| OIV infeksiyasi | |
|---|---|
| KXK-10 | B20, B21, B22, B23, B24 |
| KXK-10-KM | B20 va B20-B20 |
| KXK-9 | 042-044 |
| KXK-9-KM | 042 va 042-042.99 |
| DiseasesDB | 5938 |
| MedlinePlus | 000594 |
| eMedicine | emerg/253 |
| MeSH | D000163 |
OIV infeksiyasi — asta-sekin rivojlanadigan kasallik bo‘lib, unga odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) sabab bo‘ladi. Virus immun tizimiga mansub, yuzasida retseptor ( CD4) mavjud bo‘lgan quyidagi hujayralarni zararlaydi: T-xelperlar, monotsitlar, makrofaglar, Langergans hujayralari, dendrit hujayralar, mikrogliya hujayralari. Natijada immun tizimi faoliyati susayib, orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi (OITS) rivojlanadi. Bemor organizmi infeksiyalar va o‘smalardan himoyalanish qobiliyatini yo‘qotadi, opportunistik kasalliklar yuzaga keladi. Bunday kasalliklar immun holati me’yorida bo‘lgan odamlarga xos emas.
Hozirgi vaqtda antiretrovirus terapiya mavjudligi tufayli OIV bilan yashovchi odamlarning hayot sifati va davomiyligi OIV yuqtirmagan odamlarnikidan farq qilmaydi. Davolanish natijasida virus yuklamasi aniqlanmaydigan darajagacha pasayadi va bunday odam hatto himoyalanmagan jinsiy aloqada ham virusni boshqalarga yuqtirmaydi.
Antiretrovirus terapiya qabul qilinmasa, inson immun tizimi asta-sekin zaiflashadi. OIV infeksiyasi rivojlanishining bu bosqichi yashirin (latent) davr deb ataladi va o‘rtacha olti-yetti yil davom etadi. Agar odam antiretrovirus terapiyadan voz kechsa, OIVning davomli ko‘payishi va immunitetning zaiflashishi hayot uchun xavfli ikkilamchi kasalliklar bosqichiga olib keladi. OIV infeksiyasining rivojlanish tezligi immun tizimining holati, yosh (keksa odamlarda yoshroqlarga qaraganda kasallik tez rivojlanishi xavfi yuqoriroq), virus shtammi, qo‘shma infeksiyalar, to‘laqonli ovqatlanish va boshqa ko‘plab omillarga bog‘liq. Yetarli tibbiy yordam ko‘rsatilmasligi va hamroh yuqumli kasalliklar, masalan, sil mavjudligi kasallikning tez rivojlanishiga moyillikni oshiradi.
Etiologiya va patogenez
Odam immunitet tanqisligi virusi

OIV infeksiyasiga odam immunitet tanqisligi virusi sabab bo‘ladi. U retroviruslar oilasining lentiviruslar turkumiga kiradi. OIV genomi ribonuklein kislotadan iborat bo‘lib, zararlangan hujayrada teskari transkripsiyaga uchraydi. OIV odamning quyidagi qon hujayralarini (yuzasida CD4 retseptorlari mavjud) zararlaydi: T-limfotsitlar, makrofaglar va dendrit hujayralar. Virus zararlagan T-limfotsitlar virusning bevosita yemiruvchi ta’siri, apoptoz yoki sitotoksik T-limfotsitlar tomonidan yo‘q qilinishi natijasida nobud bo‘ladi. CD4+ T-limfotsitlar soni 200 tadan kamayganda (bir mikrolitr qonda), hujayraviy immunitet tizimi organizmni himoya qila olmay qoladi.
Virus qobig‘i ikki qavatli lipid membranadan iborat bo‘lib, unga bir qator oqsillar, masalan, transmembrana glikoproteini gp41 va yuzaki glikoprotein gp120:293-294, 296 joylashgan. Matritsa oqsili p17 va kapsid oqsili p24 dan iborat virus «yadrosi»da ikkita bir zanjirli genom RNKsi molekulasi va bir qator fermentlar: teskari transkriptaza, integraza va proteaza.
OIVga qarshi immunitetning genetik omillari
OIV infeksiyasining rivojlanishida irsiyat muhim rol o‘ynaydi. CCR5-Δ32 alleli bo‘yicha gomozigotali shaxslarda OIVning ayrim serotiplariga nisbatan genetik jihatdan belgilangan chidamlilik mavjud. CCR2 genidagi mutatsiya OITS rivojlanishini kechiktiradi. OIV katta genetik xilma-xillikka ega; kasallikni turli tezlikda rivojlantiradigan shtammlar tavsiflangan.
O‘zida mutatsiyalar mavjud bo‘lgan CCR5 koreseptorlariga ega shaxslar M-tropik shtammlarga nisbatan kam sezgir, ammo OIV-1 ning T-tropik shtammlarini yuqtirishi mumkin. HLA-Bw4 bo‘yicha gomozigotalik kasallikning kuchayishiga qarshi himoya omilidir. I sinf HLA lokuslari bo‘yicha geterozigotalarda immunitet tanqisligi gomozigotalar.
ga qaraganda sekinroq rivojlanadi. Tadqiqotlar HLA-B14, B27, B51, B57 va C8 tashuvchilarida infeksiya sekinroq, HLA-A23, B37 va B49 tashuvchilarida esa immunitet tanqisligi tez rivojlanishini ko‘rsatgan. HLA-B35 ga ega OIV yuqtirgan barcha odamlarda OITS yuqtirishdan kamida 8 yil o‘tgach rivojlangan. I sinf HLA bo‘yicha mos kelmaydigan jinsiy sheriklar o‘rtasidagi geteroseksual aloqalarda OIV yuqish xavfi pastroq bo‘ladi.
Immun tizimidagi o‘zgarishlar
OIV infeksiyasining o‘tkir fazasida, viremiya bosqichida, virusning bevosita hujayralarni parchalovchi ta’siri tufayli CD4+ T-limfotsitlar soni keskin kamayadi va qondagi virus RNKsi nusxalari soni ortadi. Shundan so‘ng jarayon barqarorlashib, CD4 hujayralari soni biroz ko‘payadi, ammo me’yoriy darajaga yetmaydi.
Ijobiy o‘zgarishlar sitotoksik CD8+ T-limfotsitlar soni ortishi bilan bog‘liq. Bu limfotsitlar OIV bilan zararlangan hujayralarni I sinf inson leykotsitar antigeni bilan cheklanmagan holda bevosita sitoliz orqali yo‘q qila oladi (ingl. Human leukocyte antigen — HLA). Bundan tashqari, ular xemokinlar kabi virus ko‘payishini bostiruvchi omillarni, jumladan, RANTES, MIP-1alpha, MIP-1beta, MDC[ingl.] ni ajratadi. Bu moddalar koreseptorlarni bloklab, virus ko‘payishiga to‘sqinlik qiladi.
OIVga xos CD8+ limfotsitlar infeksiyaning o‘tkir fazasini nazorat qilishda asosiy rol o‘ynaydi. Biroq surunkali infeksiyada ularning miqdori viremiya bilan bog‘liq bo‘lmaydi, chunki CD8+ limfotsitlarning ko‘payishi va faollashuvi antigenlarga xos CD4 T-xelperlarga bog‘liq. OIV CD8+ limfotsitlarni ham zararlab, ularning sonini kamaytirishi mumkin. Orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi OIV infeksiyasining so‘nggi bosqichi bo‘lib, ko‘pchilik bemorlarda qondagi CD4+ T-limfotsitlar soni 200 hujayra/ml dan kamayganda rivojlanadi (CD4+ T-limfotsitlar me’yori 500—1200 hujayra/ml).
CD4+ hujayralar soni kamayishi quyidagi nazariyalar bilan izohlanadi:
- OIVning bevosita sitopatik ta’siri tufayli CD4+ T-limfotsitlarning nobud bo‘lishi
- OIV, avvalo, faollashgan CD4 limfotsitlarni zararlaydi. OIVga xos limfotsitlar infeksiya davomida birinchi bo‘lib faollashadigan hujayralar qatoriga kirgani uchun ular ham dastlabkilardan bo‘lib zararlanadi.
- Virus ta’sirida CD4+ T-limfotsitlar hujayra membranasining o‘zgarishi va ularning o‘zaro qo‘shilib, ulkan sinsitiylar hosil qilishi. Bu jarayonni LFA-1
- boshqaradi. Antitanalarga bog‘liq sitotoksik ta’sir natijasida CD4 hujayralarining antitanalar bilan zararlanishi (ingl. ADCC — antibody-dependent cellular cytotoxicity).
- Tabiiy killer hujayralarning faollashuvi.
- Autoimmun zararlanish
- Virusning gp120 oqsili CD4 retseptori bilan bog‘lanishi (CD4 retseptorining niqoblanishi) natijasida antigen tanilmaydi hamda CD4 ning II sinf HLA bilan o‘zaro ta’siri imkonsiz bo‘lib qoladi.
- Dasturlashtirilgan hujayra o‘limi.
- Immun javobning bo‘lmasligi (anergiya).
B-limfotsitlar OIV infeksiyasida poliklonal faollashuvga uchrab, ko‘p miqdorda immunoglobulinlar, TNFα, interleykin-6 va DC-SIGN lektinini ishlab chiqaradi. Bu lektin OIVning T-limfotsitlarga kirishiga yordam beradi. Bundan tashqari, interleykin-2 miqdori keskin kamayadi. Uni CD4-xelperlarning 1-turi ishlab chiqaradi va u sitotoksik T-limfotsitlarning (CD8+, CTL) faollashuvida muhim. Virus, shuningdek, makrofaglardan interleykin-12 ajratishini bostiradi. Bu — sitokin 1-turdagi T-xelperlar va NK-limfotsitlarning shakllanishi hamda faollashuvi uchun muhim (ingl. Natural killer cells).
OIV patogenezining asosiy omillaridan biri infeksiyaga javoban immun tizimining haddan tashqari faollashuvidir. Patogenezning muhim belgisi CD4+ T-xelperlarning nobud bo‘lishi bo‘lib, ularning miqdori sekin, ammo muntazam kamayib boradi. Ayniqsa, OIV bilan zararlangan markaziy xotira CD4+ T-limfotsitlar va dendrit hujayralar nobud bo‘lishi og‘ir oqibatlarga olib keladi. OIV infeksiyasida T-hujayralar o‘limining asosiy sababi dasturlashtirilgan hujayra o‘limi (apoptoz) hisoblanadi. Hatto OITS bosqichida ham periferik qondagi CD4+ hujayralarning zararlanish darajasi 1:1000 bo‘ladi. Bu virusning o‘zi OIV infeksiyasida nobud bo‘ladigan shuncha ko‘p hujayrani bevosita yo‘q qila olmasligini ko‘rsatadi. T-hujayralarning bunday ommaviy nobud bo‘lishini boshqa hujayralarning sitotoksik ta’siri bilan ham izohlab bo‘lmaydi. Shu bilan birga, OIV infeksiyasining barcha bosqichlarida virusning asosiy ko‘payish joyi ikkilamchi limfoid to‘qimadir. OIV ayniqsa ichak bilan bog‘liq limfoid to‘qimada faol ko‘payadi (en:Gut-associated lymphoid tissue). Ushbu to‘qimadagi zararlangan xotira T-hujayralari periferik qondagiga nisbatan 10—100 marta, ba’zan qariyb 1000 marta ko‘proq uchraydi. Bu, avvalo, ushbu to‘qimada CD4+CCR5+ T-hujayralar ko‘pligi bilan izohlanadi. Ular OIV uchun qulay nishondir. Taqqoslash uchun: periferik qonda bunday hujayralar atigi 11,7 %, limfa tugunlari to‘qimasida 7,9 %, ichak bilan bog‘liq limfoid to‘qimada esa 69,4 % ni tashkil etadi.
