yaganing makoni sifatida tasvirlanadi.).
Odatda tog‘li o‘rmon ibodat qilinadigan obyekt bo‘lishi mumkin, masalan, qadimgi turklar va boshqa ayrim turkiy xalqlaran’analarida. Bunda u o‘rmon bilan qoplangan tog‘ tizmasi sifatida jonlantiriladi. Uch asosiy olamdan o‘rmon odatda o‘rta olamga tegishli bo‘ladi. Hatto ayrim tillarda «o‘rmon» so‘zi «o‘rta» ma’nosidagi so‘zdan kelib chiqqan. Ko‘plab tillarda «o‘rmon» va «tog‘» tushunchalarining bir so‘z bilan ifodalanishi «osmon — tog‘ (o‘rmonli tog‘ tizmasi) — suv» uch olam tizimini yuzaga keltiradi (masalan, negidallar va boshqa Sibir xalqlarida). Bunda ov omadi bilan bog‘liq tog‘ o‘rmon singari o‘rta olam vazifasini bajaradi.
G‘arbiy Afrikaning ko‘plab xalqlari mifologiyasida har bir insonda avloddan avlodga o‘tishi mumkin bo‘lgan o‘rmon ruhi bor deb hisoblanadi. Nanaylar har bir ovchining oldiga o‘rmon ruhi har yili ayol qiyofasida keladi deb ishongan. Ayrim Sibir xalqlari va qadimgi islandlar o‘rmon ruhlarini xudolar (oliy demonlar) va insonlar olami o‘rtasidagi vositachilar deb bilgan. Ko‘pincha, alohida ruhlar bilan birga, asosiy o‘rmon ruhi yoki o‘rmon va hayvonlar egasi ham mavjud deb tasavvur qilingan. U hayvonlar ko‘p bo‘lgan vodiylarda yoki daraxt tanalarining tagiga yaqin yerda yashaydi. Barguzinlik evenklar uni dagachan, ya’ni «daraxtning tubi» deb ataydi. O‘rmonning bosh egasi (buryatlarda Bayan Xongay, buryatlaryoki yoqutlaran’analarida Bay Bayanay) alohida o‘rmon qismlari va ov hayvonlari turlarining egalariga hukmronlik qiladi. O‘rmon ruhining eng qadimgi tasavvurida u hayvon qiyofasidabo‘lgan, masalan, yoqut ovchilarining rivoyatlarida. Ayrim syujetlarda hayvon qiyofasidagi o‘rmon egasi (Amur bo‘yidagi nanaylar afsonalaridagi to‘qqiz o‘rkachli ulkan ayiq va boshqalar) hayvonlarni boshqaradi. Ovchi bunday hayvonni o‘ldirgach, darhol o‘rmon egasidan kechirim so‘rashi kerak, aks holda jazolanadi.
Nanaylarning ayiq bayrami davrida sovg‘alar berilgan ayiq ularni ko‘rinmas o‘rmon egasiga yetkazadi, bu ruh ayiqlarning ham egasi sanaladi. Ba’zan o‘rmon ruhi hayvonlarni dunyoga keltiruvchi inson qiyofasida yoki inson va hayvon belgilarini birlashtirgan mavjudot sifatida tasvirlanadi: yapon marosimlarida qush bosh kiyimi Torikabuto — «qush dubulg‘asi» ishlatiladi; ketlar mifologiyasida o‘rmon hayvonlarining egasi Kaygusayiq va ayol qiyofalarini o‘zida birlashtiradi. O‘rmon ruhining inson qiyofasidagi talqini keyinroq paydo bo‘lgan deb hisoblanadi. Zeya bo‘yidagi evenklar miflarida o‘rmon egasi bo‘lgan ruh — itlar o‘rniga ayiqlarni ergashtiradigan yosh go‘zal ayol. Gruzinlarning ovchilik bilan bog‘liq ayol xudosi Daliham shunga yaqin; Shimoliy Kavkaz va Sibirning ayrim xalqlari, shuningdek, Mikena va klassik Yunonistondagi hayvonlar homiysi ayol xudolar obrazlari ham o‘xshash. Nivxlar tasavvurida o‘rmon egasi pal iz qarindoshlari — o‘rmon odamlari bilan yashovchi oddiy nivx qiyofasida bo‘ladi. Buryat miflari o‘rmonning alohida qismlari egalarini — vafot etgan mashhur ovchilarning ruhlarini tasvirlaydi.
