Savanna haqida

Tarqalishi

Savannalar — subekvatorial mintaqadagi hududlar, ular o‘t o‘simliklari bilan qoplangan, bu yerda siyrak joylashgan daraxtlar va butalar uchraydi. Ular subekvatorial iqlimga xos bo‘lib, yil keskin ravishda quruq va yomg‘irli mavsumlarga bo‘linadi.

Tavsifi

Savannalar — tropik mamlakatlarning nisbatan baland, quruq kontinental iqlimga ega hududlariga xos. Haqiqiy dashtlardan farqli ravishda, savannalarda o‘tlar bilan birga butalar va daraxtlar ham o‘sadi; ular ba’zan butun bir o‘rmonni hosil qiladi, masalan, Braziliyada. Savannalar mo‘tadil kengliklarda joylashgan dashtlarga namlanish tartibi va yashash sharoitlari jihatidan ancha o‘xshaydi. Dasht mintaqasidagi kabi, bu yerda yashovchi organizmlar ham yomg‘irli mavsumdagi yuqori havo haroratiga va quruq mavsumdagi kam yog‘ingarchilikka moslashishi kerak.

Savannalarning o‘tsimon o‘simlik qoplami asosan barglari qattiq, bo‘yi baland boshoqli o‘simliklardan iborat; ular orasida boshqa ko‘p yillik o‘tlar va chala butalar ham o‘sadi. Bahorda suv bosadigan nam joylarda esa qiyoqdoshlar oilasining turli vakillari ham uchraydi. Savannalarda butalar ba’zan ko‘plab kvadrat metr maydonni egallaydigan qalin chakalakzorlar hosil qiladi. Savanna daraxtlari odatda past bo‘yli bo‘ladi; eng balandlari ham bizdagi mevali daraxtlardan baland emas, qiyshiq tanasi va shoxlari bilan ularga juda o‘xshaydi. Daraxt va butalarni ba’zan lianalar chirmab oladi, ularning ustida esa epifitlar. Piyozboshli, tuganakli va etli, sersuv o‘simliklar savannalarda kam uchraydi. Lishayniklar, yo‘sinlar va suvo‘tlar savannalarda faqat toshlar va daraxtlar ustida uchraydi.

Braziliya savannalari siyrak, yorug‘ o‘rmonlardan iborat bo‘lib, ularda istalgan yo‘nalishda bemalol piyoda yurish yoki transportda harakatlanish mumkin; bunday o‘rmonlarning tuproq yuzasini balandligi 1 metrgacha yetadigan o‘tlar va chala butalar qoplagan. Boshqa mamlakatlar savannalarida esa daraxtlar umuman o‘smaydi yoki juda kam uchraydi va bo‘yi nihoyatda past bo‘ladi. O‘t qoplami ham ba’zan juda past, hatto yerga yopishib o‘sadi.

Quruq mavsumlar oxirida savannalarda tez-tez yong‘inlar yuz beradi. Ayrim o‘simliklar bunday sharoitda ham yashab qolishga qodir, masalan, baobab olovdan himoyalangan yo‘g‘on tanasi bilan ajralib turadi; uning tanasi gubka singari suv zaxirasini saqlay oladi. Uzun ildizlari yerning chuqur qatlamlaridan namlikni shimib oladi. Akatsiyaning keng va yassi shox-shabbasi pastroqda o‘sayotgan barglarga soya berib, ularni qurib qolishdan saqlaydi.

Hozir savannalarning ko‘plab hududlari chorvachilik uchun foydalanilmoqda va u yerlarda yovvoyi hayot shakllari butunlay yo‘qolgan. Biroq Afrika savannalarida yovvoyi hayvonlar hanuz yashaydigan ulkan milliy bog‘lar mavjud.

Tarqalishi

Savannalarga ayrim hududlar ham kiradi, ularda yarim quruq O‘rta dengiz iqlimi[manba 3860 kundan beri ko‘rsatilmagan] hukmron. Ular barcha qit’alarda tarqalgan; bundan yagona istisno — Antarktida.

Iqlimi

Shimol va janub tomonda ekvatordan bir necha gradus uzoqlikda joylashgan hududlarda iqlim odatda quruq bo‘ladi. Biroq yilning ayrim oylarida bu yerlarda havo juda isib ketadi va tez-tez yomg‘ir yog‘adi. Dunyoning turli qismlarida uchraydigan bunday hududlar savanna mintaqalari deb ataladi. Bu nom shunday iqlimga ega eng katta hudud hisoblangan Afrika savannasidan kelib chiqqan.