Ichak limfoid to‘qimasida OIV ko‘payishi natijasida CD4+ hujayralarning keskin kamayishi zararlanishdan bir necha hafta o‘tib boshlanadi va infeksiyaning barcha bosqichlarida davom etadi. OIV infeksiyasi ichak shilliq qavatining gramm-manfiy bakteriyalar lipopolisaxaridlari kabi mikrob kelib chiqishli moddalarni o‘tkazish xususiyatini o‘zgartiradi. Bu moddalar qon oqimiga o‘tib, tug‘ma va orttirilgan immunitetning surunkali, nospetsifik giperfaollashuviga sabab bo‘ladi. Demak, OIV infeksiyasi asosan ichak shilliq qavati kasalligi bo‘lib, me’da-ichak yo‘li virus ko‘payishining asosiy joyidir.
Naiv limfotsitlar sonining kamayishida surunkali immun faollashuv natijasida limfa tugunlari limfoid to‘qimasi tuzilishining o‘zgarishi nihoyatda muhim. Timusdan chiqqan naiv T-limfotsitlar to‘qimalar va ikkilamchi limfoid a’zolar o‘rtasida aylanib yuradigan uzoq yashovchi hujayralar zaxirasini tashkil qiladi. Ularning bir qismi apoptoz tufayli nobud bo‘ladi, boshqalari esa vaqti-vaqti bilan bo‘linib, nobud bo‘lgan hujayralar o‘rnini to‘ldiradi. Hayotning barcha davrlarida bo‘linish orqali paydo bo‘ladigan hujayralar soni timusdan chiqadigan hujayralar sonidan ko‘p. Bu hujayralar rivojlanishning har bir bosqichida apoptozga uchramasligi uchun muayyan yashab qolish signallariga muhtoj. Bunday signal T-hujayra retseptori (TCR) o‘z antigeni — MHC I majmuasi bilan aloqa qilganida, naiv limfotsit interleykin-7 orqali rag‘batlanganda yuzaga keladi. Naiv T-hujayralarning limfoid to‘qimaga kirishi va IL-7 sintez qiladigan mikro-muhit hujayralari (masalan, limfa tugunlarining stromal hamda dendrit hujayralari) bilan o‘zaro ta’siri naiv T-hujayralar populyatsiyasini saqlashning muhim omilidir.
Ikkilamchi limfoid to‘qimaning yuksak darajada tartiblangan tuzilishi T-hujayralar yashab qolishi va T-limfotsitlarning antigenni taqdim etuvchi hujayralar bilan o‘zaro ta’siri orqali immun javob shakllanishi uchun juda muhim. Surunkali immun faollashuv va limfoid to‘qimada OIVning ko‘payishi ushbu tuzilmani buzib, kollagenning haddan tashqari to‘planishiga va oxir-oqibat limfa tugunlari fibroziga olib keladi. Kollagenning ortiqcha ishlab chiqarilishi regulyator T-hujayralar (Treg) immun faollashuvning salbiy oqibatlariga qarshi kurashishga urinishining qo‘shimcha natijasidir. Fibroblastlar regulyator T-hujayralar sitokinlari (masalan, TGF-β1) ta’sirida kollagen ishlab chiqaradi. Uning to‘planishi limfoid to‘qima tuzilishini buzib, naiv T-hujayralarni IL-7 manbaidan mahrum qiladi. Natijada ularning zaxirasi kamayadi va antiretrovirus terapiya orqali OIV ko‘payishi bostirilganida ham zaxirani tiklash imkoniyati cheklanadi.
Immun tizimidagi buzilishlar vaqt o‘tishi bilan kuchayib, u asosiy vazifasi — organizmni kasallik qo‘zg‘atuvchilaridan himoya qilishni butunlay bajara olmay qoladi. Giperfaollashuv fonida ko‘pincha leykozlar paydo bo‘ladi. Buning natijasida sog‘lom organizmda immun tizimi nazorati ostida mavjud bo‘ladigan fakultativ parazitlar nazoratdan chiqib, organizm uchun halokatli tus oladi.
Organizmda OIVning asosiy rezervuari — makrofaglar va monotsitlar. Ushbu hujayralarda virusning juda tez ko‘payishi kuzatilmaydi; virionlar Golji majmuasi orqali tashqariga chiqadi. Tug‘ma immunitet tizimi OIV infeksiyasining o‘tkir bosqichida virusni samarali taniy olmaydi va o‘z vaqtida yetarli darajada o‘ziga xos T-hujayraviy immun javobni yuzaga keltira olmaydi.
Epidemiologiya
2011-yil ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda jami 60 million kishi OIV infeksiyasini yuqtirgan: 25 millioni vafot etgan, 35 millioni esa OIV bilan yashagan. Jahon miqyosida epidemiologik vaziyat barqarorlashib, yangi OIV infeksiyasi holatlari soni 3,5 milliondan (1997-yil) 2,7 milliongacha (2007-yil) kamaygan. 2013-yil oxiridagi ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiyada OIV infeksiyasi bilan 645 ming kishi yashagan, 1986—2013-yillarda esa OIV yuqtirgan 153 ming Rossiya fuqarosi turli sabablarga ko‘ra vafot etgan. 2016-yil dekabrida Rossiya Fanlar akademiyasi (RFA) prezidiumi yig‘ilishida OIV infeksiyasiga qarshi kurashish va uning oldini olish bo‘yicha Federal ilmiy-uslubiy markaz rahbari Vadim Pokrovskiy Rossiyada taxminan 1,5 million kishi OIV tashuvchisi ekanini, 240 ming kishi esa OITSdan vafot etganini ma’lum qilgan.
«Rossiyada avval ustun bo‘lgan A1 shtammi Markaziy Osiyodan kirib kelgan yangi AG agenti bilan qo‘shilishi oqibatida ota-ona shtammlaridan ancha xavfli A63 virusi paydo bo‘ldi», — dedi RFA prezidiumi yig‘ilishida D. I. Ivanovskiy nomidagi Virusologiya institutining immunokimyo laboratoriyasi mudiri Eduard Karamov.
2016-yilda Rossiyada OIV infeksiyasining yangi holatlari 5,3 % ga ko‘paygan (2015-yilga nisbatan) — jami 103,4 mingta holat qayd etilgan. BMT bosh kotibi o‘rinbosari, Birlashgan Millatlar Tashkilotining OIV/OITS bo‘yicha birlashgan dasturi (UNAIDS) ijrochi direktori Mishel Sidibening ma’lumotiga ko‘ra, OIV yuqtirishning yangi holatlari soni bo‘yicha Rossiya Janubiy Afrika Respublikasi va Nigeriyadan keyin dunyoda uchinchi o‘rinni egallagan.
2016-yilda Rossiyada OIV yuqtirganlar soni bir millionga yaqin edi (rasmiy statistikada — bir milliondan kam, UNAIDS baholarida — bir milliondan ortiq). Ulardan faqat uchdan bir qismi virus tashuvchilari tomonidan OIV tarqalishining oldini oluvchi antiretrovirus terapiya olgan. 2017-yil holatiga ko‘ra, aniqlangan yangi infeksiyalar sonining o‘sishi bo‘yicha Rossiya Afrikadagi ikki mamlakatdan keyin dastlabki uchlikka kirgan. Mutaxassislar fikricha, bu muammoning davlat darajasida yashirib kelingani oqibatidir.
Klinik tasnif
OIV infeksiyasi va OITS tasnifi ko‘p marta aniqlashtirilib, o‘zgartirilgan. JSSTning 1988-yildagi dastlabki tasnifida 4 bosqich ajratilgan. Bu tasnif kasallik bosqichlarini yanada aniqroq va batafsilroq tavsiflaydigan boshqa tasniflar uchun asos bo‘lgan:
- I bosqich — dastlabki (o‘tkir) OIV infeksiyasi;
- II bosqich — davomli tarqoq limfadenopatiya;
- III bosqich — OITS bilan bog‘liq majmua (OITS oldi davri);
- IV bosqich — rivojlangan OITS.
CDC tasnifi
1993-yilda AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (ingl. CDC) tomonidan klinik hamda laboratoriya ko‘rsatkichlarini (CD4+ T-limfotsitlarning 1 mkl qondagi sonini) baholaydigan tasnif ishlab chiqilgan. CDC tasnifiga ko‘ra, bemorga OIV infeksiyasi yoki uning terminal bosqichi — OITS tashxisi qo‘yiladi; A3, B3, C1, C2 va C3 toifalari mezonlariga mos keluvchi shaxslar OITS bemorlari sifatida hisobga olinadi.
| CD4 soni (%)+ 1 mkl qondagi T-limfotsitlar
(OIV yuqtirmagan odamda 500—1500 ta hujayra 1 mkl qonda yoki 35-55 %) |
Klinik toifalar | ||
|---|---|---|---|
| A — simptomsiz o‘tkir (birlamchi) infeksiya yoki DTGL (davomli tarqoq generalizatsiyalashgan limfadenopatiya) | B — namoyon bo‘lgan kasallik | C — OITSni ko‘rsatuvchi kasalliklar | |
| 1. > 500 (> 29 %) | A1 | B1 | C1 |
| 2. 200—499 (> 14—28 %) | A2 | B2 | C2 |
| 3. < 200 (< 14 %) | A3 | B3 | C3 |
CDC tasnifidagi klinik toifalarning alomatlari:
- A — o‘tkir retrovirus sindromi: tarqoq limfadenopatiya (TGL), simptomsiz kechish;
- B — OITS bilan bog‘liq majmua sindromlari: og‘iz bo‘shlig‘i kandidozi, bachadon bo‘yni displaziyasi, a’zolarning organik zararlanishi, o‘rab oluvchi gerpes, idiopatik trombotsitopeniya, listerioz, leykoplakiya, periferik neyropatiya;
- C — OITS: o‘pka yoki qizilo‘ngach kandidozi, bachadon bo‘yni saratoni, koksidioidomikoz, kriptosporidioz, sitomegalovirus infeksiyasi, gerpetik ezofagit, OIV ensefalopatiyasi, gistoplazmoz, izosporoz, Kaposhi sarkomasi, limfoma, mikobakterioz, pnevmotsistoz, bakterial pnevmoniya, zo‘rayib boruvchi ko‘p o‘choqli leykoensefalopatiya[ma’lumot manbasi kerak], salmonellyoz.
