Praga haqida

Poytaxti — Chexiya
Praga
chex. Praha
Против часовой стрелки, начиная с верхнего правого угла: Староместская ратуша, собор Святого Вита, танцующий дом, Мала-Страна, Староместская площадь, Карлов мост
Yuqori o‘ng burchakdan boshlab, soat miliga teskari yo‘nalishda: Eski shahar ratushasi, Avliyo Vit sobori, Raqsga tushayotgan uy, Mala-Strana, Eski shahar maydoni, Karl ko‘prigi
50°05′19″ sh. k. 14°25′17″ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Chexiya
Shahar hokimi Boguslav Svoboda
Tarix va geografiya
Asos solingan VIII asr
Ilk bor tilga olingan IX asr
Maydoni 496 km²
Balandligi 177—399 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ↗1 397 880 kishi (2025)
Aholi zichligi 2736 kishi/km²
Aglomeratsiya 2 709 418
Millatlar chexlar, polyaklar, slovaklar, nemislar, vengerlar, avstriyaliklar
Aholisining atalishi pragalik erkak, pragalik ayol, pragaliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +420 2
Pochta indeksi 100 00 — 199 00
Avtomobil kodi A (avvalgi kodlar: AB, AC, AD, AE, AH, AJ, AK, AL, AM, AN, AO, AP, AR, AS, AT, AU, AV, AY, AZ)
Identifikator CZ-PR
Boshqa maʼlumotlar
Mukofotlar

praha.eu
 (chex.) (ingl.)
Прага на карте
Прага
Praga
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi sayohat qo‘llanmasi

Praga (chex. Praha [ˈpraɦa]) — alohida maqomga ega shahar va Chexiya Respublikasining poytaxti, Markaziy Chexiya o‘lkasi hamda uning ikki tumani — Praga-Sharq va Praga-G‘arbning maʼmuriy markazi. Mamlakatning mustaqil maʼmuriy-hududiy birligini tashkil etadi.

Aholisi: 1,40 million kishi (2025-yil). U Yevropa Ittifoqi mamlakatlari shaharlari orasida aholi soni bo‘yicha o‘n to‘rtinchi o‘rinda turadi. U Vltava daryosi bo‘yida, uning Elbaga quyilish joyidan qirq kilometr narida joylashgan.

Chexiyaning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Yevropaning eng yirik sayyohlik markazlaridan biri. 2012-yilda shaharga kelgan sayyohlar soni 5,4 milliondan oshgan.

Praga X asrdan Chexiya davlatining poytaxti bo‘lgan; 1526—1918-yillarda esa bosh shahar sifatida Bogemiyada Gabsburglar hukmronligi ostida bo‘lgan; 1918-yildan 1992-yilgacha u Chexoslovakiyaning poytaxti, 1993-yildan esa Chexiya Respublikasining poytaxtidir. Tarixiy markazi YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Etimologiyasi

Praganing nomi — Praha — chex tilidagi chex. prah («ostona») so‘zi bilan bog‘lanadi. Bunda «daryo ostonasi» nazarda tutiladi; Praga hududida bunday ostonalar bir nechta.

Xalq etimologiyasiga ko‘ra, bu nom knyaginya Libushe haqidagi afsonadan kelib chiqqan: u xizmatkorlarini o‘rmonga yuborgan, ular uy ostonasini yo‘nayotgan kishini uchratgan va «Praga» nomi shu bilan izohlangan.

Tarixi

Ilk asrlar tarixi

Afsonaviy malika Libushe Praganing kelajakdagi shuhratini bashorat qilmoqda

Praganing ilk tarixi paleolit davrigacha borib taqaladi; asrlar davomida bu yerda turli qabila va xalqlar yashagan. Yahudiy solnomachisi David Solomon Gans nemis tarixchisi Kiriak Shpangenbergga tayanib, shaharga Boyxem nomi bilan miloddan avvalgi taxminan 1306-yilda qadimgi Boyya podshohi tomonidan asos solinganini taʼkidlagan.

Miloddan avvalgi V va IV asrlarda kelt qabilasi — boylar bu hududga joylashib, bu yerda eng yirik mustahkamlangan shaharchani (oppidumni) — Bogemiya, dagi Zavistni barpo etgan. U hozirgi Praganing janubiy chekkasidagi Zbraslav hududida joylashgan. Keltlar bu o‘lkani Bogemiya deb atashgan; bu «boylar xalqining uyi» degan maʼnoni bildiradi. Keyinchalik ularni german qabilalari siqib chiqargan; ular orasida markomanlar, kvadlar, langobardlar va ehtimol, svevlar.

II asrda Ptolemey tuzgan xaritada hozirgi Praga joylashgan hududdagi Kasurgis nomli german shahri tilga olingan. Milodiy V asr oxirida, Xalqlarning buyuk ko‘chishi davrida, G‘arbiy Rim imperiyasi qulagach, Bogemiyada yashagan german qabilalari g‘arbga ko‘chgan. VI asrda slavyan qabilalari (venedlar) Markaziy Chexiya o‘lkasiga, shu jumladan, hozirgi Praga hududiga joylashgan.

Keyingi uch asr davomida chex qabilalari bu hududda bir necha mustahkamlangan manzilgoh barpo etgan, avvalo Sharka vodiysi, Butovitse va Levi Gradetsda.

«Nyurnberg solnomasi»dan olingan Praga manzarasi gravyurasi, 1493-yil.

Hozirgi shahar hududidagi slavyan manzilgohlari haqidagi dastlabki tarixiy maʼlumotlar milodiy VI asrga borib taqaladi

Aynan VIII asrda yashaganligi aytiladigan afsonaviy Libushe va uning eri Prshemisl Prshemislovichlar sulolasiga asos solgan. Rivoyatga ko‘ra, Libushe Praga nomli buyuk shaharning qoyali balandlikda, Vltava daryosi ustida qurilishini bashorat qilgan.

Vaqt o‘tishi bilan bu hudud gersoglarning, keyinchalik esa Bogemiya qirollarining qarorgohiga aylangan. Praga Yevropaning barcha burchaklaridan, shu jumladan, ko‘plab yahudiy savdogarlarni jalb etadigan muhim tijorat markaziga aylangan. Shaharda bir vaqtlar katta qul bozori ham bo‘lgan.

Aynan IX asr oxirida keyinchalik Praga qalʼasi nomini olgan majmuaning qurilishi boshlangan. Bu 800-yildan beri mavjud bo‘lgan mustahkamlangan manzilgohni kengaytirgan. Pragadagi yana bir mashhur istehkom — Prshemislovichlarning Vishegrad qalʼasiga X asrda, Praga qalʼasidan taxminan 70 yil keyin asos solingan.

Keyin, X asrda Praga Chexiya davlatining poytaxtiga aylangan; shu asr oxirida bozor maydoni barpo etilgan.

Masalan, qirol Vladislav I davrida, 1170-yilda Vltava daryosi ustidan birinchi ko‘prik qurilib, unga Yudita ko‘prigi deb nom berilgan — bu nom qirolning rafiqasi Tyuringiyalik Yutta sharafiga qo‘yilgan. 1342-yildagi toshqinda ko‘prik vayron bo‘lgan, keyinchalik qayta qurilib, Karl ko‘prigi deb nomlangan.

1257-yilda qirol Ottokar II davrida Mala-Strana («Kichik mavze») tumani eski qishloq o‘rnida tashkil etilgan; u keyinchalik Gradchani (Praga qalʼasi) tumaniga aylangan. Bu yerda nemislar yashagan va ular Magdeburg huquqi asosida sud ishlarini mustaqil yuritish huquqiga ega bo‘lgan. Yangi tuman daryoning qarama-qarshi sohilida, devor va istehkomlar bilan o‘ralgan, manzilgoh maqomidagi Stare-Mesto («Eski shahar») ro‘parasida joylashgan.

Xususan, XIII asrning birinchi yarmida maydon atrofidagi tosh binolar yonida qalʼa devorlari qurila boshlagan.

Ilk o‘rta asrlarda Praga Parij bilan bir qatorda Yevropaning poytaxti bo‘lish uchun raqobatlashgan, biroq XVI asrdadastlabki globallashuv to‘lqinidan chetda qolib, Yevropaning chekka shahriga aylangan.

O‘rta asrlar

Praga, 1606-yil

Praganing o‘rta asrlar davri, ayniqsa, Karl IV hukmronligi shahar o‘sishi va o‘zgarishlari bilan ajralib turgan. Karl IV Bogemiya qiroli va Muqaddas Rim imperiyasi imperatori sifatida Pragani imperiya poytaxtiga aylantirgan. U shaharni yirik savdo, moliya va taʼlim markaziga aylantirishda muhim rol o‘ynagan.