Savanna mintaqalari ikki tropik chiziq orasida joylashgan. Bu chiziqlar ekvatordan eng uzoqdagi shunday parallellarki, ularda Quyosh zenitga ko‘tarilishi mumkin. Bu hodisa quyosh turishi paytida kuzatiladi va o‘sha vaqtda havo ancha isib ketadi. Natijada dengiz suvi ayniqsa ko‘p bug‘lanib, kuchli jala yomg‘irlarga sabab bo‘ladi. Ekvator yaqinidagi savanna hududlarida esa Quyosh tengkunliklar (mart va sentabr oylarida) vaqtida aynan zenitda bo‘ladi. Shu sababli bir yomg‘irli mavsum bilan ikkinchisi orasida bir necha oy o‘tadi. Ekvatorga eng yaqin savannalarda ikki yomg‘irli mavsum vaqt jihatidan shunchalik yaqinlashadiki, deyarli bitta mavsumga qo‘shilib ketadi. Bunday savanna hududlarida yomg‘irli davr sakkiz-to‘qqiz oy davom etadi, ekvatordan uzoqroq hududlarda esa ikki-uch oyga qisqaradi.

O‘simlik dunyosi

Savanna o‘simliklari quruq kontinental iqlimga va ko‘plab savannalarda oylar davom etadigan davriy qurg‘oqchilikka moslashgan. Boshoqli va boshqa o‘tlar kamdan-kam hollarda yer bag‘irlab yoyiladigan novdalar hosil qiladi; odatda ular to‘p-to‘p bo‘lib o‘sadi. Boshoqli o‘simliklarning barglari ingichka, quruq, qattiq, tukli yoki mumsimon qatlam bilan qoplangan bo‘ladi. Boshoqli o‘simliklar va qiyoqdoshlarning yosh barglari naycha shaklida o‘ralgan holda qoladi. Daraxt barglari mayda, tukli, yaltiroq («laklangandek») yoki mumsimon qatlam bilan qoplangan. Savanna o‘simliklari yaqqol kserofit xususiyatga ega. Ko‘plab turlarda katta miqdorda efir moylari bo‘ladi, ayniqsa Janubiy Amerikada uchraydigan verbenadoshlar, labguldoshlar va mirtadoshlar oilalariga mansub turlarga xos. Ayrim ko‘p yillik o‘tlar, chala butalar (va butalar)ning o‘sishi ayniqsa o‘ziga xos: ularning yer ostidagi asosiy qismi (ehtimol, poyasi va ildizlari) kuchli rivojlanib, shakli notekis, tuganaksimon yog‘ochlashgan tana hosil qiladi. Keyinchalik undan ko‘plab, asosan shoxlanmagan yoki kam shoxlangan novdalar o‘sib chiqadi. Yilning quruq davrida savanna o‘simliklarining o‘sishi to‘xtaydi; savannalar sarg‘ayadi, qurigan o‘simliklar esa ko‘pincha yong‘inga uchraydi. Shu sababli daraxtlarning po‘stlog‘i odatda kuygan bo‘ladi. Yomg‘irlar boshlanishi bilan savannalar yana jonlanadi, yangi ko‘katlar bilan qoplanib, turli-tuman gullarga to‘ladi.

Avstraliyaning evkalipt o‘rmonlari braziliyaliklar «campos cerratos» deb ataydigan o‘rmonlarga juda o‘xshaydi. Ular ham yorug‘ va shu qadar siyrakki (daraxtlar bir-biridan uzoqda joylashgan, shox-shabbalari tutashmaydi), ularda istalgan yo‘nalishda piyoda yurish, hatto transportda harakatlanish ham oson. Yomg‘irli mavsumda bu o‘rmonlar tuprog‘i asosan boshoqli o‘tlardan iborat yashil o‘simlik qoplami bilan qoplanadi; quruq mavsumda esa tuproq yalang‘ochlanadi.

Hayvonot dunyosi

Savanna — Keniya

Savanna hayvonlari qurg‘oqchilik sharoitida yashab qolishga moslashishga majbur bo‘lgan. Masalan, jirafalar, zebralar, gnu antilopalari, fillar va karkidonlar kabi yirik o‘txo‘rlar juda uzoq masofalarga ko‘cha oladi. Biror joy haddan tashqari qurib ketsa, ular yomg‘ir yog‘ayotgan va o‘simliklar ko‘p bo‘lgan hududlarga yo‘l oladi. Sherlar, gepardlar va leopardlar kabi yirtqichlar ko‘chib yuruvchi antilopa yoki zebra podalarini ovlaydi. Kichik hayvonlar uchun suv qidirib uzoqqa borish qiyin, shu sababli ular quruq mavsum davomida uyqu holatiga kirishni afzal ko‘radi.

Adabiyotlar

  • Geografik atlas. — M.: GUGK, 1982. — B. 44. — 238 b. — 227 000 nusxa.
  • Dunyo o‘quv atlasi. — M.: GUGK, 1980. — B. 12. — 180 b. — 275 000 nusxa.
  • Dunyoning kichik atlasi. — 2006. — B. 20. — 192 b. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-98522-011-7.
  • Katta geografik ensiklopediya / Ilmiy muharrir: geografiya fanlari doktori D. I. Lyuri. — M.: OLMA-PRESS Obrazovaniye, 2006. — B. 370. — 640 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-94849-835-2.
  • Geografiya olami: Geografiya va geograflar. Tabiiy muhit / Tahrir hay’ati: G. I. Richagov va boshqalar. — M.: Misl, 1984. — B. 328—330. — 367 b.
  • Rostovtsev S. I. Savannalar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.

Havolalar