JSSTning klinik bosqichlari
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) 1990-yilda OIV/OITS klinik tasnifini ishlab chiqqan. U so‘nggi marta jiddiy to‘ldirilib va yangilanib, 2006-yilda Yevropa mamlakatlari uchun 1-dekabr 2006-yilda «OIV/OITSni davolash va oldini olish bo‘yicha JSST protokollari»da e’lon qilingan.
15 yoshdan oshgan o‘smirlar va kattalar uchun JSSTning klinik bosqichlari:
- O‘tkir OIV infeksiyasi: simptomsiz kechish, o‘tkir retrovirus sindromi
- 1-klinik bosqich: simptomsiz kechish, davomli tarqoq limfadenopatiya (DTL)
- 2-klinik bosqich: seboreyali dermatit, angulyar xeylit, og‘iz bo‘shlig‘ida takrorlanuvchi yaralar (6 oy davomida ikki yoki undan ortiq epizod), o‘rab oluvchi temiratki (tarqalgan temiratki), takrorlanuvchi infeksiyalar nafas yo‘llarida — sinusit, o‘rta quloq otiti, faringit, bronxit, traxeit (6 oy davomida ikki yoki undan ortiq epizod), tirnoqlarning zamburug‘li zararlanishi, qichishish bilan kechadigan papulyoz dermatit
- 3-klinik bosqich: tukli leykoplakiya (og‘iz bo‘shlig‘ida), sababi noma’lum surunkali diareya 1 oydan ortiq davom etishi, takrorlanuvchi kandidozi (6 oy davomida ikki yoki undan ortiq epizod), og‘ir bakterial infeksiya (pnevmoniya, empiema, yiringli miozit, suyak yoki bo‘g‘im infeksiyalari, meningit, bakteriemiya), o‘tkir yarali-nekrotik stomatit, gingivit yoki periodontit
- 4-klinik bosqich*: o‘pka sili, o‘pkadan tashqari sil (limfadenopatiya bundan mustasno), sababini tushuntirib bo‘lmaydigan vazn yo‘qotish (10 % dan ortiq, 6 oy ichida), OIV bilan bog‘liq ozib ketish sindromi, pnevmotsist pnevmoniyasi, og‘ir yoki rentgenologik tasdiqlangan pnevmoniya (6 oy davomida ikki yoki undan ortiq epizod), sitomegalovirusli retinit (kolit), bilan yoki usiz), oddiy gerpes (ingl. HSV virusi bilan bog‘liq (surunkali yoki 1 oydan ortiq davom etuvchi) infeksiya, entsefalopatiya, zo‘rayib boruvchi multifokal leykoensefalopatiya, Kaposhi sarkomasi va OIV bilan bog‘liq boshqa xavfli o‘smalar, toksoplazmoz, tarqalgan zamburug‘li infeksiya (kandidoz, gistoplazmoz, koksidioidomikoz), kriptosporidioz, kriptokokkli meningit, silga aloqador bo‘lmagan mikobakteriyalar chaqirgan infeksiya, tarqalgan mikobakteriemiya (ingl. MOTT)
- *). Yetarli dalillar bilan tasdiqlansa, quyidagilar ham kiritilishi mumkin: orqa chiqaruv teshigi karsinomasi va limfoma (T-hujayrali Xojkin limfomasi)
Rossiya Federatsiyasidagi klinik tasnif
Rossiya va MDH mamlakatlarida V. I. Pokrovskiy 1989-yilda taklif etgan tasnif keng tarqalgan:
- I — inkubatsiya bosqichi
- II — dastlabki belgilar bosqichi:
- A — o‘tkir isitma fazasi
- B — simptomsiz faza
- V — davomli tarqoq limfadenopatiya
- III — ikkilamchi belgilar bosqichi:
- A — tana vaznining 10 % dan kam kamayishi, teri va shilliq pardalarning yuzaki zamburug‘li, bakterial va virusli zararlanishi, o‘rab oluvchi gerpes, takroriy faringitlar va sinusitlar;
- B — tana vaznining tobora 10 % dan ortiq kamayishi, sababi noma’lum bo‘lgan 1 oydan ortiq diareya yoki isitma, ichki a’zolarning takroriy va/yoki davomli bakterial hamda protozoy zararlanishi (tarqalmasdan) yoki teri va shilliq pardalarning chuqur zararlanishi: takroriy yoki tarqalgan o‘rab oluvchi temiratki, mahalliy Kaposhi sarkomasi;
- V — tarqoq bakterial, zamburug‘li, virusli, protozoy va parazitar kasalliklar, pnevmotsist pnevmoniyasi, qizilo‘ngach kandidozi, atipik mikobakterioz, o‘pkadan tashqari sil, kaxeksiya, tarqalgan Kaposhi sarkomasi, markaziy nerv tizimining turli sababli zararlanishlari
- IV — terminal bosqich
Federal davlat statistika kuzatuvining 61-son «OIV infeksiyasi bilan kasallanganlar kontingenti to‘g‘risidagi ma’lumotlar» yillik shaklini to‘ldirish yo‘riqnomasiga ilovada, Rossiya Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish vazirligining 17-mart 2006-yildagi 166-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan, OIV infeksiyasi bosqichlarining quyidagi tasnifi berilgan:
- Inkubatsiya bosqichi;
- Dastlabki belgilar bosqichi. Kechish shakllari: simptomsiz, ikkilamchi kasalliklarsiz o‘tkir infeksiya, ikkilamchi kasalliklar bilan kechadigan o‘tkir infeksiya;
- Subklinik bosqich.
- Ikkilamchi kasalliklar bosqichi. Kechish shakllari:
- tana vaznining 10 % dan kam kamayishi, teri va shilliq pardalarning zamburug‘li, virusli, bakterial zararlanishi, takroriy faringitlar, sinusitlar, o‘rab oluvchi temiratki. Fazalar: antiretrovirus terapiyasiz yoki uning fonida zo‘rayish; remissiya (o‘z-o‘zidan, antiretrovirus terapiyadan keyin yoki uning fonida);
- tana vaznining 10 % dan ortiq kamayishi, bir oydan ortiq davom etadigan sababi noma’lum diareya yoki isitma, ichki a’zolarning takroriy va davomli virusli, bakterial, zamburug‘li, protozoy zararlanishi, mahalliy Kaposhi sarkomasi, takroriy yoki tarqalgan o‘rab oluvchi temiratki. Fazalar: antiretrovirus terapiyasiz yoki uning fonida zo‘rayish; remissiya (o‘z-o‘zidan, antiretrovirus terapiyadan keyin yoki uning fonida);
- kaxeksiya, tarqoq virusli, bakterial, mikobakterial, zamburug‘li, protozoy va parazitar kasalliklar, jumladan, qizilo‘ngach, bronx, traxeya va o‘pka kandidozi; pnevmotsist pnevmoniyasi; xavfli o‘smalar; markaziy nerv tizimi zararlanishi. Fazalar: antiretrovirus terapiyasiz yoki uning fonida zo‘rayish; remissiya (o‘z-o‘zidan, antiretrovirus terapiyadan keyin yoki uning fonida);
- Terminal bosqich.
Infeksion jarayon bosqichlari

Davolanmaydigan bemorlarda OIV infeksiyasining umumiy davomiyligi, agar ular ART qabul qilmasa, o‘rtacha 10 yilni tashkil etadi. Shu vaqt davomida qondagi CD-4 limfotsitlar soni muntazam kamayib, og‘ir immunitet tanqisligiga olib keladi. Bu esa oxir-oqibat ikkilamchi (opportunistik) kasalliklar sababli o‘limga olib keladi.
ART mavjud bo‘lganda ham, bo‘lmaganda ham, OIV bir qator a’zo va tizimlarni zararlaydi. Bunga virusning CD-4 majmuasiga ega inson hujayralariga (masalan, bazal membrana, osteoblastlarga va boshqalarga) birika olishi sabab bo‘ladi. Natijada limfa tugunlari dag‘allashib (sklerozlanib), o‘z faoliyatini yo‘qotadi, butun limfa tizimi faoliyati buziladi, qon aylanish tizimi tomirlarining elastikligi pasayadi (yurak-qon tomir kasalliklari xavfi ortadi), nervlarning tashqi pardalari (epinevriy) zararlanadi (nevrologik kasalliklar rivojlanadi va kognitiv funksiyalar pasayadi).
Serologik oyna davri
Serokonversiya davri — infeksiya yuqqan paytdan OIVga qarshi aniqlanishi mumkin bo‘lgan antitanalar paydo bo‘lishigacha bo‘lgan vaqt — ikki haftadan 12 haftagacha (immuniteti zaif odamlarda o‘n ikki haftadan 6 oygacha) davom etadi.
O‘tkir faza
O‘tkir faza zararlanishdan keyin 1 oygacha davom etadi, ammo bu davrda viremiya va infeksion jarayonning klinik belgilari bo‘lmasligi ham mumkin. Ushbu bosqichning keng tarqalgan klinik belgilari:subfebril harorat, eshakemi, stomatit, limfa tugunlarining yallig‘lanishi. Ular kattalashadi, yumshaydi va og‘riqli bo‘ladi (belgilar infeksion mononukleozga o‘xshab kechadi). Virus va antitanalarning eng yuqori konsentratsiyasi faqat prodromal davr.
oxirida yuzaga keladi. OIV-1 yuqqanidan va bir necha kundan bir necha haftagacha cho‘zilishi mumkin bo‘lgan inkubatsiya davridan so‘ng ko‘pchilikda o‘tkir «grippga o‘xshash» sindrom rivojlanadi. Bu o‘tkir viremiyaning belgisi bo‘lib, ayrim bemorlar uni hayotidagi «eng og‘ir gripp» deb ta’riflaydi. Grippga o‘xshash sindrom ilk bor isitma, dog‘li-papulyoz toshma, mononukleozga o‘xshash sindrom, og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatidagi yaralar, limfadenopatiya, artralgiya, faringit, holsizlik, ozish, aseptik meningit va mialgiya bilan tavsiflangan. O‘tkir faza belgilari qanchalik og‘ir bo‘lsa va uzoq davom etsa, OITS shunchalik tez rivojlanishi ta’kidlanadi. OIV infeksiyasi o‘tkir fazasining eng sezgir klinik mezonlari sifatida isitma (80 %) va holsizlik (68 %), eng o‘ziga xos belgilar sifatida esa ozish (86 %) va og‘iz shilliq qavatidagi yaralar (85 %) tan olingan.