Karl IV ning Pragaga qo‘shgan eng muhim hissalaridan biri Yangi shahar (Nove-Mesto)ni Eski shaharga tutash holda qurish bo‘lgan. Karl qurilish rejasini shaxsan tuzgan; u o‘z hukmronligidan oldin toshqinda vayron bo‘lgan Yudita ko‘prigi o‘rniga Karl ko‘prigini qurishni ham ko‘zda tutgan. Ko‘prik sharqiy sohildagi tumanlarni Mala-Strana va qalʼa hududi bilan bog‘lagan. Bundan tashqari, u Karl universitetiga 1347-yilda asos solgan; u hozirgacha Markaziy Yevropaning eng qadimgi universiteti hisoblanadi.

Karl IV hukmronligi davrida Praga meʼmorchiligi jiddiy o‘zgargan. Gotika uslubidagi Avliyo Vit sobori roman uslubidagi rotunda o‘rnida qurilib, Praga qudrati va boyligining ramziga aylangan. Shaharda zarbxona ham bo‘lgan va u nemis hamda italyan bankirlari va savdogarlari uchun savdo markazi vazifasini bajargan. Ammo hunarmandlar gildiyalarining kuchayishi va kambag‘allar sonining ortishi sababli jamoat tartibi beqarorlashgan.

1360-yillardagi ocharchilikka qarshi kurashish uchun Karl IV Ochlik devorini — Mala-Strana va qalʼa hududining janubidagi mustahkam mudofaa inshootini qurishni buyurgan. Qurilish ishchilar va ularning oilalarini ish hamda oziq-ovqat bilan taʼminlagan.

Karl IV 1378-yilda vafot etgan va taxtni uning o‘g‘li, qirol Vatslav IV egallagan. Vatslav IV hukmronligi kuchli tartibsizliklar, jumladan, 1389-yilda Pragadagi deyarli barcha yahudiylarning o‘ldirilishi bilan kechgan. Ilohiyotshunos va Karl universiteti rektori Yan Gus Pragada vaʼzlar aytgan; uning vaʼzlari tanazzulga yuz tutgan cherkovda tub islohotlar o‘tkazishga ilhom bergan. Uning taʼlimoti haddan tashqari xavfli deb topilib, u Konstans soboriga chaqirilgan, bidʼatchilikda ayblanib sud qilingan va 1415-yilda gulxanda yoqilgan.

Aynan Gusning o‘limi, chexlarning ilk millatchilik va dastlabki protestantlik harakatlari bilan birga, guschilar urushlariga turtki bergan. general Yan Jijka boshchiligidagi dehqon qo‘zg‘olonchilari Pragadagi guschi qo‘shinlar bilan birgalikda imperator Sigizmundni 1420-yildagi Vitkov tepaligi jangida mag‘lub etgan. Guschilar urushlari paytida Praga «salibchilar» va yollanma qo‘shinlar hujumiga uchragan, ammo Praga bayrog‘i ostida mardonavor himoyalangan. Qaldirg‘och dumiga o‘xshash shaklli bayroq qizil rangda bo‘lib, mayda oq geraldik nilufarlar bilan bezatilgan, markazida esa Eski shaharning kumush gerbi joylashgan. Gerb ustida «PÁN BŮH POMOC NAŠE» («Xudo — bizning madadkorimiz») degan so‘zlar, yuqori qism markazida esa guschilar jomi tasvirlangan.

Tartibsizliklarga qaramay, keyingi asrlarda Praga savdo shahri sifatida rivojlanishda davom etgan. Gotika binolari bunyod etilgan, Praga qalʼasiga Vladislav zali qo‘shilgan. Shahar go‘zalligi bilan mashhur bo‘lib, unga Iogann Kepler va Volfgang Amadey Motsart kabi taniqli shaxslar tashrif buyurgan. Praganing o‘rta asrlardagi tarixi kelajakdagi taraqqiyoti va ravnaqiga zamin yaratib, uni Yevropaning eng muhim madaniy markazlaridan biriga aylantirgan.

Gabsburglar davri

Praga gerbi (1649)

Pragada Gabsburglar davri 1526-yilda, chex mulkdor tabaqalari Ferdinand Ini Gabsburglar sulolasidan qirol etib saylaganida boshlangan. Bu Bogemiyadagi nizolar davrining boshlanishi bo‘lgan: Gabsburglarning qatʼiy katolik eʼtiqodi Pragada tobora keng tarqalayotgan protestantlik bilan to‘qnash kelgan. Biroq Muqaddas Rim imperiyasi imperatori Rudolf II 1576-yilda Bogemiya qiroli etib saylangach, Praga Yevropa madaniy markaziga aylangan. Rudolf II Pragani o‘z qarorgohi qilib tanlab, Praga qalʼasida yashagan; u yerga munajjimlar, sehrgarlar, olimlar, musiqachilar va rassomlarni taklif qilgan. Bu shaharning gullab-yashnash davri bo‘lib, unda astronomlar Tixo Brage va Iogann Kepler, rassom Archimboldo, alkimyogarlar Edvard Kelli va Jon Di, shoira Elizabet Jeyn Ueston va boshqalar yashagan.

Ammo 1618-yilda mashhur Pragadagi ikkinchi defenestratsiya voqeasi O‘ttiz yillik urushga olib keldi. Bu Praga va Chexiya uchun ayniqsa og‘ir davr bo‘ldi. Gabsburglik Ferdinand II taxtdan ag‘darilib, Bogemiya qiroli lavozimini Pfals kurfyursti Fridrix V egalladi. Biroq uning qo‘shini Oq tog‘ jangida (1620-yil) shahar yaqinida mag‘lub bo‘ldi. Shundan so‘ng 1621-yilda qo‘zg‘olonda qatnashgan 27 nafar chex protestant yetakchisi Eski shahar maydonida qatl etildi, boshqalarning ko‘pi surgun qilindi. Praga, keyin esa boshqa chex yerlari kuch bilan yana katoliklikka qaytarildi. Urush davomida shahar Saksoniya kurfyurstining hujumi (1631-yil) va Praga jangi (1648-yil) paytida zarar ko‘rdi. Shaharda uzluksiz tanazzul boshlanib, aholi soni 60 000 dan 20 000 kishigacha kamaydi. 17-asrning ikkinchi yarmida Praga aholisi yana o‘sa boshladi. Yahudiylar shaharda 10-asr oxiridan yashagan; 1708-yilga kelib ular aholisining taxminan to‘rtdan birini tashkil etgan.

1689-yilda katta yong‘in Pragani vayron qildi, biroq bu shaharni yangilash va qayta qurishga turtki berdi. 1713—1714-yillarda shaharda so‘nggi yirik vabo epidemiyasi yuz berib, 12 000 dan 13 000 gacha odam halok bo‘ldi.

1744-yilda Prussiya qiroli Buyuk Fridrix shaharga bostirib kirdi; bu og‘ir va uzoq qamalga sabab bo‘ldi. Bosqin davomida shaharning katta qismi vayron qilindi. Ammo bir oydan so‘ng Buyuk Fridrix mag‘lubiyatga uchrab, Bogemiyadan chekinishga majbur bo‘ldi.

Bosqin keltirgan vayronagarchiliklarga qaramay, 18-asr davomida Praga iqtisodiyoti yaxshilanib bordi. 1771-yilga kelib aholi 80 000 kishiga yetdi. Ko‘plab badavlat savdogar va zodagonlar saroylar, cherkovlar hamda sanʼat va musiqa bilan uyg‘un bog‘larni barpo etib, shaharning rivojlanishiga hissa qo‘shdilar. Natijada bugungacha butun dunyoda tanilgan barokko uslubidagi shahar shakllandi.

Keyinchalik Iosif II davrida, 1784-yilda to‘rt tuman — Mala-Strana, Nove-Mesto, Stare-Mesto va Gradchani yagona shahar sifatida birlashtirildi, bu uning hokimiyati va taʼsirini yanada kuchaytirdi. Yozefov deb ataluvchi yahudiylar tumani faqat 1850-yilda qo‘shildi. Sanoat inqilobi Pragada katta o‘zgarishlar keltirib chiqardi: yangi fabrikalar yaqin atrofdagi ko‘mir konlari va metallurgiya korxonalari resurslaridan foydalanishi mumkin bo‘ldi. 1817-yilda ilk shahar atrofi tumani — Karlin tashkil etildi, yigirma yil o‘tib aholi soni 100 000 kishidan oshdi.