G‘arbiy Sibir tatarlari o‘rmon ruhi «urman iyase»ni ov yo‘llarida yuradigan qariya deb tasavvur qilgan. Ko‘pincha, o‘rmon ruhi (masalan, leshiy — sharqiy slavyanlar e’tiqodida, mande xalqlarining uoklo ruhi va boshqalar) orqasi bilan yuradi, kiyimini teskari qadab oladi va shunga o‘xshash g‘ayrioddiy qiliqlar qiladi deb ishonilgan. O‘rmon va ov xudosi, hayvonlar egasi haqidagi obraz xudoning o‘xshash nomlari uchraydigan keng geografik mintaqalarni qamrab olishi mumkin (masalan, Kavkaz xalqlarida: svancha Apsati, osetincha Afsati, qorachoycha Apsati, bolqarcha Avshati) yoki uning ko‘plab belgilari (masalan, fin-ugor, samodiy va boshqa ayrim shimoliy xalqlar mifologiyasida) uchraydi.
Masalan, abxazlar va boshqa Kavkaz xalqlarida, shuningdek, xurritlar mifologiyasida ovchining omadi o‘rmon xudosi yoki egasining munosabatiga bog‘liq deb hisoblangan (masalan, Ajveypsh). Tuvaliklare’tiqodida o‘rmon egasi bo‘lgan ruh ovchiga faqat cheklangan miqdordagi hayvonlarni beradi, ovchi esa uni sanoqda chalg‘itishga urinadi; bu obraz hayvon go‘shtini yashiradi, ovlangan hayvon joyini shox-shabba va toshlar bilan berkitadi.
O‘rmon ruhi sukunatni yaxshi ko‘radi degan qarash ham mavjud (Sibir evenklari, shorlar va boshqa Oltoy xalqlari ov paytida baland ovozda gapirish yoki kulish taqiqlangan deb bilgan); u ertak eshitishni yoqtiradi (yoqutlar, buryatlar, nanaylar, dolganlar ovga ertakchiolib borishgan). Osetin mifologiyasidagi Afsati ovchidan ovdan keyin butun qishlog‘ini saxiylik bilan boqishni «talab qiladi».
«Qishloq — o‘rmon» qarama-qarshiligi asta-sekin «shahar — tabiiy muhit», demak, «madaniyat — tabiat» farqiga aylangani sari o‘rmon va uning qo‘riqchisiga munosabat ham o‘zgargan. Rim mifologiyasi Silvanni shunday Silvanni (so‘zma-so‘z «o‘rmoniy», «leshiy») alohida xudo sifatida emas, balki shahar tashqarisidagi joylar xudosi Favning bir ko‘rinishi sifatida tasvirlagan..
Ayrim an’analarda madaniy qahramon o‘rmon qo‘riqchisini zararsizlantirish va o‘rmonga o‘z shahrida qurilish uchun daraxt kesish maqsadida kiradi. Shumerlarning «Gilgamish va tiriklar tog‘i» dostonida Gilgamishshahrining ellik fuqarosi va yetti bahodir-mahluq hamrohligida kedr o‘rmoniga og‘ir safarga yo‘l oladi. U yerda kedrlarni kesib, sehrli yordamchilar bilan kedr qo‘riqchisi bo‘lgan mahluq Xuvavani o‘ldiradi; Akkad dostonida bu mahluq Xumbaba deb ataladi. Xettlardan avvalgi xatt tilidagi asl nusxalar va xett tarjimalarida saqlangan ko‘plab maxsus muqaddas qurilish matnlarida tog‘ o‘rmonlaridan saroy qurish uchun kerakli nihoyatda mustahkam daraxtlarni xudolar yordami bilan olish haqida hikoya qilinadi.