O‘tkir fazada virus faol ko‘payadi va virus yuklamasi 10 mln virus RNKsi nusxasi/1 mkl gacha yetishi mumkin (10 mln nusxa/1 mkl dan ortiq yuklamani standart test tizimlari aniqlay olmaydi). CD4+ limfotsitlar soni ba’zan opportunistik infeksiyalar rivojlanadigan darajagacha kamayadi. Keyin CD4+ hujayralar soni ortadi, lekin odatda dastlabki darajaga yetmaydi (me’yor 1200 hujayra/1 mkl). CD8+ limfotsitlar soni ko‘payadi va CD4/CD8 nisbati 1 dan kamayishi mumkin. Virus yuklamasi qanchalik yuqori bo‘lsa, bemor shunchalik yuqumli bo‘lishi, ayniqsa OIV infeksiyasining o‘tkir fazasida, ko‘rsatilgan.
OIV infeksiyasining o‘tkir fazasi odatda 7—10 kun, kamdan-kam hollarda 14 kundan ortiq davom etadi. Belgilarining nospetsifikligi tufayli bu bosqichni tashxislash qiyin bo‘ladi. OIVga qarshi antitanalar hali aniqlanmaganida virus RNKsining mavjudligi tashxisni tasdiqlashi mumkin. Ushbu fazani aniqlashning eng yaxshi usullaridan biri plazmadagi RNKsi OIV-1 ni plazmada aniqlashdir (OIV RNKsi >10 000 nusxa/ml). Bu usulning sezgirligi va o‘ziga xosligi 100 % gacha yetadi. p24 oqsilini aniqlash sezgirligi 79 %, o‘ziga xosligi esa 99,5—99,96 %. OIV infeksiyasining o‘tkir fazasi tashxisini bir necha haftadan keyin OIVga qarshi antitanalarni aniqlash bilan tasdiqlash zarur. Ayrim hollarda aynan shu bosqichda kombinatsiyalangan terapiyani boshlash zararlangan odam salomatligi uchun foydali bo‘lishi mumkin.
O‘tkir OIV infeksiyasining klinik belgilari: isitma (96 %), limfadenopatiya (74 %), faringit (70 %), toshma (70 %), mialgiya (54 %), diareya (32 %), bosh og‘rig‘i (32 %), ko‘ngil aynishi va qusish (27 %), gepatosplenomegaliya (14 %), vazn yo‘qotish (13 %), og‘iz kandidozi (12 %), nevrologik belgilar (12 %, aseptik meningit, meningoensefalit, periferik neyropatiya, yuz nervining falaji, Giyen–Barre sindromi, yelka nerv chigali nevriti, kognitiv buzilishlar yoki psixoz).
Simptomsiz bosqich
O‘tkir faza tugagach, virus ko‘payish tezligi va immun javob o‘rtasida «muvozanat» yuzaga keladi. Shundan keyin ko‘p oylar va yillar davomida (8—10 yilgacha) infeksiya simptomsiz yoki davomli tarqoq limfadenopatiya shaklida kechadi (JSST tasnifida 1-bosqich). Bu davrda virus faol ko‘payadi va CD4 hujayralar muntazam yemiriladi. Simptomsiz davr oxirida turli belgilar va kasalliklar paydo bo‘lishi mumkin. Biroq ular OITS mezonlari hisoblanmaydi (JSST tasnifida 2-bosqich). CD4+ limfotsitlar soni 200 tadan ortiq bo‘lsa (1 mkl qonda), OITS bosqichiga xos kasalliklar kamdan-kam uchraydi. Simptomsiz bosqich 5—10 yil davom etadi. Uning xos belgisi — limfadenopatiya (limfa tugunlarining kattalashishi). ART qo‘llash bilan bu bosqichni o‘nlab yillarga uzaytirish mumkin. OIV bilan yashab, samarali ART qabul qiladigan odamning umr davomiyligi oldindan belgilangan chegaraga ega emas, ya’ni u asosan biologik yosh bilan cheklanadi.
Ilgari[qachon?] OIV infeksiyasining yashirin bosqichidagi bemorlar, hatto ART qabul qilayotgan bo‘lsa ham, boshqalarga virus yuqtirishi mumkin, degan noto‘g‘ri qarash bo‘lgan, garchi davolash yuqtirish ehtimolini keskin kamaytirsa-da.
Biroq 2016-yilda HPTN 052, PARTNER va PARTNER II xalqaro tadqiqotlari yakunlandi. Ular ART qabul qilinib, muayyan mezonlarga rioya etilsa, himoyalanmagan jinsiy aloqada OIV yuqmasligini isbotladi. U=U (undetectable=untransmittable) yoki A=Y (aniqlanmaydi = yuqmaydi) mezonlari ishlab chiqildi. Bu mezonlar amalda quyidagilarni anglatadi: virus yuklamasining 200 nusxa/1 mkl dan kam bo‘lib, 6 oy yoki undan uzoq saqlanishi, shuningdek, antiretrovirus terapiyaga qat’iy rioya qilish (dori qabul qilishni tez-tez unutmaslik yoki kechiktirmaslik) — OIV yuqtirmagan jinsiy sherikka virus yuqmasligini kafolatlaydi.
OITS oldi bosqichi
Bu bosqich 1—2 yil davom etib, hujayraviy immunitet susaya boshlaydi. Xos kasalliklar: takrorlanuvchi gerpes (og‘iz va jinsiy a’zolar shilliq qavatlaridagi uzoq vaqt bitmaydigan yaralar), stomatit), , til leykoplakiyasi (so‘rg‘ichsimon qatlamning o‘sishi), og‘iz va jinsiy a’zolar shilliq qavatining kandidozi
OITS
OITS — OIV infeksiyasining terminal (o‘lim oldi) bosqichidir. Davolash bo‘lmasa, u uch yilgacha, o‘rtacha 1—2 yil davom etadi. OITS bosqichida opportunistik infeksiyalar va o‘smalar butun organizmga tarqaladi. Xavfli ikkilamchi kasalliklar rivojlansa, ARTsiz umr davomiyligi 1 yildan kam bo‘ladi. Ushbu bosqichga xos kasalliklar: sil, salmonellyoz va uning tarqoq shaklga o‘tishi, entsefalit, meningit, Legionella pneumophila, infeksiyasi, gripp, gerpes, kriptosporidioz, toksoplazmoz, meningoensefalit, kandidoz, gistoplazmoz, kriptokokkoz, xavfli o‘smalar (Kaposhi sarkomasi, limfomalar), pnevmotsist pnevmoniyasi.
OIV infeksiyasining OITSga o‘tish muddatini qisqartiradigan omillar: o‘rta va keksa yosh, boshqa virusli kasalliklar bilan qo‘shma infeksiya, yetarli ovqatlanmaslik, stress, genetik xususiyatlar. OITS rivojlanishini kechiktiradigan omillar: antiretrovirus terapiya qo‘llash, hamroh kasalliklarni davolash, davolovchi shifokor tavsiyalariga rioya qilish, to‘g‘ri ovqatlanish, sog‘lom turmush tarzi (chekishdan voz kechish), genetik xususiyatlar.
Asosiy guruhlar
OIV yuqtirish xavfi yuqori bo‘lgan guruhlarga shaxsiy hayoti yoki kasbiy faoliyati davomida zararlangan odamning biologik suyuqliklari (qon, limfa, sperma, qin ajralmalari, eyakulyatsiyadan oldingi suyuqlik, ona suti, yara ajralmasi, orqa miya suyuqligi, traxeya va plevra bo‘shlig‘i suyuqliklari va boshqalar) bilan qon, hatto shikastlanmagan shilliq qavat yoki jarohatlangan teri orqali bevosita aloqa qilish ehtimoli umumiy aholiga qaraganda yuqoriroq bo‘lgan ayrim toifadagi odamlar kiradi. Shu sababli himoyalanmagan anal jinsiy aloqa ayniqsa xavfli hisoblanadi, chunki unda kichik va katta shikastlanishlar eng ko‘p yuzaga keladi. Biroq shilliq qavat shikastlanmagan taqdirda ham virus yuqishi mumkin: shilliq qavatda virus zarrachalarini limfa tugunlariga «tashiydigan» dendrit hujayralar, shu jumladan, Langergans hujayralari ko‘p.
Epidemiologik nuqtayi nazardan eng yuqori xavfga inʼeksion giyohvand moddalarni iste’mol qiluvchi va moddani tayyorlash uchun umumiy idishlardan foydalanuvchi shaxslar, shuningdek, ularning jinsiy sheriklari duch keladi.
Jinsiy orientatsiyasidan qat’i nazar, himoyalanmagan anal jinsiy aloqa qiladigan shaxslar. Bunda bir marta jinsiy aloqadan keyin qabul qiluvchi sherikning zararlanish ehtimoli o‘rtacha 1 %, faol sherikniki esa 0,06 % ni tashkil etadi (bu statistika OIV bilan yashovchilar uchun emas, umumiy aholi uchun keltirilgan). Xususan, OIV musbat gomoseksual erkaklar o‘rtasidagi himoyalanmagan anal aloqalarning taxminan 25 % ida «beyrbekerlar» deb ataladigan guruh vakillari ishtirok etadi. Ular o‘rganilgan guruhdagi barcha gomoseksual erkaklarning qariyb 14 % ini tashkil etib, OIV yuqtirish xavfini bilsa-da, ongli ravishda prezervativ ishlatmaydigan shaxslardir. barebackers guruhining kichik qismini «bug chasers» — OIVni ataylab yuqtirishga intiladigan va «gift-givers» deb ataladigan OIV musbat yoki virus tashuvchisi bo‘lishi mumkin bo‘lgan shaxslarni jinsiy sherik sifatida tanlaydigan odamlar tashkil etadi.
Himoyalanmagan vaginal jinsiy aloqa qiladiganlar uchun (statistika OIV yuqtirganlar orasidan emas, umumiy aholidan olingan) bir marta aloqadan keyin ayolning zararlanish ehtimoli taxminan 0,01—0,32 %, erkakniki esa 0.01—0.1 % bo‘lib, bu ehtimol muayyan sharoitlarga qarab keskin farq qilishi mumkin. Ayniqsa, Afrikada virus yuqishining ushbu yo‘li ustun hisoblanadi. UNAIDS ma’lumotlariga ko‘ra, 2007-yilda Sharqiy Yevropada yangi OIV infeksiyasi holatlarining 42 % qismi aynan geteroseksual aloqalar bilan bog‘liq bo‘lgan.
Himoyalanmagan oral jinsiy aloqa ((fellatsiya, kunnilingus va anilingus) qiladigan shaxslarda OIV yuqtirish xavfi nihoyatda kam uchraydigan holat hisoblanadi. Ilgari bir marta jinsiy aloqadan keyin qabul qiluvchi sherikning yuqtirish ehtimoli o‘rtacha 0,03 % deb baholangan (bu ko‘rsatkich OIV bilan yashovchilar uchun emas, umumiy aholi uchun keltirilgan). Ilgari xavf muayyan sharoitlarga qarab keng doirada o‘zgarishi mumkin deb hisoblangan. Ammo 2019-yilgi epidemiologik ma’lumotlarga ko‘ra, oral jinsiy aloqada OIV yuqish xavfi nolga yaqin va nihoyatda kam uchraydigan holat deb baholanadi, chunki bu yo‘l bilan yuqishning tasdiqlangan va ro‘yxatga olingan holatlari yo‘q.