1848-yildagi Yevropa inqiloblari Pragaga ham taʼsir ko‘rsatdi, ammo ular shafqatsizlarcha bostirildi. Keyingi yillarda Chex milliy uyg‘onishi kuchayib, 1861-yilda shahar kengashida ko‘pchilikni qo‘lga kiritdi. O‘sha paytda Pragada nemis tilida so‘zlashuvchilar ko‘pchilik edi, biroq 1880-yilga kelib ularning ulushi 14 % (42 000 kishi), 1910-yilda esa 6,7 % (37 000 kishi)gacha kamaydi. Bunga Bogemiya va Moraviyaning boshqa hududlaridan chexlarning ommaviy ko‘chib kelishi hamda milliy uyg‘onish doirasida chex tilining nufuzi va ahamiyati oshgani sabab bo‘ldi.

Avstriyaning Avstriya–Prussiya urushi dagi 1866-yilgi mag‘lubiyatidan so‘ng, shaharni Prussiya qo‘shinlari egallagan paytda Avstriya qo‘mondonligi Praga mudofaa ahamiyatini butunlay yo‘qotgan degan xulosaga keldi. Shu sababli shahar istehkomlarining katta qismini, ayniqsa, Nove-Mesto va Mala-Strana atrofidagi devorlarni buzishga qaror qilindi. Natijada Praganing chekka tumanlari tez rivojlandi: Kralovske-Vinogradi, Jij kov, Karlin, Vrshovitse, Nusle, Smixov, Koshirje, Podoli, Visochani va boshqalar. Zich qurilgan eski mahallalardan farqli ravishda bu joylarda o‘nlab va yuzlab yangi zavod-fabrikalar paydo bo‘lib, qishloqlardan ishchi kuchini jalb qilgan.

XX asr va undan keyingi davr

Ayniqsa, XIX asrda Praga aglomeratsiyasi butun imperiyaning eng muhim sanoat markaziga aylana bordi. Mashinasozlik va metallga ishlov berish korxonalari alohida ahamiyat kasb etib, yaqin atrofdagi ko‘mir havzasi va Kladno shahrining metallurgiya korxonalaridan foydalandi. Shu bilan birga, Praga va umuman Chexiyaning yanada kuchayishi, natijada alohida siyosiy maqom talab qilinishidan xavfsiragan Vena hukumati shahar atrofidagi tumanlarning Pragaga qo‘shilishiga to‘sqinlik qildi. Monarxiya 1918-yilda qulagunga qadar faqat Yozefov, Vishegrad, Goleshovitse-Bubni va Liben qo‘shilishga ruxsat oldi. Ayrim shahar atrofi manzilgohlari shu qadar kengaydiki, shahar maqomini olib, katta miqyosga yetdi. Masalan, Kralovske-Vinogradi Birinchi jahon urushidan oldin 100 mingga yaqin aholiga ega bo‘lib, Praga va Brnodan keyin Chexiya va Moraviya shaharlari orasida uchinchi o‘rinni egallagan.

1918-yil kuzida Avstriya-Vengriya imperiyasi parchalanib, mustaqil Chexoslovakiya Respublikasi tuzilgach, Praga uning poytaxtiga aylandi. Shahar Ikkinchi jahon urushi boshlanguniga qadar, yaʼni 1939-yilgacha nisbatan osoyishta yashadi. 6-may 1945-yilda ROA (Rossiya ozodlik armiyasi) va shahar aholisi kuchlari ishtirokida Praga qo‘zg‘oloni boshlandi. Ammo 8-mayda ROA askarlari Qizil armiya yaqinlashayotgani sababli Pragadan chekinib, qo‘zg‘olonchilarni og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. Shahar nemis qo‘shinlaridan 9-may 1945-yilda to‘liq sovet qo‘shinlari tomonidan ozod etildi. Yaxshiyamki, urush shaharda katta vayronagarchilik qoldirmadi. 1960-yilda Praga Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi poytaxtiga aylandi va 1993-yilgacha shunday qoldi. «Baxmal ajralish»dan so‘ng mustaqil Chexiya Respublikasining poytaxtiga aylandi. Shahar Praga bahori (1968-yil) voqealarining markazi bo‘lgan: bu davrda Chexoslovakiya Kommunistik partiyasini ichkaridan isloh qilishga urinish, bu harakatning qurolli bostirilishi — 1968-yil avgustida Varshava shartnomasi mamlakatlari qo‘shinlari tomonidan amalga oshirilgan bosqin yuz berdi. Keyinchalik shahar Baxmal inqilob i (1989-yil) markaziga aylandi.

1918-yilda mustaqil Chexoslovakiya davlati tuzilib, Praga uning poytaxti deb eʼlon qilingach, metropol sifatida rivojlanishiga hech narsa to‘1922-yildashaharning Katta Praga loyihasi doirasida shahar atrofiga joylashgan 37 ta shahar va shaharcha qo‘shildi. Natijada aholi soni deyarli uch baravarga ortib, 677 ming kishiga, maydoni esa 21 km2dan 171,5 km2ga yetdi va shahar o‘z davrining yirik Yevropa poytaxtlari darajasiga ko‘tarildi. Praganing mamlakatdagi markaziy roli va sanoat taraqqiyoti tufayli tez o‘sishi aholi sonini 850 mingga (1930-yil), so‘ng 1939-yilda bir millionga yetkazdi. Shu yillarda transport infratuzilmasi ham jadal rivojlandi: tramvay tarmog‘i deyarli butun shaharni qamradi, chekka hududlarda avtobus qatnovi tashkil etildi, trolleybus liniyalarining qurilishi boshlandi. 1930-yillar o‘rtalarida metro qurishga qaror qilindi, biroq ishlar nemislar bosqini va Ikkinchi jahon urushi sababli to‘xtatildi. Shahar chekkalarida villalardan iborat (Orjexovka, Ganspaulka, Baba, Bubenech, Zagradni-Mesto) va ko‘p qavatli uy-joyli (Goleshovitse, Deyvitse, Vrshovitse, Strashnitse, Podoli va boshqalar) yangi turar joy tumanlari barpo etildi. Ular o‘z davri uchun ancha yuqori obodonlashtirish darajasi bilan ajralib turgan. Shuningdek, bolalar bog‘chalari, maktablar, ishchilar yotoqxonalari, madaniyat uylari va sport inshootlari, masalan, Stragov stadioni qurildi. Chex meʼmorlari modern, kubizm (jahon meʼmorchiligidagi noyob hodisa) va funksionalizm uslubidagi mashhur asarlari bilan shahar meʼmorchiligini eng ilg‘or darajaga ko‘tardilar. 1930-yillarda teatr va kino hayoti keskin rivojlandi.

Pragadagi Baxmal inqilob, 1989-yil

Aynan Ikkinchi jahon urushi voqealari asrlar davomida chexlar, nemislar va yahudiylar yonma-yon yashab kelgan Pragani amalda bir millatli shaharga aylantirdi. Ko‘plab taniqli siyosat va madaniyat arboblari natsistlar hamda kommunistik tuzumlar tomonidan qatag‘on qilindi: ular qatl etildi, qamoqqa tashlandi yoki hijratga majbur bo‘ldi. Eng katta ikki emigratsiya to‘lqini 1948-yil fevralida kommunistlar hokimiyatga kelishi va Varshava shartnomasiga aʼzo davlatlar qo‘shinlarining SSSR boshchiligida 1968-yil avgustidagi bostirib kirishi bilan bog‘liq. Urushdagi aholi yo‘qotishlari sababli urushgacha bo‘lgan aholi soni faqat 1960-yilga kelib tiklandi. Keyinchalik shahar hududi va aholisi, asosan, 1968 va 1974-yillarda atrofdagi aholi punktlarini qo‘shib olish hisobiga o‘sdi; bir paytlar aholisi 1,2 milliondan oshdi. So‘nggi yillarda markazdagi gavjum tumanlardan shahar atrofi posyolkalariga ko‘chish tufayli aholi soni kamayishi kuzatilmoqda.

Urushdan keyingi davrda infratuzilma va obodonlashtirish ishlari davom etdi. Biroq boshqa sotsialistik mamlakatlardagi kabi uy-joy muammosini imkon qadar tez hal etish istagi 1950—1980-yillarda shahar chekkalarida arzon turar joylar — ko‘p qavatli panelli uylardan iborat bir xil qiyofadagi mikrotumanlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Bu uylardagi xonadonlarning maydoni kichik, kommunal qulayliklari cheklangan va foydalanish samaradorligi past edi. Ayni paytda markazdagi ko‘plab qimmatli tarixiy binolar eʼtibordan chetda qolib, asta-sekin yemirildi. Faqat so‘nggi davrda vaziyatni yaxshilashga erishildi: binolarning aksariyati, ko‘pincha sobiq egalarining merosxo‘rlari timsolida yangi egalarga ega bo‘ldi. Ko‘plab turar joy tumanlari, jumladan, markazga yaqin joylashgan Jij kov, Karlin, Smixov va Vinogradi deyarli to‘liq rekonstruksiya qilindi, ulardagi uy-joylar esa nufuzli maqomga ega bo‘ldi.