Miflarda, keyinchalik ertaklarda ham, g‘ayrioddiy tug‘ilgan bolani tarbiyalash uchun o‘rmonga yuborish motivi ko‘p uchraydi. Egizaklar haqidagi miflar odatda egizaklardan birini yoki ikkalasini ham o‘rmonga, ya’ni ularning insonlar uchun g‘ayrioddiy tug‘ilishiga mos muhitga olib borish haqida hikoya qiladi. O‘rmon va uning egasi bilan o‘rmonda joylashgan maxsus uyga boruvchi yigitlarning initsiatsiya marosimi ham bog‘liq (masalan, bambutilarda). Bu yigitning uyidan o‘rmonga ketishi haqidagi mifologik va ertak motivlarida, jumladan Janubiy Amerikadagi yaguar miflari va slavyan sehrli ertaklarida aks etadi. Afrika xalqlarining ko‘plab initsiatsiya marosimlarida daraxtlardan kuch va shifo manbai sifatida foydalanish ham afsonalarda uchraydi. Masalan, Ruanda mifidagi Ryango‘mbeni ov paytida buyvol uloqtirib yuborgan. U o‘rmonga yiqilgan va ba’zi daraxtlar u onasining gapiga kirmagan deb yordam berishdan bosh tortgan; umbuko daraxti singari boshqalari esa, initsiatsiya marosimida sehrli kuch manbai bo‘lib, uning yiqilishiga yo‘l qo‘ymagan.
Ko‘plab mif va ertaklarda qochayotgan qahramon ta’qibchilarini to‘xtatish uchun ortiga uloqtirgan taroq, ba’zan soch yoki zanjirdan o‘rmon paydo bo‘ladi. Qadimgi yapon afsonasida Idzanagini g‘azablangan singlisi Idzanami yuborgan jodugarlar quvadi. Ularni to‘xtatish uchun u tarog‘ini orqaga uloqtiradi va undan bambuk novdalari o‘sib chiqadi. Ket afsonasida yovuz ayol mavjudot Dotetdan qochgan Kasket yetti tilog‘ochdan iborat daraxtzor o‘sishini buyuradi va daraxtlardan biriga yashirinadi.San’atda
Quyosh botishidagi ertaknamo o‘rmon

muqaddas daraxtzor» yoki jannatdek go‘zal o‘rmon bog‘i motivi keng tarqalgan. Bu Yevropa manzara she’riyatiga asosiy ta’sir ko‘rsatgan «locus amoenus» (so‘zma-so‘z «yoqimli joy») badiiy timsolining bir ko‘rinishi bo‘lgan.Xristian an’analarida o‘rmonning yovuz «hayvonlar va ajdarholar makoni bo‘lgan chakalakzor» sifatidagi obrazi, odatda, avliyolar hayoti bilan bog‘liq «o‘rmon sukunati» motivi bilan uyg‘unlashadi. Bunday sukunat diniy riyozat va tafakkur uchun qulay muhit sifatida tushuniladi. «Cho‘l» yoki «sahro» ham ko‘pincha o‘rmon deb tasvirlanadi, masalan, «Cho‘mdiruvchi Yahyo sukunatda», «Magdalalik Maryamning tavbasi» kabi sahnalarda.
Avvalo saroy she’riyati va xalq butparastlik an’analari ta’sirida o‘rmonni ulkan yaxlit organik birlik sifatida tasvirlash qarashi shakllangan. O‘rta asrlar Yevropa madaniyatidagi «o‘rmon mifologiyasi»ga
kech ellinizm davriga oid Serviy (Xalkidiy, ) sharhlar katta ta’sir ko‘rsatgan, bu sharhlarni Shartr maktabi faylasuflari ham qo‘llab-quvvatlagan. UlardaTimeyPlatonning» asari va EneidaVergiliyning» asaridagi «silva» tushunchasi «allegorik o‘rmon», ya’ni «moddaning dastlabki xaosi» sifatida izohlangan. Ushbu «yashil xaos» Tristan va IzoldaParsifal», «hamda boshqa rivoyatlar qahramonlari o‘z insoniy tabiatini og‘ir sinovlarda takomillashtiradigan makonga aylanadi. Bu ritsarning aqldan ozgan «o‘rmon yovvoyisi»ga aylanishi va ramziy «o‘rmon ovi» motivlarida aks etadi. Shunga yaqin «qorong‘i o‘rmon» obrazlariDanteda va Gipnerotomaxiyaasarida uchraydi.».