Epidemiologik ma’lumotlarga ko‘ra, tekshirilmagan donor qoni quyilgan shaxslar, ish qoidalarini buzib, o‘zini tibbiy muolaja orqali zararlanish xavfiga qo‘yadigan shifokorlar, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalari bo‘lgan bemorlar, tijoriy jinsiy xizmat ko‘rsatuvchilar va ularning mijozlari (jinsiy orientatsiyasi hamda gender identifikatsiyasidan qat’i nazar), migrantlarda zararlanish xavfi yuqoriroq.[ishonchsiz manba].
Profilaktika
OIV infeksiyasiga qarshi maxsus immunoprofilaktika ishlab chiqilmagan, biroq OIV/OITSdan himoya qiluvchi vaksina yaratish mumkinligi ko‘rsatilgan. Ishlab chiqilayotgan vaksinalar klinik sinovlarning dastlabki bosqichlarida. Bundan ham ko‘p preparatlar klinikagacha tadqiqot bosqichida. 2018-yilda shunday vaksinalardan biri I va IIa bosqich klinik sinovlaridan muvaffaqiyatli o‘tgan. 2018-yilda tadqiqotchilar virus zarrachasining Env oqsiliga o‘xshash sun’iy oqsil asosida OIVning ma’lum shtammlarining uchdan bir qismidan himoya qilishga mo‘ljallangan kompleks vaksinani taklif qilgan. Ushbu vaksinaning odamlardagi dastlabki klinik sinovlarini 2019-yilning ikkinchi yarmida boshlash rejalashtirilgan. 2020-yilda Rossiya iste’molchilar huquqlari va inson farovonligini nazorat qilish federal xizmatining «Vektor» ilmiy markazi OIVga qarshi vaksina ishlab chiqishda yutuqqa erishilganini ma’lum qilgan. Dori vositalari davlat reyestri ma’lumotlariga ko‘ra, «KombiVICHvak» vaksinasining klinik sinovlariga 2013-yilda ruxsat berilgan va ular 2021-yil oxirigacha davom etishi kerak bo‘lgan. Shu bilan birga, har bir vaksina nomzodi samaradorligi va xavfsizligini isbotlovchi klinik sinovlarning to‘liq davridan o‘tishi zarur. Bunga qarshi misol ham mavjud: vaksina nomzodi (STEP va Phambili klinik sinovlari) infeksiya yuqtirish ehtimolini kamaytirmasdan, aksincha, oshirgan.
Rivojlangan mamlakatlarda OIV profilaktikasining asosiy strategiyasi
Rivojlangan mamlakatlarda qo‘llanadigan ushbu OIV tarqalishiga qarshi yagona yuqori samarali strategiya barcha OIV musbat odamlarga (yoki ularda OIV infeksiyasi yaqinda aniqlangan shaxslarga) immun holati va virus yuklamasidan qat’i nazar, imkon qadar tezroq ART tayinlashni nazarda tutadi. OIV bilan yashovchi shaxs qonidagi virus yuklamasini bostirish N=N (aniqlanmaydi = yuqmaydi) tamoyiliga ko‘ra virus yuqishini imkonsiz qiladi. PARTNER va PARTNER II tadqiqotlari himoyalanmagan jinsiy aloqada OIV yuqish xavfi bo‘lmasligini ko‘rsatgan: 6 yil davomida tadqiq etilgan 1166 ta gomoseksual va geteroseksual juftlik ichida sheriklardan birining virus yuklamasi aniqlanmaydigan darajada bo‘lganida virus yuqishining birorta holati kuzatilmagan. Holbuki, qayd etilgan va tahlil qilingan himoyalanmagan jinsiy aloqalar soni 58000 dan ortiq bo‘lgan.
Aniqlanmaydi = yuqmaydi tamoyilining mezonlari:
- OIV musbat shaxs ART qabul qiladi va davolanishga qat’iy rioya etadi (dorining barcha dozalarini belgilangan tartibda muntazam qabul qiladi, qabul qilishni o‘tkazib yubormaydi va belgilangan vaqtdan 30 daqiqadan ortiq kechiktirmaydi);
- qondagi OIV virus yuklamasi 200 nusxa/mkl dan past bo‘lib, bu holat 6 oy yoki undan ko‘proq davom etadi;
- sheriklar psixoaktiv moddalarni birgalikda inʼeksiya yo‘li bilan iste’mol qilmaydi.
Kontakt oldi profilaktikasi (KOP yoki Pre-exposure prophylaxis — PrEP)
Kontakt oldi profilaktikasi (KOP) — OIV manfiy sherikning virus yuqishini oldini olish uchun o‘ziga qo‘llaydigan profilaktik chorasi. U CDC va EACS ma’qullagan antiretrovirus terapiyaning to‘liq bo‘lmagan sxemasini qabul qilishdan iborat. 2020-yil yanvar holatida bu ishchi dozadagi Truvada (emtritsitabin va tenofovir), 2022-yil fevral holatida esa Rossiyadagi muqobili — Dokvir (emtritsitabin va tenofovir) bo‘lgan. Buyuk Britaniyaning KOP bo‘yicha yo‘riqnomasiga ko‘ra, erkaklar KOPni ehtiyojga qarab qabul qilishi mumkin.
Ayollar esa biologik xususiyatlari tufayli jinsiy faollik davrida KOPni uzluksiz qabul qilishlari kerak (masalan, tijoriy jinsiy xizmat ko‘rsatuvchi ayollar yoki OIV musbat sherigi bilan tabiiy yo‘l bilan farzand ko‘rishni rejalashtirgan, ammo N=N tamoyiliga asossiz shubha qiladigan ayollar).
Agar serologik holati turlicha bo‘lgan juftlikdagi (sheriklardan biri OIV musbat) OIV manfiy sherik prezervativdan foydalanmasa, virus yuqishining oldini olish maqsadida OIV musbat sherik N=N tamoyili mezonlariga erishguniga qadar KOPni uzluksiz qabul qilishi mumkin.
Batafsil maslahat uchun mintaqaviy OITSga qarshi kurashish markaziga murojaat qilish mumkin. Ammo shuni hisobga olish kerakki, mintaqaviy markazlarda fuqarolarga ko‘rsatiladigan tibbiy yordam doirasida KOP nazarda tutilmagan va preparatlarni mustaqil xarid qilish zarur.
Xabardorlikni oshirish
Ta’sir samaradorligiga ko‘ra, tushuntirish va ma’rifiy profilaktika tadbirlariga quyidagilar kiradi:
- Shifokorlarning OIV infeksiyasi tashxisiga e’tiborli bo‘lishi va bemorlar bilan ma’rifiy ishlar olib borishi;
- Sog‘liqni saqlashni boshqaruvchi ijro etuvchi hokimiyat organlari tashkil qiladigan barcha darajadagi to‘liq sanitariya-ma’rifiy ishlar;
- «OITSga qarshi oddiy qoidalar» loyihasi;
- Yoshlarda o‘z harakatlariga mas’uliyatli munosabatni shakllantirishga qaratilgan tadbirlar (masalan, Moskva shahar dumasi, Oilaviy va yoshlar siyosati departamenti hamda OITSning oldini olish va unga qarshi kurashish bo‘yicha Moskva shahar markazi ko‘magida).
Shu bilan birga, yuqorida aytilgan profilaktika choralari va 4-bandga muvofiq oilaviy qadriyatlarni va/yoki xatti-harakatlarga «mas’uliyatli munosabat»ni targ‘ib etish tadbirlari OIV tarqalishiga qarshi kurashish vositasi sifatida jinsiy xulq-atvorni o‘zgartirishga qaratilgan choralar jumlasiga kiradi. Ular OIV tarqalishining oldini olishda eng past samaradorlikka ega choralar hisoblanadi.
Zararni kamaytirish dasturlari
Jamoat tadbirlariga «Zararni kamaytirish» (Harm Reduction» dasturini amalga oshirish kiradi. U inʼeksion giyohvand modda iste’mol qiluvchilar (IGMI) bilan ishlashni, jumladan, quyidagilarni nazarda tutadi:
- inʼeksion modda iste’mol qiluvchilar orasida igna va shpritslarni almashtirish (OIV bilan zararlangan igna va shpritslarni muomaladan chiqarish maqsadida);
- giyohvand modda iste’mol qiluvchilarga xavfi kamroq bo‘lgan inʼeksiya usullarini o‘rgatish («Xavfsiz inʼeksiya», «Dezinfeksiya», «Inʼeksiyasiz iste’mol» treninglari). Bu choralar giyohvandlikka qaramligi barqaror shakllangan, inʼeksiya orqali iste’mol qilishni to‘xtata olmaydigan yoki istamaydigan IGMI uchun mo‘ljallangan;
- yopiq giyohvandlik muhitida yetib borish qiyin bo‘lgan IGMI bilan aloqani yo‘lga qo‘yish uchun autrich ishlarini (outreach — odamlar uchun odatiy joylarda yopiq ijtimoiy guruhlarga murojaat qilib, axborot, maslahat va profilaktika vositalarini yetkazish usuli) tashkil etish;
- IGMIni prezervativlar, dezinfeksiya vositalari (spirtli salfetkalar), gigiyena vositalari, vitaminlar va bog‘lov materiallari bilan ta’minlash (oson foydalaniladigan xizmat);
- IGMIga tibbiy, psixologik va huquqiy maslahat berish;
- IGMIning xulq-atvorini o‘zgartirishi, reabilitatsiya va giyohvand moddalarni iste’mol qilmaslik dasturlarida qatnashishi uchun motivatsion maslahatlar berish;
- IGMI orasida axborot-ma’rifiy ishlar olib borish, jumladan, o‘rinbosar terapiya (ko‘cha sharoitida OIV yuqtirish xavfi yuqori bo‘lgan inʼeksion giyohvand moddalar o‘rniga tibbiyot xodimlari nazoratida metadon yoki buprenorfin (ednok) qabul qilish) va antiretrovirus terapiya (OITSni qo‘llab-quvvatlovchi davolash) haqida ma’lumot tarqatish;
- IGMIga ijtimoiy hamrohlik qilish va ularni tegishli davlat xizmatlariga yo‘naltirish (masalan, davolanishga, ishga joylashishga ko‘maklashish, jazoni ijro etish muassasalaridan ozod etilganlarga yordam berish) va boshqa choralar.
Mutaxassislar «Zararni kamaytirish» yondashuvini giyohvand moddalarni iste’mol qilayotgan IGMI bilan ularni davolash va reabilitatsiya qilish dasturlari o‘rtasidagi «ko‘prik» sifatida ko‘radi. Profilaktik tadbirlar tizimida «Zararni kamaytirish» strategiyasi «Ikkilamchi profilaktika» yo‘nalishiga kiradi. Rossiyada «Zararni kamaytirish» deyarli qo‘llanmaydi; shpritslarni almashtirish va prezervativ tarqatish nodavlat notijorat tashkilotlari tomonidan tartibsiz amalga oshiriladi va ko‘pincha hokimiyat qarshiligiga uchraydi.