Aynan 2002-yil avgustida Praga Vltava daryosining halokatli toshqinidan katta zarar ko‘rdi. Shaharning salmoqli qismi suv ostida qoldi va metro bir necha oy ishlamadi.

Tabiiy-geografik tavsif

Praganing Chexiyadagi joylashuvi

Praga Vltava daryosining ikkala sohilida joylashgan. Daryoning shahar ichidagi uzunligi 29,8 km, o‘rtacha chuqurligi 2,75 m, eng katta chuqurligi 10,5 m. Praga hududida Vltavaga faqat bitta daryo (Berounka, chap irmoq), chap sohilidagi beshta va o‘ng sohilidagi to‘rtta soy quyiladi. Chap sohil bo‘ylab Chertovka[ingl.] kanali o‘tadi. Shahar daryo ajratib turadigan beshta tepalikda joylashgan (Praga axborot xizmati — PIS maʼlumotiga ko‘ra, to‘qqizta). Daryoda to‘qqizta orol bor.

Iqlimi

Praga mamlakat markazida joylashganligi sababli uning iqlimiga okean va kontinental havo tizimlari taʼsir etadi. Shaharda okean iqlimi bilan birga nam kontinental iqlim taʼsiri ham mavjud. Bu yaqin okean tufayli harorat mo‘tadillashishini va to‘rt faslning aniq namoyon bo‘lishini anglatadi.

Pragada qish nisbatan sovuq, harorat nol daraja atrofida bo‘ladi. Bu paytda quyosh nuri juda kam, qor qoplami esa noyabr o‘rtalaridan mart oxirigacha paydo bo‘lishi mumkin. 200 mm dan qalin qor kam uchrasa-da, baʼzan kuchli qor bo‘ronlari kundalik hayotga jiddiy xalaqit beradi. Shunga qaramay, qishda bir necha bor harorat iliqlashib, sovuqdan qisqa muddatli yengillik beradi.

Bundan farqli ravishda, Praga yozi quyoshli va iliq, o‘rtacha eng yuqori harorat 26 °C. Kunduzi iliq bo‘lsa-da, yozgi tunlar ancha salqin bo‘lishi mumkin. Yoz oylarida shahar mashhur sayyohlik yo‘nalishi bo‘lib, mehmonlar ochiq havodagi ko‘plab tadbir va festivallarda qatnashishlari mumkin.

Pragada yiliga 500 mm dan biroz ko‘proq yog‘in tushadi, shu sabab u Chexiya Respublikasidagi eng quruq shaharlardan biridir. Kam yog‘in yog‘ishiga yaqin atrofdagi Sudet tog‘lari va boshqa tog‘ tizmalari yomg‘ir soyasida joylashgani sabab bo‘ladi. Qish eng quruq fasl, bahor oxiri va yozda esa kuchli yomg‘irlar, ayniqsa, momaqaldiroqli jala kuzatilishi mumkin.

Pragada oktabr o‘rtasidan mart o‘rtasigacha harorat inversiyalari tez-tez ro‘y beradi, natijada havo biroz ifloslangan, tumanli va sovuq kunlar kuzatiladi. Shaharda shamol ham ko‘p bo‘lib, asosan, doimiy g‘arbiy shamollar esadi. Shamolning o‘rtacha tezligi 16 km/soat; bu sovuq oylarda harorat inversiyalarini yo‘qotish va havoni tozalashga ko‘maklashadi.

Xulosa qilib aytganda, Praga iqlimi to‘rt faslning yaqqol farqlanishi, nisbatan sovuq qish va iliq yoz bilan tavsiflanadi. Shahar yaqin tog‘ tizmalari yomg‘ir soyasida joylashgani sababli kam yog‘in oladi. Praga mehmonlari harorat inversiyalari, tumanli va sovuq kunlar hamda qish oylaridagi mo‘tadil havo ifloslanishiga duch kelishlari mumkin. Shunga qaramay, shamolli ob-havo va ochiq havodagi ko‘plab tadbirlar Pragani yil bo‘yi mashhur sayyohlik manziliga aylantiradi.

Praga iqlimi. 1991-2020-yillar meʼyori
Ko‘rsatkich \\ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat t, °C 17,4 19,2 22,9 30,7 32,8 37,7 37,8 36,8 33,1 27,8 19,5 17,7 37,8
O‘rtacha eng yuqori harorat t, °C 4,0 5,5 10,0 16,0 21,0 24,4 26,6 26,0 20,3 14,4 8,5 4,8 15,0
O‘rtacha harorat, °C 1,6 3,0 6,4 11,6 16,1 19,7 21,6 21,1 16,2 11,0 6,3 2,4 11,5
O‘rtacha eng past harorat t, °C −0,6 −0,0 3,0 7,0 11,3 14,8 16,6 16,1 12,2 8,0 4,0 −0,6 7,7
Mutlaq eng past harorat t, °C −27,5 −27,1 −27,6 −8 −2,3 1,9 6,7 6,4 0,7 −7,5 −16,9 −24,8 −27,6
Yog‘in (meʼyor), mm 22 23 28 28 73 66 79 65 42 27 30 28 509

Maʼmuriy bo‘linishi

Praganing maʼmuriy chegaralari doirasidagi umumiy maydoni 496,07 km2, shundan atigi 48,71 km2 qismi qurilishlar bilan band. Ajablanarlisi, hududning eng katta qismini qishloq xo‘jaligi yerlari — 209,84 km2 (shu jumladan, haydaladigan yerlar — 154,30 km2, mevali bog‘lar va tomorqalar — 46,81 km2, o‘tloqlar — 8,68 km2, hatto uzumzorlar — 0,10 km2) egallaydi. Bundan tashqari, shahar hududida 49,20 km2 o‘rmonlar bor.

Hozir Praga 22 ta maʼmuriy okrug va ularning tarkibidagi 57 ta shahar qismiga (mahalliy o‘zini o‘zi boshqarishning asosiy subyekti) bo‘lingan. Biroq pochta, saylov, sud va politsiya faoliyatining maʼmuriy qonunchiligi nuqtayi nazaridan shahar hanuz 1960-yildan beri 10 ta shahar okrugiga bo‘linadi.

Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish

Shahar rahbari — primator hisoblanadi; u 4 yil muddatga Praga shahar assambleyasining mahalliy saylovlardan keyingi birinchi yig‘ilishida saylanadi. Agar shahar hokimi yarim yil ichida saylanmasa, Ichki ishlar vazirligi yangi saylovlarga qadar shaharni boshqaradigan maxsus mansabdor shaxs tayinlaydi. Primator Praga shahar kengashiga ham rahbarlik qiladi; kengashni shahar assambleyasi saylaydi. Kengash shaharning ijro etuvchi organi bo‘lib, assambleya tasdiqlagan byudjetga muvofiq boshqaruvni taʼminlaydi, belgilangan miqdorgacha subsidiyalar taqsimotini hal qiladi, ko‘chalar va jamoat joylarini nomlash hamda qayta nomlashni tasdiqlaydi. Shuningdek, o‘z vakolati doirasida qarorlar chiqaradi.

Aholisi

Aholi soni
137815001610179818691869188018801880
40 000↘30 000↗60 000↗79 000↗270 389↘157 713↗350 000↘349 574↘162 323
189019001910192119301930195019501961
↗437 388↗559 440↗667 693↗729 820↗950 484↘848 823↗932 659↗1 057 570↗1 133 056
196119701980198019911991200120112013
↘1 005 379↗1 140 795↗1 182 186→1 182 186↗1 214 174→1 214 174↘1 169 106↗1 268 796↘1 246 780
201520162017201820192020202120212022
↗1 259 079↗1 267 449↗1 280 508↗1 294 513↗1 308 632↗1 324 277↗1 335 084↘1 301 432↘1 275 406
202320242025
↗1 357 326↗1 384 732↗1 397 880

31-dekabr 2006-yil holatiga ko‘ra, shaharda 1188,1 ming kishi yashagan (ayollar ko‘pchilik: har 48 erkakka 52 ayol to‘g‘ri keladi). So‘nggi[aniqlanmagan] yillarda Praga aholisi 6,5 ming kishiga ko‘paygan; shundan 0,25 mingi tabiiy o‘sish hisobiga bo‘lgan, bu 1970-yillar oxiridan beri ilk bor ijobiy ko‘rsatkichga aylangan. Yana 6,25 ming kishi migratsiya (jumladan, Rossiya Federatsiyasidan kelganlar) hisobiga qo‘shilgan. Shu bilan birga, migratsiya tufayli chex millatiga mansub aholi 4,5 mingga kamaygan (suburbanizatsiya hodisasi), chet elliklar soni esa 10,75 mingga oshgan. Eng katta o‘sish Ukraina (umumiy o‘sishning yarmidan sal kamrog‘i), Rossiya va Vyetnam fuqarolari orasida qayd etilgan. Natijada Pragada doimiy yoki vaqtincha yashovchi chet el fuqarolarining umumiy soni 100 mingdan oshgan. Ular orasida Ukraina fuqarolari 35 mingga yaqin, Slovakiya fuqarolari 15 mingga yaqin, Rossiya fuqarolari 10 mingga yaqin va Vyetnam fuqarolari 6 mingga yaqin bo‘lgan. Chet ellik aholining taxminan 28 % i Chexiyada doimiy yashash huquqiga ega, qolganlari uzoq muddatli vizalar asosida yashaydi.