O‘rmonni sehrli o‘zgarishga intiluvchi modda bilan tenglashtirish Uyg‘onish davri va barokkosan’atiga xos, masalan, Jorjone va uning davrasidagi ustalar ijodidagi o‘rmon motivlari. XVI asr Niderlandiya va Germaniya rangtasviri hamda grafikasida «Tabiat ibodatxonasi» bo‘lgan o‘rmon tasviri keng yoyilgan. Bu qadimgi germanlarning «muqaddas daraxtzorlari»ni eslatgan. Masalan, Cho‘mdiruvchi Yahyo ning o‘rmondagi va’zi Katta Piter Breygel asarida va boshqalar. Bunga nemis gumanisti Konrad Seltisning«Germaniya» asaridagi ulug‘lovchi motivlar ham yaqin. «Makbet» Shekspir.
asaridagi harakatlanuvchi o‘rmon haqidagi bashorat mifopoetik xususiyatga ega. O‘rmon mavzusi Ma’rifatparvarlik (masalan, Russoning o‘rmonni «Tabiat ibodatxonasi» deb ko‘rsatishi) va romantizm, ayniqsa nemis romantizmi, shuningdek, Nikolay Gogolningilk asarlarida ham muayyan o‘rin tutgan. Ammo XVIII—XIX asrlarda o‘rmon motivi ko‘p jihatdan mifologik mazmunini yo‘qotgan, bu holat simvolizm va modern san’at davrida Arnold Byoklin, Pyui de Shavann, V. E. Borisov-Musatov ijodigacha davom etgan.
Syurrealizm, masalan, R. Matta Echaurren va V. Lam rangtasvirida, o‘rmon chakalakzori tajovuzkor ongsiz tabiatning dahshatli hukmronligini ifodalaydi. XX asr realizmida o‘rmon insonning bilish yo‘lidagi mashaqqatlarni (U. Folkner, R. Frost va boshqalar), ona yurtning yorqin timsoli va «ekologik donolik» maktabini (L. M. Leonov va boshqalar) ifodalagan.
Adabiyotlar
- O‘rmon // Katta Rossiya ensiklopediyasi. 17-jild. — Moskva, 2010. — B. 309—312.
- O‘rmon / V. V. Ivanov, M. N. Sokolov // Dunyo xalqlari miflari : ensikl. 2 jildda. / bosh muharrir S. A. Tokarev. — 2-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1988. — J. 2 : K—Ya. — 719 b.
- O‘rmon ensiklopediyasi (2 jildda) / Bosh muharrir G. I. Vorobyov. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1985—1986. — 1340 b.
- SSSR o‘rmonlari atlasi. — M., 1973.
- O‘rmonlar. — M., Misl, 1981. — 316 b. — (Dunyo tabiati).
- I. Sokolskiy Shifobaxsh qizil o‘rmon // Nauka i jizn : jurnal. — 2008. — № 2. — B. 156—160.
- I. Vtorov Sayyoramizning o‘rmon xazinasi. — Nauka i jizn. — № 10, 2013-y.
- V. F. Kovyazin, A. N. Martinov, E. S. Melnikov O‘rmon xo‘jaligi asoslari va o‘rmon taksatsiyasi. — Sankt-Peterburg: Lan, 2008. — B. 384. — ISBN 978-5-8114-0776-7.
- V. V. Straxov, A. I. Pisarenko, V. A. Borisov. Jahon va Rossiya o‘rmonlari // Rossiya Federatsiyasi Tabiiy resurslar vazirligining «Rossiyaning tabiiy resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish» byulleteni. — M., 2001. — № 9. — B. 49—63.
- R. V. Bobrov O‘rmon haqida suhbatlar / R. V. Bobrov. — M.: Molodaya gvardiya, 1979. — 240 b. — (Evrika). — 100 000 nusxa. (muqovali)