Bemorlar bilan profilaktik tadbirlar
Tibbiy profilaktika tadbirlariga quyidagilar kiradi:
- Erkaklar va ayollar prezervativlaridan foydalanish;
- OIV va jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalarga tekshirish, jinsiy xulq-atvor va xavflar haqida maslahat berish (ayollar uchun to‘rtta joydan — halqum, uretra, anus, bachadon bo‘yni kanalidan; erkaklar uchun uchta joydan — halqum, uretra va anusdan tekshirish majburiy);
- Silga tekshirish, maslahat berish va davolanishga yo‘naltirish;
- Erkaklarni ixtiyoriy tibbiy sunnat qilish (muayyan sharoitlarda OIV yuqish xavfini kamaytiradi);
- Profilaktika maqsadida antiretrovirus preparatlardan foydalanish (TasP — Treatment as Prevention strategiyasini keng joriy etish);
- Inʼeksion giyohvand moddalarni iste’mol qiluvchilar uchun zararlarni kamaytirish (psixoaktiv moddalarni yuborish usullari haqida tushuntirish va toza inʼeksiya asboblarini taqdim etish);
- OIVning onadan bolaga yuqishini bartaraf etish (virus yuklamasini pasaytirish uchun ART qo‘llab, OIVning onadan bolaga vertikal yuqishiga yo‘l qo‘ymaslik).
Tibbiyot muassasalarida zararlanishning oldini olish
Belgilangan qoidalarga muvofiq, tibbiyot xodimlari va shifokorlar har bir bemorni har qanday yuqumli kasallik ehtimoli bor shaxs sifatida qabul qilishi va OIVning tibbiy muolajalar orqali yuqishidan ehtiyot bo‘lishi kerak.
Shu sababli tibbiyot xodimlari SP 3.1.5.2826-10 bilan belgilangan ish tartibiga rioya etishi zarur. Har bir bosh shifokor Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligi tavsiyalariga muvofiq kontaktdan keyingi profilaktika (KKP) uchun zarur antiretrovirus preparatlarning mavjudligini ta’minlashi shart. Har bir favqulodda holat tegishli jurnalga qayd etilishi va hujjatlashtirilishi kerak. Noqulay oqibat kelib chiqqanida bosh shifokor, jumladan, jinoiy javobgarlikka ham tortilishi mumkin.
OIV tarqalishida eng katta xavfni qon tug‘diradi (ammo virus barcha biologik suyuqliklar va biopsiya namunalarida bo‘lishi mumkin). O‘tkir asboblar bilan terini tasodifan shikastlab olishdan ehtiyot bo‘lish zarur (ifloslangan asbob bilan terini teshib olish kesib yuborishdan xavfliroq). Tibbiyot xodimlari bemor bilan barcha muolajalarni, shuningdek, undan olingan biologik materiallar bilan ishlarni rezina qo‘lqop va niqobda bajarishi kerak. Bundan tashqari, B virusli gepatiti bilan kasallangan bemorlar bilan ishlash uchun belgilangan barcha ehtiyot choralariga rioya etilishi kerak. Agar tibbiyot xodimining shilliq qavati yoki shikastlangan terisiga OIV bo‘lishi mumkin bo‘lgan biologik suyuqlik tegsa, zudlik bilan (iloji bo‘lsa, dastlabki uch soatda, ammo virusli material bilan aloqadan keyin 72 soatdan kechiktirmasdan) antiretrovirus preparatlar yordamida kontaktdan keyingi profilaktikani boshlash lozim. Davolash rejimiga rioya qilish yuqtirishning oldini olish imkonini beradi. Bunday favqulodda vaziyat ishtirokchisi rejasiz OIV testidan o‘tishi ham kerak — bu KKP samaradorligini baholash uchun zarur.
Potensial zararlangan material bilan ishlanadigan xonadan chiqishdan oldin qo‘lqop va shaxsiy himoya kiyimini yechib, qo‘llarni yaxshilab yuvish shart. ARTni muntazam qabul qiladigan OIV musbat bemorlar umumiy tartibda shifoxonaga yotqizilishi kerak. OIV infeksiyasi bor yoki OIV holati aniqlanmagan bemorlar bilan bir qatorda barcha bemorlarni davolashda bir martalik asboblar va shpritslarni qo‘llash lozim. Shuningdek, ART preparatlari bilan buyuriladigan yoki ishlatiladigan boshqa dorilarning o‘zaro mosligini tekshirish shart. Biologik suyuqliklar bilan ishlashdagi ehtiyot choralariga rioya etilsa, bemorlar bilan muloqot qilish mutlaqo xavfsizdir.
Prezervativlar (erkaklar va ayollar uchun)
AQSH markazining (CDC) tavsiyalariga ko‘ra, turmush o‘rtoqlar va jinsiy sheriklar bir-birining OIV holatidan xabardor bo‘lishi kerak. Immunitet tanqisligi virusi odatda samarali ART qabul qilmaydigan OIV musbat sherikdan himoyalanmagan penetrativ (anal yoki vaginal) jinsiy aloqada yuqadi. Prezervativ har qanday jinsiy faoliyatda eng yaxshi himoya vositasidir. Oral jinsiy aloqa orqali OIV yuqish xavfi juda kam uchraydigan holat deb hisoblanadi (Hivbook-2019). Virus yuklamasi test tizimining sezgirlik chegarasidagi darajadan 27-30 million nusxa/1 mkl qongacha o‘zgarishi mumkin (bu test tizimida hisoblash davomiyligiga bog‘liq). Qonda virus RNKsi konsentratsiyasi qanchalik yuqori bo‘lsa, OIV yuqish ehtimoli shunchalik katta. Chunki yuqtiruvchi doza tushunchasi mavjud (OIV uchun u taxminan 10 000 nusxa/1 mkl). Shu bilan birga, har qanday jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiya yoki gepatit OIV yuqish ehtimolini bir necha marta oshiradi.
Har qanday jinsiy aloqada erkaklar yoki ayollar prezervatividan faqat bir marta foydalanish kerak. Jinsiy faoliyat turi o‘zgarsa (masalan, vaginal aloqadan anal aloqaga o‘tilsa), prezervativ yangisiga almashtirilishi shart. Xuddi shu qoida ichkariga kiritiladigan jinsiy o‘yinchoqlardan birgalikda foydalanishga ham tegishli: o‘yinchoq bir sherikdan boshqasiga o‘tganda prezervativ har safar yangilanishi kerak.
Tashxislash
OIVni tashxislashda ikki usuldan foydalaniladi:
- dastlabki (skrining) test (IFA yoki IXLA yordamida OIV antigeni/antitanasini aniqlash). Ularning sezgirligi yuqori (99 % gacha) va o‘ziga xosligi ham yuqori (99,5 % gacha). Testda ishlatiladigan antigenlar bemor organizmida OIVning muayyan turiga (OIV-1, OIV-2, OIV-1-N, OIV-1-O, OIV-1-M) qarshi hosil bo‘lishi mumkin bo‘lgan antitanalarga mos keladi.
- tasdiqlovchi test (immunoblotting, Vestern-blot — qon namunasida OIVning o‘ziga xos oqsillarini aniqlash; bu bemorda tashxis yakuniy tasdiqlanganini bildiradi). Immunoblotting faqat skrining testi musbat natija berganda va referens laboratoriyalarda ham musbat natijalar olinganidan keyin o‘tkaziladi. Shu tariqa tasdiqlovchi testgacha qon namunalari skrining testlari orqali kamida 5 marta tekshiriladi.
Skrining tekshiruvining manfiy natijasi organizmda OIV infeksiyasi yo‘qligini kafolatlamaydi. Chunki zararlanishdan keyin bir necha hafta yoki oy davomida antitanalar aniqlanmasligi mumkin («oyna davri»). Bu inson immun tizimining faolligiga bog‘liq. Rossiyada keng qo‘llanadigan 4-avlod skrining testlari odatda xavfli aloqadan keyin 21-kundan boshlab OIVga qarshi antitanalarni ishonchli aniqlay oladi.
Skrining testlari
Me’yorda qon zardobida OIV-1 va OIV-2 ga qarshi antitanalar bo‘lmaydi.
OIVga qarshi antitanalarni aniqlash OIV infeksiyasini laboratoriya sharoitida tashxislashning asosiy usulidir. Usul immunoferment tahliliga (IFA) asoslanadi: sezgirligi 99,5 % dan ortiq, o‘ziga xosligi 99,8 % dan ortiq. OIVga qarshi antitanalar zararlanganlarning 90-95 % ida 1 oy ichida, 5-9 % ida 6 oydan keyin, 0,5-1 % ida esa undan kechroq paydo bo‘ladi. OITS bosqichida antitanalar soni butunlay yo‘qolguncha kamayishi mumkin.
Zararlanishdan 3 oy o‘tgach, bemorlarning 96—97 % ida, 6 oydan keyin qolgan 2—3 % ida va undan kechroq faqat 0,5—1 % ida OIVga qarshi antitanalar aniqlanadi. Boshqa ma’lumotlarda 3 oydan keyin 90—95 % bemorda, 6 oydan keyin 5—9 % ida, undan kechroq esa 0,5—1 % ida aniqlanishi keltirilgan. OITS bosqichida qondagi antitanalar miqdori keskin kamayadi. Zararlanishdan keyingi dastlabki hafta va oylar «seronegativ oyna davri» hisoblanadi, bunda OIVga qarshi antitanalar aniqlanmaydi. Shuning uchun ushbu davrda OIV testining manfiy chiqishi odam OIV yuqtirmagan yoki boshqalarga yuqtira olmaydi degani emas.
Tekshiruv natijasi sifat jihatidan ifodalanadi: musbat yoki manfiy.
Manfiy natija qon zardobida OIV-1 va OIV-2 ga qarshi antitanalar yo‘qligini bildiradi. Laboratoriya tayyor bo‘lishi bilanoq manfiy natijani beradi. Musbat natija — OIVga qarshi antitanalar aniqlanganida — noto‘g‘ri musbat natijani istisno qilish uchun referens laboratoriyada tahlil yana 3 marta takrorlanadi.
Tekshiruv natijasidan qat’i nazar, bemorning qon namunasi va 5 ta tekshiruv natijasi musbat javobni tasdiqlash yoki noaniq javobni aniqlashtirish uchun mintaqaviy OITS markaziga yuboriladi. Bunday hollarda yakuniy xulosani mintaqaviy OITS markazi beradi va unga ko‘ra test natijasi belgilangan standartlarda bemorga yopiq konvertda yetkaziladi.
Musbat natija olinganida testdan keyingi maslahat o‘tkaziladi. Bunda bemorga natija, psixologik yordam olish va dispanser kuzatuviga (davolanishga) o‘tish tartibi tushuntiriladi.
Manfiy natija olinganida testdan keyingi maslahat o‘tkazilib, bemorga OIV profilaktikasi (kontakt oldi profilaktikasi) va jinsiy xulq-atvorni o‘zgartirish usullari haqida ma’lumot beriladi.