Yosh tarkibiga ko‘ra, Praga aholisining 12,3 % i 0—15 yoshda, 72,1 % i 15—65 yoshda, 15,6 % i 65 yoshdan katta. Qariyb 900 kishining yoshi 100 dan oshgan. 40 yoshgacha bo‘lganlar orasida erkaklar biroz ko‘p, 45 yoshdan keyin esa ayollar ustunlik qiladi (80 yoshdan kattalar orasida ikki baravar yoki undan ham ko‘proq).

Davlat tili — chex tili; uni shahar aholisining deyarli barchasi biladi. Shuningdek, slovak tili (chexlarning mutlaq ko‘pchiligi tushunadi), nemis, rus va ingliz tillari keng tarqalgan. Bu yerda hanuz idish tilini eshitish mumkin.

Dindorlarning katta qismi, taxminan 70 % i katolik dinika eʼtiqod qiladi. O‘tkazilgan aholi ro‘yxatining 2001-yilgi maʼlumotlariga ko‘ra, Praga aholisining 67 % dan ortig‘i ateist, yana qariyb 8 % i esa bu savolga aniq javob bera olmagan.

Iqtisodiyoti

Ishbilarmonlik tumani — Pankrats

Pragada sanoatning mashinasozlik (dastgohsozlik, transport vositalari va elektrotexnika ishlab chiqarish hamda boshqa yo‘nalishlari, shuningdek, kimyo, to‘qimachilik, tikuvchilik, matbaa, va oziq-ovqat sanoati rivojlangan.

Shaharda dunyodagi so‘nggi ishlab turgan shahar pnevmatik pochta tizimi saqlangan bo‘lishi mumkin. U ilk bor 1887-yilda paydo bo‘lgan. 2002-yilgi toshqinda bir necha stansiya zarar ko‘rib, tizim faoliyati to‘xtagan. Chexiya pochtasi uni taʼmirlab, qayta ishga tushirishni rejalashtirgan. Muzey va tarixiy ahamiyatidan tashqari, bu tizim amaliy jihatdan ham foydali: masalan, Yangi shahardagi bosh pochtadan Praga qalʼasiga telegramma yoki kichik jo‘natmani 3-5 daqiqada yetkazish mumkin. Bu hatto kuryer xizmatini qo‘shganda ham boshqa transport usullaridan ancha tez.

O‘rtacha oylik ish haqi 2007-yilda tadbirkorlik sektorida 35 115 kronani, notadbirkorlik (asosan, byudjet) sektorida esa 27 385 kronani tashkil etgan. Bu 2006-yil ko‘rsatkichlaridan mos ravishda 2 416 krona (7,4 %) va 385 krona (1,4 %) yuqori. Anʼanaga ko‘ra, shaharda ish haqi Chexiya bo‘yicha va uning alohida o‘lkalaridagidan yuqori. Masalan, Markaziy Chexiyada 2007-yilda tadbirkorlik sektoridagi o‘rtacha ish haqi 25 432 krona (Pragadagi ko‘rsatkichning 72,4 % i), notadbirkorlik sektorida esa 22 686 krona (82,8 %) bo‘lgan.

Turizm

Karl ko‘prigi, sayyohlar bilan gavjum

Bozor islohotlari boshlanganidan so‘ng turizm shaharning eng tez rivojlanayotgan tarmog‘iga aylandi. Bir necha yil ichida Praga Yevropa miqyosida uncha tanilmagan shahardan sayyohlarning haqiqiy ziyoratgohiga aylandi. Jahon turizm tashkiloti maʼlumotlariga ko‘ra, 2005-yilga kelib u tashriflar soni bo‘yicha Yevropada London, Parij, Rim, Madrid va Berlindan keyin oltinchi o‘ringa ko‘tarilgan. Bunga, avvalo, shahar mehmonxonalar tarmog‘ining bir necha baravar kengayishi yordam bergan. 2007-yil boshida 29 ta besh yulduzli, 126 ta to‘rt yulduzli va 250 dan ortiq uch yulduzli mehmonxona bo‘lib, ularning umumiy o‘rinlar soni 90 mingga yetgan. Shuningdek, qirg‘oqqa bog‘langan yo‘lovchi kemalarida tashkil etilgan 4 mehmonxona, avtoulovchilar uchun bir necha motel va ko‘plab pansionlar, xostellar, yoshlar yotoqxonalari, kempinglar hamda apart-otellar mavjud bo‘lgan. The TripAdvisor Travelers’ Choice sayyohlik operatorining 2006-yilgi reytingiga ko‘ra, Pragadagi Riverside Hotel va Hotel La Palais dunyoning eng hashamatli o‘nta mehmonxonasi qatoriga kiritilgan.

Hozirda Praganing 110 mingdan ortiq aholisi (iqtisodiy faol aholining taxminan 20 % i) bevosita yoki bilvosita xorijiy va ichki turizmga xizmat ko‘rsatish sohalarida ishlaydi. 2018-yilda shaharga kelgan sayyohlar soni 7,5 milliondan oshgan; o‘rtacha sayyoh mehmonxonada 3,7 tun qolgan. Bu ham Yevropa o‘rtacha ko‘rsatkichidan biroz yuqori. Shu bilan birga, Praga rivojlanish imkoniyatlarini hali to‘liq ishga solmagani, madaniy, sport, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va boshqa xalqaro ommaviy tadbirlarni o‘tkazish orqali yanada ko‘proq mehmon jalb qilish salohiyatiga ega ekani taʼkidlanadi.

Transport

Praga xalqaro avtomobil transportining ham muhim tugunidir. Shaharda avtomagistrallar D1 Praga — Brno (— Bratislava) — Ostrava (— Katovitse — Varshava), D5 Praga — Plzen (— Nyurnberg), D8 Praga — Usti-nad-Labem (— Drezden — Berlin) va D11 Praga — Gradets-Kralove (kelgusida uni Shchetsin va Olomoutsgacha uzaytirish rejalashtirilgan) hamda bir nechta tezkor avtomobil yo‘llari tutashadi. Hozir D3 Praga — Cheske-Budeyovitse (— Lints avtomagistrali qurilmoqda. Biroq xalqaro tranzit yuk tashish hajmi bir necha baravar oshgan sharoitda shaharni to‘liq aylanib o‘tuvchi yo‘lning yo‘qligi ichki yo‘llarga yuklama, atrof-muhit ifloslanishi va tirbandliklarni kuchaytiradi. Halqa avtomagistralining butun uzunligi bo‘ylab foydalanishga topshirilishi Praga atrofidagi murakkab relyef (umumiy uzunligi 6 km dan ortiq bir necha tunnel qurish zarurati) va yer egaligi bo‘yicha bahslar tufayli 2013-yildan oldin rejalashtirilmagan.

Shahar ichki transporti

Praga metrosi

Praga jamoat transporti quyidagi turlarni o‘z ichiga oladi: metro, tramvaylar, trolleybuslar va avtobuslar. Metropoliten 61 ta stansiya va umumiy uzunligi 59,3 km bo‘lgan uchta yo‘nalishdan iborat. Ular harf va ranglar bilan ajratiladi: yashil A ( «Depo Gostivarj» stansiyasi (chex. Depo Hostivař) — «Motol kasalxonasi» stansiyasi (chex. Nemocnice Motol), sariq B («Cherni Most» stansiyasi (chex. Černý Most) — «Zlichin» stansiyasi (chex. Zličín), qizil C («Letnyani» stansiyasi (chex. Letňany) — «Gaye» stansiyasi (chex. Háje). Hozir bosh temiryo‘l vokzalini janubdagi Libush va Pisnitse tumanlari bilan bog‘laydigan to‘rtinchi — D yo‘nalishini qurish loyihasi tayyorlanmoqda.

