Qoraqum cho‘li

Qoraqum
turkmancha Garagum
Спутниковый снимок Средней Азии. Светлым выделена пустыня Каракумы
Markaziy Osiyoning sun’iy yo‘ldoshdan olingan surati. Qoraqum cho‘li och rangda ko‘rsatilgan
Xususiyatlari
Turiqumli 
Mutlaq balandligi450 m
Maydoni350 000 km²
Suv resurslari
DaryolarAmudaryo, Qoraqumdaryo
Ko‘llarSariqamish ko‘li, Turkman ko‘li
KanallarQoraqum kanali
VohalarTajan vohasi, Marv vohasi, Xorazm vohasi
Joylashuvi
40°30′ sh. k. 60°00′ shq. u.HGЯO
Mamlakat
Туркменистан
Красная точка
Qoraqum
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Qoraqum, shuningdek Qora-Qum, Qoraqum (turkmancha Garagum [ɡɑɾɑˈɡʊm]; o‘zbekcha Qoraqum / Қорақум, so‘zma-so‘z tarjimasi — Qora qumlar) — qumli cho‘l bo‘lib, Markaziy Osiyoning janubida joylashgan. U Turkmanistonning katta qismi va unga tutash O‘zbekistonning chegaraoldi hududlarini qamrab oladi. Maydoni — 350 000 km². Cho‘l tarkibida Zaunguz Qoraqumi (yassi tog‘lik), Markaziy Qoraqum (Pastqam Qoraqum) — Zaunguz Qoraqumidan Unguz botig‘iorqali ajralgan — hamda Janubi-sharqiy Qoraqumajratiladi. Qoraqumning sharqiy, markaziy, g‘arbiy va shimoliy qismlari qadimgi Amudaryoning qumli yotqiziqlaridan, janubiy qismi esa Tajan va Murg‘ob daryolari yotqiziqlaridan tashkil topgan.

Geografiyasi

Qoraqum
Taqirlar pastqamliklarda

Qoraqumning shimoliy chegarasi Sariqamish botig‘i va Uzboybo‘ylab, sharqiy chegarasi Amudaryovodiysi bo‘ylab, janubi-sharqiy chegarasi Qorabil va Bodxizqirlari bo‘ylab, janubiy chegarasi Kopetdog‘tog‘oldi tekisligi bo‘ylab, g‘arbiy chegarasi esa Kichik Bolxon tog‘ ko‘tarilmasi hamda Katta Bolxontog‘ tizmasi bo‘ylab o‘tadi. Qoraqum — yuzasi sharqdan g‘arbga tomon umumiy qiyalikka ega bo‘lgan, past-baland va kuchli parchalangan tekislik. Unda qum tizmalar, qum do‘ngliklari va barxanlar ustunlik qiladi. Qum tizmalar orasidagi pastqamliklarda ko‘pincha sho‘rxoklar va taqirlaruchraydi. Qumlar yerosti suvlarigaboy. Bu suvlar qazilgan quduqlardan olinadi. V. N. Kunin ushbu quduqlar SSSRdagi, ehtimol, hatto dunyodagi eng chuqur quduqlar bo‘lganini ta’kidlab, 270 metr chuqurlikdagi qazma quduq haqida ma’lumot beradi. Cho‘lni Qoraqum kanalikesib o‘tadi. Tajan va Murg‘ob daryolari «ko‘r delta» deb ataladigan deltalarga ega: ularning yelpig‘ichsimon delta tarmoqlari qumlar orasida yo‘qolib ketadi. Ularda Tajan va Marv vohalarijoylashgan. Pastqam hududlar orasida Sariqamish botig‘i, Oqchaya botig‘i, va Unguz botig‘i ajralib turadi. Sun’iy suv havzasi — Turkman ko‘li to‘ldirilmoqda.