Tasdiqlovchi testlar (immunoblotting)
Me’yorda qon zardobida OIVning virus oqsillariga qarshi antitanalar bo‘lmaydi.
OIVga qarshi antitanalarni aniqlaydigan IFA usuli skrining hisoblanadi. Laboratoriya va/yoki referens laboratoriyada musbat natija olingach, uning o‘ziga xosligini tasdiqlash uchun immunoblotting — Western blot usulidan foydalaniladi. Bunda bemorning qon zardobidagi antitanalar molekulyar massasi bo‘yicha elektroforez orqali ajratilib, nitrosellyulozaga ko‘chirilgan turli virus oqsillari bilan gelda qarama-qarshi cho‘ktirish reaksiyasiga kiritiladi. gp41, gp120, gp160, p24, p18, p17 va boshqa virus oqsillariga qarshi antitanalar aniqlanadi.
Rossiya OITS profilaktikasi va unga qarshi kurashish markazi tavsiyalariga ko‘ra, gp41, gp120 yoki gp160 glikoproteinlaridan biriga qarshi antitanalar aniqlanishi musbat natija deb hisoblanishi kerak. Virusning boshqa oqsillariga qarshi antitanalar topilganda natija shubhali hisoblanadi; bunday bemor 3 va 6 oydan keyin ikki marta qayta tekshirilishi kerak.
OIVning o‘ziga xos oqsillariga qarshi antitanalar bo‘lmasa, immunoferment usul noto‘g‘ri musbat natija bergan bo‘ladi. Shu bilan birga, amaliyotda immunoblotting natijalarini baholashda ishlatilayotgan «Immunoblotting to‘plami»ning ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmasiga amal qilish kerak. Immunoblotting OIV infeksiyasining laboratoriya tashxisida va bemor organizmida OIV mavjudligini tasdiqlashda qo‘llanadi.
Tezkor testlar
Tezkor tahlil usullari agglutinatsiya reaksiyasi, polimer membranalardagi IFA (test tasmalari), immunologik filtrlash tahlili va immunoxromatografiya usullariga asoslanadi. Tezkor testlar 15—30 daqiqada natija beradi (bu ehtimoliy zararlanishdan keyin test topshirish uchun kutish davri emas, tahlilni bajarish vaqti) va natijani tez bilish zarur bo‘lgan, masalan, shoshilinch jarrohlik holatlarida qulaydir. Rossiyada milk atrofidagi suyuqlikdan OIVni aniqlovchi tezkor testlar (OraQuick, Retrochek) qo‘llangan, ammo 2020-yil sentabrida Roszdravnadzor tashabbusi bilan ularni sotish to‘xtatilgan. 2021-yil oxirida sotuvda mavjud yagona tezkor test qon zardobi (plazmasi) bo‘yicha «ImmunoXrom-antiVICH-1/2-Ekspress» bo‘lgan.
OIV RNKsi yoki DNKsini polimeraza zanjir reaksiyasi (PZR) bilan aniqlash
OIV genetik materialini (virus RNKsi) PZR usulida aniqlash odatda dastlabki skrining testi sifatida qo‘llanmaydi. U antitana/antigen tekshiruvlariga qo‘shimcha sifatida zarurat bo‘lganda, shuningdek, prognozlash, kasallikni kuzatish va OIV infeksiyasi davolanishini nazorat qilishda ishlatiladi.
Sifat tahlili
Test OIVning genetik materialini (DNK/RNK) topishi, ya’ni qonda virusning o‘zi bor-yo‘qligini aniqlashi mumkin. Nuklein kislotalar zararlanishdan keyin 7-kundanoq aniqlanishi mumkin (CDC ma’lumotlariga ko‘ra, 10—33-kunlarda).
OIV musbat onadan tug‘ilgan bolalarda 12—15 oylikkacha onadan yo‘ldosh orqali o‘tgan antitanalar qonda mavjud bo‘ladi. Shuning uchun antitanalar testi musbat chiqadi. Hozirgi vaqtda 18 oygacha bo‘lgan bolalarda erta tashxis qo‘yish uchun OIV nuklein kislotalari polimeraza zanjir reaksiyasi (PZR) yordamida aniqlanadi. Bunday holatlarda yangi tug‘ilgan chaqaloqda OIV infeksiyasini istisno qilish faqat ikki manfiy PZR natijasi bilan mumkin: biri 1—4 oylikda, ikkinchisi esa 4 oylikdan keyin olingan bo‘lishi kerak.
Miqdoriy tahlil
Qon plazmasidagi 1-tur OIV RNKsini real vaqt rejimida aniqlaydigan PZR usuli. Tekshiruv standartlashtirilgan texnologiya va avtomatlashtirilgan namuna tayyorlash jarayonidan foydalangan holda maxsus uskunada bajariladi.
Qondagi OIV RNKsi konsentratsiyasini o‘lchash ART samaradorligini prognozlash va kuzatishda ishlatiladi, ya’ni virus yuklamasi aniqlanadi. Testning klinik o‘ziga xosligi 100 %, ishonch oralig‘i 99,6-100 %. Sezgirlik turlicha bo‘ladi: o‘ta sezgir — 1 dan 20 nusxa/ml gacha, standart — 40 nusxa/ml dan, eskirgan va amalda kam qo‘llanadigan — 200 yoki 500 nusxa/ml dan.
OIV musbat bemorlar dispanser kuzatuvida 1 marta, 6 oydan ko‘p bo‘lmagan oraliqda, Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligi tavsiyalariga muvofiq tekshiriladi. Bunda qonning lipid profili va leykotsitar formulasi bilan umumiy tahlili, qondagi virus miqdori (virus yuklamasi) hamda immunogramma (immun holati yoki qon namunasidagi CD4/CD8 limfotsitlarning nisbiy va mutlaq miqdori) tekshiriladi. Biroq CDC tavsiyalariga ko‘ra, virus yuklamasi uch yil yoki undan ortiq barqaror bostirilgan bemorda immunogramma 1 marta, 12 oylik oraliqda tayinlanishi mumkin, chunki bunday holatda immun holati diagnostik ahamiyatga ega emas. Shu bilan birga, Yevropa va Shimoliy Amerika standartlariga ko‘ra, immun holati 200 dan ortiq CD4 hujayrasi ko‘rsatkichiga yetganda immun tizimi holatini baholash uchun qondagi CD4 limfotsitlarning umumiy limfotsitlarga nisbatan foizdagi ulushi ko‘proq ma’lumot beradi, ya’ni % nisbatida ifodalanadi.
Davolash
2022-yil holatida OIV infeksiyasini davolashda uch guruh ingibitorlarga mansub taxminan 35 xil preparatdan foydalanilgan. Bu har bir bemorga eng maqbul davolash sxemasini tanlash imkonini beradi. JSST axborot materiallarida ART bemorning hayot sifatini pasaytirmasligi yoki yomonlashtirmasligi kerakligini ta’kidlaydi. Bunday ko‘p antiretrovirus preparatlar mavjudligi eng maqbul ART sxemasini tanlashga imkon yaratadi.
OIV infeksiyasini butunlay davolab, odam immunitet tanqisligi virusini organizmdan to‘liq chiqarib yuboradigan usul ishlab chiqilmagan. Bunga virusning inson organizmida rezervuarlar (yashirin o‘choqlar) hosil qilishi sabab bo‘ladi.
«Yuqori faol antiretrovirus terapiya» (YUFART) atamasi uch yoki undan ortiq antiretrovirus preparatni birlashtirish bilan erishilgan ajoyib virusologik va klinik javob ko‘rsatilgach keng tarqalgan. Ammo «yuqori faol» sifatlovchisi ortiqcha deb topilgani uchun bu atama umumiy qo‘llanishdan chiqib, «antiretrovirus terapiya» (ART) atamasi bilan almashtirilgan. JSST, shuningdek, ART qisqartmasini qo‘llashni tavsiya etmaydi.
Zamonaviy ART OIV infeksiyasini uzoq, oldindan chegaralanmagan muddat davomida nazorat qilish va bemorda OITS bosqichi rivojlanishining oldini olish imkonini beradi. Buning sharti davolashning virusologik samaradorligi va dori qabul qilish tartibiga muntazam rioya etishdir. Bu OIV yuqtirgan odamga to‘laqonli hayot kechirish imkonini beradi. Dori vositalarining samaradorligi saqlanib qolsa, umr davomiyligi OIV bilan emas, tabiiy qarish jarayonlari bilan cheklanadi. Biroq dorini belgilangan vaqtda qabul qilishni ko‘p marta buzish (tabletkalarni o‘tkazib yuborish), davolovchi shifokor bilan kelishmasdan dozani kamaytirish yoki o‘zaro mos kelmaydigan davolash tarkibiy qismlarini mustaqil qabul qilish tufayli virus qisqa muddatda mutatsiyaga uchrab, qo‘llanayotgan dorilarga chidamlilik (rezistentlik) orttirishi mumkin. Bunday holatda OIVni nazorat qilish uchun boshqa preparatlardan iborat yangi davolash sxemalari qo‘llanadi. Shu bois bugungi OIV terapiyasining har qanday sxemasida bemorning davolanishga rioya qilish darajasi yuqori yoki 100 % bo‘lishi muhim. Aks holda terapiya samarasiz qoladi. Shuningdek, ayrim bemorlar preparat tarkibiy qismlarini individual ko‘tara olmasligi sababli ba’zi dorilarni qabul qila olmaydi. Odatda bular proteaza ingibitorlari va teskari transkriptaza ingibitorlaridir. Nojo‘ya ta’sirlar borasida eng kam faol guruh integraza ingibitorlari hisoblanadi. Sababi virus inson organizmiga o‘zi olib kiradigan integraza fermenti sog‘lom inson organizmida odatda bo‘lmaydi, shu bois uning bloklanishi salbiy ta’sir yoki allergik reaksiya chaqirmaydi.
Terapiya OITS rivojlanishini noma’lum uzoq muddatga kechiktiradi. Yangi dori sinflarini yaratish asosan davolashning nojo‘ya ta’sirlarini kamaytirishga qaratilgan, chunki ART qabul qilayotgan OIV musbat odamlarning umr davomiyligi OIV manfiy aholining umr davomiyligiga deyarli tenglashgan. ART rivojlanishining keyingi davrida (2000—2005-yillar) gepatit C bilan kasallanganlar hisobga olinmaganda, OIV yuqtirgan bemorlarning kutiladigan yashash muddati 38,9 yilga yetgan (erkaklarda 37,8, ayollarda 40,1 yil). 2017-yildan dunyoda OIV bilan yashovchi odamlarning qarishi bilan bog‘liq tibbiy-ijtimoiy hamrohlik yo‘nalishi faol rivojlanmoqda. Bu ART qabul qiladigan OIV musbat shaxslar umr davomiyligi oldindan chegaralanmaganini ko‘rsatadi.