Shaharda umumiy uzunligi 136 km bo‘lgan rivojlangan tramvay tarmog‘i bor. Bir necha o‘n yillik turg‘unlikdan so‘ng, chex poytaxtida tramvayni butunlay tugatish takliflari yangragan davrdan farqli o‘laroq, so‘nggi yillarda ahvol yaxshilanmoqda: Modrjani va Barrandov tumanlariga zamonaviy tezkor tramvay yo‘nalishlari qurildi, tramvayni Vatslav maydoniga qaytarish va tarmoqni yangi tumanlarga kengaytirish rejalari bor. Tramvay tarmog‘i shaharning katta qismini qamrab olgan. Ko‘p yo‘nalishlar markaz orqali qarama-qarshi chekka tumanlarni bog‘laydi. Faqat tunda ishlaydigan, markazni chekka tumanlar bilan bog‘lab, deyarli butun shaharni qamraydigan tramvay va avtobus yo‘nalishlari ham mavjud.

Shaharda 1-fevral 2014-yil holatiga ko‘ra, tungi qatnovlarni ham hisobga olganda, 32 ta tramvay, 200 ta avtobus va 3 ta metro yo‘nalishi bo‘lib, ularda 971 ta tramvay, 1300 ta avtobus va 202 ta metro vagoni ishlagan. Bundan tashqari, shaharda funikulyor bor; u sayyohlarni Petrshin tepaligiga olib chiqadi. Vltava ustidan oltita parom yo‘nalishi ham mavjud. Birlashtirilgan jamoat transporti tizimi shahar ichidagi shahar atrofi temiryo‘l qismlarini ham qamrab oladi, shu sabab yagona chipta bilan harakatlanish mumkin. Pragani rivojlantirish rejasida temiryo‘l tarmog‘ini yangi stansiya va bekatlar qurib, Berlinning S-Bahn tizimiga o‘xshash yagona shahar relsli transportiga aylantirish ko‘zda tutilgan.

Shahar transportida yo‘l haqi oldindan to‘lanadi. 40 kronalik asosiy chipta boshqa yo‘nalishga o‘tish imkonini beradi. U belgilangan vaqtdan boshlab kunduzi va tunda 90 daqiqa davomida poytaxt transport korxonasining barcha transport turlarida (metro, tramvay, avtobus, funikulyor va paromda) amal qiladi (chex. Dopravní podnik hl. m. Prahy), shuningdek, shahar ichidagi S yo‘nalishli shahar atrofi poyezdlarida (P va 0 tarif zonalari) foydalaniladi. 30 kronalik cheklangan, qisqa safarlar uchun chipta ham bor; u ham boshqa yo‘nalishga o‘tishga ruxsat beradi va belgilangan paytdan 30 daqiqa amal qiladi. 1 kunlik (24 soat) va 3 kunlik chiptalar mavjud. 6 yoshgacha bo‘lgan bolalar va 70 yoshdan oshgan pensionerlar bepul yuradi. 6 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan bolalarga kattalar narxining yarmi belgilanadi. Transport korxonasining alohida shartlari (qog‘oz yoki elektron shaxsiy yo‘l hujjati, batafsil DPP saytida) bajarilsa, 15 yoshgacha bolalar va 65 yoshdan katta pensionerlar bepul, 60 yoshdan 65 yoshgacha pensionerlar yarim narxda yurishi mumkin. Transport vositasiga kirganda yoki metro eskalatoridan oldin (poyezdda safar boshlansa, vokzalda) chipta sariq qurilmada belgilanadi (faqat birinchi kirishda). Metroda turniket yo‘q, nazorat stansiyalar va poyezdlarda olib boriladi. Doimiy yo‘lovchilar oylik, choraklik va yillik yo‘l chiptalaridan foydalanishi mumkin.

Praga tramvayi

Praga jamoat transportini boshqaradigan DPP tashuvchisining tadqiqotiga ko‘ra, 2008-yil noyabrida Praga metrosi kuniga o‘rtacha 1 198 579 yo‘lovchi tashigan. Eng gavjum C yo‘nalishi kuniga 518 291 yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan. B va A yo‘nalishlarining kunlik ko‘rsatkichi mos ravishda 404 256 va 276 032 bo‘lgan. Stansiyalar orasida I. P. Pavlova (C yo‘nalishi) eng gavjumi bo‘lib, noyabrda o‘rtacha kunlik yo‘lovchilar soni 118 647 ga yetgan. Keyingi o‘rinda A yo‘nalishidagi Dejvická stansiyasi turadi — kuniga 117 726 yo‘lovchi. Eng kam yo‘lovchi Kolbenova (B yo‘nalishi) stansiyasida qayd etilgan: kuniga o‘rtacha 5138 kishi.

Praga har yili asosiy jamoat transporti korxonasi — Dopravní podnik hl. m. Prahy, a.s. (DPP)ga o‘rtacha 12 milliard krona subsidiya ajratadi.

Pragadagi shaharlararo va xalqaro avtobuslar bitta avtovokzalga emas, bir nechta avtobus stansiyalariga yo‘naltiriladi: Florens markaziy avtovokzali, Praga-Goleshovitse, Praga-Cherni Most, Praga-Zlichin va boshqalar.

Ilgari (1936—1972-yillarda) Pragada trolleybus liniyalar 11 ta yo‘nalishdan iborat edi. Biroq metro qurilishi va benzin arzonligi sharoitida avtomobillar sonining ortishi bilan uni saqlash maqsadga muvofiq emas deb topildi. So‘nggi yillarda tarmoqni tiklash bo‘yicha bir necha bor taklif qilingan loyihalar shahar rahbariyati tomonidan qo‘llab-quvvatlanmadi. Ammo 2017-yilda trolleybus qatnovini tiklashga doir dastlabki sinov ishlari boshlandi.

Sayr uchun daryo transporti rivojlangan. Bu yerda daryo tramvaylari — sovet ishlab chiqarishidagi «Moskva» turidagi va Sharqiy Germaniyada ishlab chiqarilgan BiFa Typ III daryo tramvaylari, shuningdek, turli tarixiy kemalar, jumladan, paroxodlar ishlatiladi.

Hozir avtomobil transportining, jumladan, shaxsiy avtomobillarning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Praga Sharqiy Yevropada 500 tadan ortiq avtomobil har 1000 aholiga to‘g‘ri kelgan birinchi shaharga aylandi. Bu shaharning yo‘l va ko‘cha tarmoqlariga katta yuklama tushirishi hamda asosiy yo‘llarda uzoq tirbandliklarga sabab bo‘ldi. Vaziyatni yaxshilash uchun tarixiy markazga shaxsiy transport kirishini to‘liq taqiqlash, markaziy hududlarga kirish uchun to‘lov joriy etish, asosiy transport tugunlari va metro bekatlari yaqinida qulay to‘xtash joylari barpo qilib, jamoat transportini yanada rivojlantirish va qulayligini oshirish, shuningdek, shahar ichki va tashqi halqa yo‘llarini qurish rejalashtirilmoqda.

Temiryo‘l va havo transporti

Vatslav Gavel nomidagi aeroport

Pragada zamonaviy Vatslav Gavel nomidagi aeroport shaharning Praga-6 tumanida joylashgan. Unga bir kunda 630 tagacha samolyot Yevropa, Osiyo, Afrika va Shimoliy Amerikadan qo‘nadi. 2017-yilda aeroport yo‘lovchi oqimi 15 milliondan oshgan. 2007-yildagi World Airport Awards marosimida Ruzine aeroporti Markaziy va Sharqiy Yevropaning eng yaxshi aeroporti deb topilgan. Vodohodi aeroportining Praga markazidan 15 km shimolidagi yo‘lovchi terminalini qurishga qaror qilingan.

Pragaga keladigan asosiy poyezdlar Bosh temiryo‘l vokzaliga keladi. U Prezident Vilson vokzali deb ham ataladi va shahar markazida (Wilsonova ko‘chasi, 8/300, Praga 1 va Praga 2 okruglari chegarasida) joylashgan. Vokzal 1871-yil dekabrida ochilgan. Gumbazli tarixiy bino 1909-yilda meʼmor Iosif Fanta loyihasi asosida modern uslubida qurilgan. Shu paytda platformalar ustidan Chexiya qirolligi yerlarida birinchi bo‘lgan ikki oraliqli po‘lat arkali tom ham qurilgan. Chipta kassalari, kutish zallari va savdo nuqtalari joylashgan zamonaviy vokzal xonalari shu nomdagi metro stansiyasiga kirish bilan bog‘langan va ko‘cha sathidan pastda joylashgan (1972—1979-yillarda qurilgan, 2006—2012-yillarda taʼmirlangan). 1919-yilgacha vokzal Frans-Iosif I vokzali deb atalgan. Keyin 15-fevral 1940-yilgacha va 1948—1953-yillarda unga Tomas Vudro Vilson nomi berilgan; 1990-yilda esa mustaqil Chexoslovakiya tuzilishini qo‘llab-quvvatlagan AQSh prezidenti sharafiga bu nom tiklangan. 1940—1948 va 1953—1990-yillarda vokzal Bosh vokzal deb atalgan. Pragada yana Masarik nomidagi vokzal ham bor; u 1844-yilda meʼmor Antonin Yungling loyihasi asosida qurilgan bo‘lib, asosan, mahalliy temiryo‘l qatnovlariga xizmat qiladi. Shimoliy yo‘nalishga Goleshovitse tranzit vokzali, g‘arbiy yo‘nalishga esa Smixov vokzali xizmat ko‘rsatadi.