Iqlimi

Iqlimi keskin kontinental bo‘lib, yanvar oyining o‘rtacha harorati cho‘lning shimolida −5 °C, janubida 3 °C, iyulda esa mos ravishda 28 °C dan 34 °C gacha bo‘ladi. Havo haroratining sutkalik o‘zgarishi juda katta: yozda kunduzi cho‘lning ko‘plab joylarida harorat 50°C va undan yuqoriga ko‘tariladi. Shu sababli u dunyodagi eng issiq cho‘llardan biri hisoblanadi. Tuproq yuzasi bundan ham ko‘proq — 80 °C gacha qiziydi. Yog‘in kam: shimolda yiliga 60 mm, janubda 150 mm tushadi. Yog‘inning 70 % gacha bo‘lgan qismi noyabr–aprel oylariga to‘g‘ri keladi.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Bahorda Qoraqum maydonining 5 % ini egallagan barxan qumlardan tashqari butun cho‘l hududini efemerlar (эфемеры) va efemeroidlar (эфемероиды)qoplaydi. Ular may oyining boshidayoq qurib qoladi. O‘simliklar orasida qum qiyog‘i, qum akatsiyasi, astragallar, saksovullaruchraydi. Qoraqumda jayronlar, korsak tulkilari, bo‘rilar, barxan va dasht mushuklari, kemiruvchilar, kaltakesaklar, ilonlar, solpugalar (фаланги), chayonlar, dasht toshbaqalari ham yashaydi. Yaylov chorvachiligida asosan qo‘y va tuya boqish rivojlangan.

Janubi-sharqiy Qoraqumda Repetek qo‘riqxonasijoylashgan. Markaziy Qoraqumda esa Bereketli-Qoraqum qo‘riqxonasi.

2024-yilda Zoologiya instituti ning qozog‘istonlik olimlari Qizilqum cho‘lida ilgari fanga noma’lum bo‘lgan ikki turdagi o‘rgimchakni aniqladi. Araxnologlar jami 54 turdagi o‘rgimchakni qayd etdi. Shulardan 27 turi (to‘plangan namunalarning 50 % i) mazkur cho‘lda birinchi marta uchragani, 10 turi (19 %) esa ilgari Qozog‘iston hududida umuman qayd etilmagani ma’lum bo‘ldi. Ikki tur o‘rgimchak butunlay fan uchun yangibo‘lib chiqdi. Ular tavsiflandi va quyidagi nomlarni oldi: Anagraphis karamola va Drassodes babenkoi.

Geologiyasi

Qoraqumda neft va gaz, shuningdek, oltingugurtkonlari mavjud. Bu yerda Darvoza gaz krateri joylashgan.

Aholisi

Aholi asosan Amudaryo, Tajan va Murg‘ob daryolari, shuningdek, Kopetdog‘ning shimoliy yonbag‘ridan oqib tushadigan kichik daryolar hosil qilgan vohalarda to‘plangan.

Madaniyatda

Bayramlar

«Bir tomchi suv — bir zarra oltin» — 1995-yilda Turkmaniston prezidenti S. A. Niyozovfarmoni bilan ta’sis etilgan bayram. Prezident bu bayramdan ko‘zlangan maqsad cho‘lning qattiq iqlimini sun’iy ravishda yumshatish ekanini rasman e’lon qilgan. Suvga bag‘ishlangan ushbu bayram aprel oyining birinchi yakshanbasida nishonlanadi. U Turkmanistonning milliy bayrami va turkman melioratorlarining kasb bayramidir.

Adabiyotlar

  • Kunin V. N. Qoraqum qaydlari / Muqova va rangli illyustratsiyalar rassom G. A. Petrovga tegishli. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Geografgiz, 1952. — 264, [8] b. — 50 000 nusxa (qattiq muqovada) (1-nashr — M., 1950)
  • Masson V. M., Sarianidi V. I. Qoraqum: sivilizatsiya tongi / SSSR Fanlar akademiyasi. — M.: Nauka, 1972. — 168 b. — (Jahon madaniyati tarixidan). — 30 000 nusxa

Havolalar