OIV musbat shaxsning sog‘ligini dori bo‘lmagan usullar bilan saqlashga ham muhim ahamiyat beriladi: to‘g‘ri ovqatlanish, sog‘lom uyqu, kuchli stressdan va quyoshda uzoq qolishdan saqlanish, sog‘lom turmush tarzi, shuningdek, OIV bo‘yicha mutaxassis shifokorlarda sog‘liq holatini muntazam (yiliga 2—4 marta) nazorat qilish. Shu bilan birga, antiretrovirus dori davolash o‘rniga noan’anaviy tibbiyot yoki umuman dalillarga asoslangan tibbiyot doirasidan tashqaridagi usullardan foydalanish 100 % ushbu bemorlarning OITS rivojlanishi oqibatidagi opportunistik kasalliklardan o‘limiga sabab bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda OIVdan tuzalgan birinchi shaxs amerikalik Timoti Rey Braun hisoblanadi. U «Berlin bemori» laqabini olgan. Biroq ko‘plab tadqiqotchilar Braunning organizmidan virusni yo‘qotishga imkon bergan usulni OIVga qarshi universal davo deb hisoblamaydi, chunki u faqat bir vaqtning o‘zida saraton bilan kasallangan bemorlarda qo‘llanadi. Ammo 2020-yilda OIVdan tuzalgan birinchi shaxs Timoti Rey Braun onkologik kasallikning qaytalanishi sababli 29-sentabr 2020-yil kuni soat 15:10 da Palm-Springs shahridagi xospisda 54 yoshida vafot etgan.
5-mart 2019-yilda Sietl shahrida retroviruslar va opportunistik infeksiyalarga bag‘ishlangan xalqaro anjumanda olimlar ikkita umidbaxsh natijani ma’lum qilgan: IciStem dasturi doirasidagi «London bemori» va «Dyusseldorf bemori» deb atalgan yana ikki kishi remissiya holatida bo‘lgan. Bu ularga suyak ko‘migi ko‘chirib o‘tkazilganidan keyin yuzaga kelgan. Shifokorlar ataylab «remissiya» so‘zini ishlatadi, chunki ikkala odamda OIV belgilari bo‘lmasa-da, to‘liq tuzalganini aytishga hali erta.
Xuddi Braun kabi «London bemori» (Adam Kastilyexo) ham saraton bilan kasallangan, biroq leykemiya emas, balki Xojkin limfomasi bo‘lgan. Unga ham suyak ko‘migi ko‘chirib o‘tkazilishi kerak edi va Braun uchun topilgan donordagidek mutatsiyaga ega donor topilgan. Farqi shundaki, «London bemori» oldindan nur terapiyasi va kimyoterapiya olmagan, suyak ko‘migi esa faqat bir marta ko‘chirib o‘tkazilgan.
Uchinchi shaxs — «Dyusseldorf bemori» — 50 yoshli erkak ham limfoma bilan kasallangan, nur terapiyasi olmagan va unga suyak ko‘migi ikki marta emas, bir marta ko‘chirib o‘tkazilgan. Shundan keyingi 14 oy davomida (2020-yil mart holatiga ko‘ra), virusga qarshi terapiya to‘xtatilgan bo‘lsa ham, bemorda OIV infeksiyasi aniqlanmagan.
2021-yilda suyak ko‘migi ko‘chirib o‘tkazilmasdan tuzalishning 2 ta holati (Lorin Villenberg — «San-Fransisko bemori» va «Esperansa bemori» — 30 yoshli ayol) tasdiqlangan.
2018-yilda Rossiyada OIV infeksiyasining o‘tkir bosqichida yoki undan so‘ng darhol davolanishni boshlagan bemorlardagi virus rezervuarlarini dori bilan tozalash tajribasi boshlangan. 2021-yilda tajriba ishtirokchilari ART qabul qilishni to‘xtatgan va davolashdan keyingi virus nazorati hamda virus rezervuarlari hajmining qisqarishi tasdiqlangani bildirilgan (2022-yil ma’lumotlariga ko‘ra).[manba 1639 kundan beri ko‘rsatilmagan].
CRISPR — tuzalishga umid
Mutatsiya CCR5Δ32 mutatsiyasi inson T-hujayralarini OIV yuqishiga chidamli qiladi. Ushbu mutatsiyaga ega donordan qon hujayralarini ko‘chirib o‘tkazish bemorni infeksiyadan xalos qilishi mumkin — bu «Berlin bemori», keyinroq «London bemori» va ehtimol «Dyusseldorf bemori» holatlarida kuzatilgan. Biroq Yevropada bu mutatsiya tashuvchilari aholining atigi bir necha foizini tashkil etadi va to‘liq mos keluvchi donor topish ancha qiyin. Ba’zi mamlakatlarda (masalan, Xitoyda) bunday tashuvchilar deyarli yo‘q, shuning uchun donor topish amalda imkonsiz vazifaga aylanadi.
Genomni tahrirlashning zamonaviy texnologiyalari donorsiz ham ishlash imkonini beradi. Buning uchun bemorning o‘z hujayralari olinib, ularga zarur mutatsiya kiritiladi yoki tegishli gen oddiygina ishdan chiqariladi. Bunga birinchi bo‘lib Sangamo Therapeutics kompaniyasi jur’at etgan: 2014-yilda u dastlabki klinik sinov haqida hisobot bergan. Genomni tahrirlash uchun tadqiqotchilar «rux barmoqlari» nukleazasidan foydalangan. Bu fermentning ayrim qismlari — «barmoqlari» — DNKning ma’lum ketma-ketligini taniydi, boshqa qismi esa shu ketma-ketlik yonida DNK zanjirini uzadi. 12 nafar bemorning qonidan T-hujayralar olinib, ularning genomiga o‘zgartirish kiritilgan va qayta organizmga yuborilgan. Shu vaqtda ishtirokchilarga OIVga qarshi davolash to‘xtatilgan. Tahrirlangan hujayralar bemor tanasida tutib qolgan, ammo to‘liq chidamli bo‘la olmagan: bittasidan tashqari barcha bemorlar antiretrovirus terapiyaga qaytishga majbur bo‘lgan. Shundan keyin Sangamo Therapeutics OIVga qarshi dori yaratish ishlarini to‘xtatib, boshqa kasalliklarga qarshi kurashishga o‘tgan.
O‘shandan beri «rux barmoqlari» o‘rnini yangi genom tahrirlash texnologiyasi — CRISPR/Cas9 tizimi egalladi. Uning afzalligi shundaki, DNKni tanib olish vazifasini oqsillar emas, RNK molekulasi bajaradi. RNKni tezroq sintez qilish va kerakli ketma-ketlikka xos qilib tayyorlash osonroq.
OIV bilan yashovchi odamlar

«OIV bilan yashovchi odamlar» (OIVBYO yoki «OIV/OITS bilan yashovchi odamlar» — OIV/OITSBYO) atamasini JSST OIV musbat holatiga ega odam yoki odamlar guruhiga nisbatan qo‘llashni tavsiya etadi. Chunki bu atama odamlar OIV bilan o‘nlab yillar davomida faol va samarali hayot kechirishi mumkinligini aks ettiradi.
«OITS qurbonlari», «OITS virusi bilan kasallanganlar» (bunday iboralar ojizlikni, o‘z hayotini nazorat qila olmaslikni va OIV haqida yetarli bilimga ega emaslikni anglatadi) kabi ifodalar mutlaqo noo‘rin hisoblanadi. OIV bilan yashovchi bolalarni «OITSning begunoh qurbonlari» deb atash ham noto‘g‘ri: bu OIV bilan yashayotgan ayrim odamlar o‘z holatida «o‘zi aybdor» yoki «shunga loyiq» degan tasavvurni uyg‘otadi. «OITS bilan kasallangan bemor» iborasidan faqat tibbiy kontekstda foydalanish mumkin, chunki OIV bilan yashovchi odamlar butun umrini shifoxona o‘rnida o‘tkazmaydi.
OIV bilan yashovchi shaxslarning huquqlari boshqa fuqarolar huquqlaridan farq qilmaydi: ular ham tibbiy yordam olish, mehnat qilish erkinligi, ta’lim olish, shaxsiy va oilaviy sir saqlanishi hamda boshqa huquqlarga ega.
Adabiyotlar
- OIV/OITS Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
- OITS Katta Rossiya ensiklopediyasi
- Levi D. E. OIV va OITS patogenezi. — 3-nashrdan tarjima. — Moskva: «Nauchniy Mir», 2010. — 736 bet. — ISBN 978-5-91522-198-6.
- Maliy V. P. OIV. OITS. Eng yangi tibbiy ma’lumotnoma. — Moskva: «Eksmo», 2009. — 672 bet. — ISBN 978-5-699-31017-3.
- Pokrovskiy V. V. (muharrir). OIV infeksiyasi va OITS: Milliy qo‘llanma. — Moskva: «GEOTAR-Media», 2013. — 608 bet. — ISBN 978-5-9704-2442-1.
- Tarantul V. Z. Uning nomi OITS: Qiyomatning to‘rtinchi chavandozi. — Moskva: «Slavyan madaniyati tillari», 2005. — 400 bet. — (Studia naturalia). — ISBN 5-9551-0050-4.
- Bushman F. D., Nabel G. J., Swanstrom R. (muharrirlar). OIV: biologiyadan profilaktika va davolashgacha. — Kold-Spring-Xarbor, Nyu-York, AQSH: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 2012. — 572 bet. — ISBN 978-193611340-8.
- Levi J. A. OIV va OITS patogenezi. — Uchinchi nashr. — ASM Press, 2007. — 644 bet. — ISBN 978-1-55581-393-2.
- Mors S. A., Ballard R. C., Xolms K. K., Morland A. A. (muharrirlar). Jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasalliklar va OITS atlasi. — Saunders Elsevier, 2010. — 374 bet. — ISBN 978-0-7020-4060-3.
- Prasad V. R., Kalpana G. V. (muharrirlar). OIV protokollari. — Humana Press, 2009. — 457 bet. — ISBN 978-1-58829-859-1.
- Spirmen P., Frid E. O. (muharrirlar). OIVning mezbon hujayra oqsillari bilan o‘zaro ta’siri. — Springer, 2009. — 204 bet. — ISBN 978-3-642-02174-9.
Havolalar
- Sarkisyan, Darya. «Virus xuddi boshqa mamlakatga kirib, o‘zini hech narsa bilan oshkor qilmaydigan josusga o‘xshaydi» : biolog Leonid Margolis bilan olimlar nima sababdan OIVni yenga olmayotgani haqidagi suhbat // Meduza. — 2016. — 16-dekabr.
- Nexezin, Viktor. Ko‘rinmas epidemiya : Rossiyada jamiyat va davlatga qaramay OIV bilan qanday yashash mumkin // BBC rus xizmati. — 2017.
- OIVning davolashga chidamliligi siri ochildi // Lenta.ru, 6-oktabr 2020-yil
- 40 yil o‘tsa ham OIVga qarshi vaksina yaratilmagan. Nega? // Deutsche Welle, 5.06.2021
- FDA tomonidan tasdiqlangan OIV dorilari : [ingl.] // AIDS Info. — (OIVni davolash).