Taʼlim

Maʼlumotlar 2005—2006 o‘quv yili boshida Pragada 302 ta bolalar bog‘chasi, jumladan, 12 ta xususiy bog‘cha, 215 ta asosiy maktab (9 yillik taʼlim dasturi), shu jumladan, 10 ta xususiy maktab, asosan sog‘lig‘ida ayrim cheklovlari bo‘lgan o‘quvchilar uchun 137 ta maxsus maktab, 35 ta musiqa va sanʼat maktabi hamda 60 ta gimnaziya (jumladan, 25 tasi xususiy), 95 ta o‘rta texnik taʼlim muassasasi (texnikumga o‘xshash; 46 tasi xususiy), texnik bo‘lmagan mutaxassisliklar bo‘yicha 50 ta o‘rta maxsus maktab (20 tasi xususiy) va 36 ta oliy maxsus maktab (3 yillik taʼlim dasturi asosida to‘liq bo‘lmagan oliy taʼlim beruvchi, bakalavr darajasiga mos), jumladan, 22 tasi xususiy edi.

Chexiyada gimnaziyaga umumtaʼlim maktabining 5-, 7- yoki 9-sinfidan keyin kirish mumkin. Shunga qarab, taʼlim 8, 6 yoki 4 yil davom etadi. Bunday muassasalar oliy taʼlimga kirishga tayyorlaydi va o‘rta taʼlimning eng nufuzli turlaridan biri hisoblanadi.

Karl universiteti, XIV asr oxiridagi tarixiy bino.

Shahar Chexiya va Sharqiy Yevropaning tan olingan oliy taʼlim markazidir. Hozir unda davlat byudjetidan moliyalashtiriladigan 8 ta oliy taʼlim muassasasi bor:

Bundan tashqari, Pragada xususiy kompaniyalar yoki jamg‘armalarga qarashli 21 ta oliy taʼlim muassasasi bor. Ular asosan tijorat, menejment va huquqshunoslik sohasida mutaxassis tayyorlaydi. Eng yiriklari — Ya. A. Komenskiy nomidagi universitet, Moliya va maʼmuriy boshqaruv oliy maktabi hamda Bank ishi instituti (ularning barchasida jami 3 mingdan ortiq talaba o‘qiydi). Universitet va oliy maktablardagi talabalar soni 130 mingdan ziyod, yaʼni shahar aholisining deyarli 12 % ini tashkil etadi.

Sport

Pragada har yili ko‘plab sport musobaqalari bo‘lib o‘tadi. Ulardan Praga marafoni va Praga yarim marafonini alohida taʼkidlash mumkin. Shaharda «Viktoriya», «», «Dukla», «», «Bogemians», «», «Slaviya» va «Sparta» futbol klublari, shuningdek, Chexiya ekstraligasining «Sparta» va «Slaviya».

1920—1930-yillarda Pragada dunyodagi eng yirik, 202×310 m o‘lchamli universal Stragov stadioni qurilgan; uning tribunalarida 200 mingdan ortiq o‘rin bo‘lgan. Dastlab undan «Sokol» chex jismoniy tarbiya va vatanparvarlik jamiyatining yig‘inlari, keyinchalik spartakiadalar uchun foydalanilgan. Sig‘imi bo‘yicha faqat AQShning Indianapolis shahridagi avtopoyga stadionigina unga tenglasha oladi. 1932-yilda Shtvanitse orolida Yevropaning birinchi sunʼiy muzli stadioni qurilib, u to‘rt bor jahon chempionatlariga mezbonlik qilgan. Bu musobaqalar shaybali xokkey bo‘yicha o‘tkazilgan.

Madaniyat

Avliyo Vit sobori

Praga Yevropaning anʼanaviy madaniy markazi va dunyo miqyosidagi ko‘plab mashhur tadbirlar maskanidir: «Praga bahori» va «Dvorjak Pragasi» xalqaro musiqa festivallari, Prague Proms, Praga yozuvchilar forumi, inson huquqlari haqidagi hujjatli filmlarning «Bir dunyo» xalqaro festivali, Praga eksperimental sanʼat festivali, Butunjahon lo‘lilar sanʼati festivali, bolalar va yoshlar ijodining «Praganing sehrli yulduzlari» xalqaro tanlov-festivali va boshqalar.

Milliy teatr

Praga madaniy hayotining eng mashhur markazlari orasida Milliy teatr, «Rudolfinum» konsert zali va galereyasi (Chexiya filarmoniya orkestrining qarorgohi), Jamoat uyi, Praga davlat operasi (2011-yildan Milliy teatr tarkibida), «Laterna magika» teatri, Speybl va Gurvinek teatri, Milliy muzey, Milliy texnika muzeyi, Naprstek nomidagi muzey (Osiyo, Afrika va Amerika sanʼati muzeyi), «Bertramka» villasi (V. A. Motsart uy-muzeyi), Milliy galereya ham bor.

Shaharda jami 86 ta ommaviy kutubxona, doimiy sahnaga ega 84 teatr, 34 kinoteatr, 74 muzey, 160 sanʼat galereyasi va ko‘plab konsert zallari hamda musiqa Barrandov» kinostudiyasi), ko‘pincha «shahar dekoratsiyasi» sifatida ishlatiladigan betakror o‘rta asr meʼmorchiligi, nisbatan arzon narxlar va soliq imtiyozlari tufayli amerikalik va yevropalik rejissyorlarning ko‘plab filmlari suratga olinadigan joy sifatida tanildi.

Pragada ravvin Yeguda Lev ben Betsalel (Maharal) yashagan. Afsonaga ko‘ra, u eng mashhur golemni yaratgan. Rivoyatda golem Vltava sohilida to‘rt unsurdan yaratilgani aytiladi. Golemning qoldiqlari hozirgacha Yevropadagi eng qadimgi faol sinagoga — Eski-yangi sinagoga chordog‘ida yotadi, deyiladi. Unda ravvin ibodat paytida o‘tirgan stul ham o‘z holicha saqlanmoqda. Ekskursiyalarda gidlar golem haqidagi Uyg‘onish davri rivoyatini hikoya qilishadi. Bu afsona Karel Chapek va Gustav Mayrink asarlarida rivojlantirilgan.

Praga panoramasi. 23.10.2010-yilgi surat
Praga. Eski shaharda quyosh chiqishi, 12.2.2012-yil

Meʼmorchiligi

Ko‘plab mutaxassislar va sayyohlar Pragani Yevropaning eng go‘zal shaharlaridan biri deb biladi. Praganing asosiy diqqatga sazovor joylari qatorida Vltavaning ikki sohilini bog‘laydigan 18 ta tosh va po‘lat ko‘prik bor. Eng mashhurlaridan biri — Karl ko‘prigi, o‘rta asr meʼmorchiligi yodgorligidir. Yevropa gotika meʼmorchiligining durdonasi — Avliyo Vit sobori qariyb 600 yil davomida qurilgan. Shahar favvoralari bilan ham mashhur. Beshta markaziy tarixiy tuman 1993-yilda Butunjahon merosi obyektlari YUNESKO ro‘yxatiga meʼmoriy-tarixiy qo‘riqxona sifatida kiritilgan.

Eski shahar maydoni — shaharning tarixiy markazlaridan biri

Praganing ko‘p markazliligi

Bugungi Praga uzoq vaqt mustaqil shahar hisoblangan tumanlardan tashkil topgan (Stare-Mesto, Nove-Mesto, Gradchani, Mala-Strana, Vishegrad). O‘tmishda ularning maqomi, bo‘ysunish va boshqaruv tizimi, moliyasi va boshqa jihatlari bir-biridan farq qilgan. Ular ko‘pincha o‘zaro dushmanlashib, baʼzan haqiqiy harbiy to‘qnashuvlargacha borgan. Praga shaharlarini birlashtirishga ilk urinish 1518-yilda Stare-Mesto va Nove-Mesto aholisi birlashganida qilingan. 1523-yilda bu holat Yagellonlik Lyudovikning qirollik farmoni bilan tasdiqlangan. Biroq o‘n yildan so‘ng chex qiroli etib Gabsburglik Ferdinand saylangach, uning siyosatiga munosabat yuzasidan shahar aholisi o‘rtasidagi kelishmovchiliklar yana ajralishga sabab bo‘lgan. Praga hududidagi alohida shaharlar faqat 1784-yilda imperator Iosif II — mashhur islohotchi hukmronligi davrida uzil-kesil birlashtirilgan. 1784-yilgacha bo‘lgan Praga tarixi bugungi tumanlariga aylangan shu shaharlarning har biri tarixidir.

Praga qalʼasi

Praga qalʼasi tepalikda

Dastlab, IX asr oxirida birinchi nasroniy knyaz Borjivoy I — Prshemislovichlar sulolasidan bo‘lib, shu yerda knyazlik istehkomiga asos solgan. Keyinchalik u sulola hukmdorlarining asosiy qarorgohiga aylangan. Yepiskop qarorgohi Praga qalʼasida 973-yildan beri joylashgan. XII asrda qalʼaning minorali devorlari Sobeslav I tomonidan qalʼa umumiy qayta qurilganda vujudga kelgan. 1158-yilda Praga qalʼasi Chexiya davlatining markaziga aylandi. Uning eng yuksak rivojlanishi XIV asrda Karl IV hukmronligi vaqtida, shahar Muqaddas Rim imperiyasi imperatorining qarorgohiga aylangan davrga to‘g‘ri keladi. Karl IV Pragani yirik Yevropa markaziga aylantirishni maqsad qilgan. Shuning uchun keng ko‘lamli qurilish ishlari boshlandi. 1382-yilda Vatslav IV, Karlning o‘g‘li va taxt vorisi, qirollik qarorgohini Eski shaharga ko‘chirdi. Ammo 1484-yilda Vladislav Yagellon bilan saroy yana Praga qalʼasiga qaytdi; u qalʼani kech gotika uslubida qayta qurishni boshladi. 1526-yilda Gabsburglar chex taxtiga chiqib, shahar qiyofasini Uyg‘onish davri uslubida o‘zgartirdi. 1541-yildagi katta yong‘in qalʼa hududida yangi qurilishlar uchun bo‘sh maydonlar ochdi; ayniqsa, Gabsburglik Rudolf II (1576—1611) hukmronligi davrida qurilish jadal olib borildi. 1620-yilda Gabsburglarga qarshi tabaqalar qo‘zg‘oloni Oq tog‘dagi mag‘lubiyat bilan tugadi. Chexiya davlat mustaqilligini yo‘qotdi va Gabsburglar imperatorlik saroyi Venaga ko‘chdi. 1753—1775-yillarda Mariya Tereziya hukmronligi davrida Praga qalʼasida yana yirik qurilish ishlari olib borildi. Binolar va saroylarda rokoko va neoklassitsizm uslublari namoyon bo‘ldi. Keyingi bir yarim asr davomida bu yerda Avstriya imperiyasining isteʼfoga chiqqan va qarigan hukmdorlari yashagan. 1918-yilda Praga qalʼasi yangi Chexoslovakiya Respublikasi, 1-yanvar 1993-yildan esa Chexiya Respublikasi prezidentining qarorgohiga aylandi.

Eski shahar

Kirish joyi — Karl ko‘prigi

Eski shahar Vltavaning o‘ng sohilida joylashgan. U Vltava daryosi bo‘yida, g‘arb va sharq o‘rtasidagi muhim savdo yo‘llari kesishmasida paydo bo‘lgan kichik manzilgohlardan X asrda rivojlangan.

Qirol Vatslav I 1232—1234-yillarda mustahkam qalʼa devorlarini qurdirgach, Eski shahar shahar huquqlarini olgan. Chex qirollari qarorgohini bu yerga XV asrda ko‘chirgan. Yahudiylar mahallasi Eski shaharda XIII asrning o‘rtalarida paydo bo‘lgan. Yahudiylar nasroniylardan ajralib yashagani sabab shahar siyosiy hayotida qatnasha olmagan, ko‘pincha qirg‘inlarga ham uchragan. Ular Chexiya yerlarida fuqarolik va siyosiy huquqlarga faqat 1848-yilda to‘liq ega bo‘lgan. 1850-yilda Praga gettosi shahar mahallalaridan biriga aylangan. Unga yahudiylar va mahalliy aholining huquqlarini tenglashtirish haqidagi ilk farmonlarni chiqargan Avstriya imperatori Iosif II sharafiga Yozefov nomi berilgan. 1893-yildan keyin Eski shaharning o‘rta asrlarga oid ayrim mahallalari buzilib, qayta qurilgan. XIX—XX asrlar chegarasida xarob uylarni tozalash paytida eski binolarning ko‘pchiligi buzilib, o‘rniga ko‘p qavatli turar joylar qurilgan.

Mala-Strana

Mala-Strananing barokko uslubidagi meʼmorchiligi

Gradchani bilan Vltavaning bir sohilida Mala-Strana joylashgan. IX—X asrlarda bu yerlarda savdo manzilgohi vujudga kelgan. «Oltin va temir qirol» Prshemisl Otakar II 1257-yilda bu yerda shahar barpo etishga qaror qilgan. U tanlagan hudud qalʼa devori bilan o‘ralib, nemis ko‘chmanchilari joylashtirilgan. 1360—1362-yillarda Karl IV Gradchanidagi mudofaa istehkomlari bilan bir vaqtda Mala-Stranada ham yangi qalʼa devorini qurgan.

Shahardagi gotika qurilishlarining katta qismi 1419-yilda guschilar qo‘zg‘oloni davrida vayron bo‘lgan. 1541-yilgi yong‘in esa shu vaqtgacha qayta tiklangan binolarni ham yo‘q qilgan. XVII—XVIII asrlarda barokko davri o‘z izini qoldirgan. Hozirgacha saqlangan deyarli barcha saroylar, monastirlar va ibodatxonalar barokko binolari qiyofasiga ega.

Gradchani

Praga qalʼasiga tutashgan. Dastlab, taxminan 1320-yilgacha bu qalʼaga qarashli aholining himoyasiz manzilgohi edi. Keyin u shahar maqomini olib, qalʼa devori bilan o‘ralgan.

1360—1362-yillarda aholi manzilgohlari kengaygani sabab imperator Karl IV yangi mudofaa inshootlarini qurdirgan. XV asr boshida, Reformatsiya davridagi urushlarda shahar guschilar va Praga qalʼasining qirollik garnizoni o‘rtasidagi janglardan jiddiy zarar ko‘rgan. 1541-yilda kuchli yong‘in asr oxiriga qadar qayta tiklangan binolarni vayron qilgan, shundan keyin Gradchani deyarli boshqatdan qurilgan. O‘sha davrda Renessans uslubi ustun bo‘lgani uchun meʼmorchilik ham shu yo‘nalishda shakllangan. 1598-yilda shahar qirollik shahri maqomini olgan. Binolar keyinchalik barokko uslubida qayta qurilgan va shu qiyofada bugungacha yetib kelgan.

Yangi shahar

Vatslav maydoni

1348-yilda Eski shahar yonida imperator Karl IV Praganing eng yangi qismi — Yangi shaharga asos solgan. Bu yerdagi qadimgi manzilgohlar va yangi qurilishlar mudofaa devorlari halqasi bilan o‘ralgan. U Yevropada oldindan ishlab chiqilgan reja asosida qurilgan ilk shahar bo‘lgan. Bu yerga savdogarlar, hunarmandlar va mayda tijoratchilar joylashgan. Bu holat ko‘cha va maydonlar nomida (Jitnaya, Yachmennaya, Myasnitskaya, Pichan bozori va ko‘chasi, Mol bozori — hozirgi Karl maydoni, Ot bozori — hozirgi Vatslav maydoni va boshqalar) aks etgan. Tez orada Yangi shahar Praga shaharlari orasida eng kattasiga aylangan. U 1784-yilda Praga tarkibiga qo‘shilgan. XIX asr oxirida eski turar joylarning aksariyati buzilgan, eng qimmatli meʼmoriy-tarixiy yodgorliklar qayta tiklangan yoki rekonstruksiya qilingan. Yangi barpo etilgan o‘ziga xos zamonaviy binolar dastlabki rejaning xususiyatini saqlab qolgan.

Birodarlashgan shaharlar

Praganing birodarlashgan shaharlari:

Praga quyidagi aholi punktlari bilan rasmiy birodarlashgan shaharlar shartnomasisiz ham faol hamkorlik qiladi:

Hamkorlik shartnomalarini Bratislava bilan Praganing ko‘plab tumanlari mustaqil ravishda imzolagan. Bratislava va Praga merlari yiliga muntazam ikki marta uchrashib turadi, chunki shaharlar Chexoslovakiya parchalangach o‘xshash muammolarga duch kelgan.

Adabiyotlar

Havolalar