Yurak toʻqimasining har bir hujayrasi kislorod va oziq moddalar bilan uzluksiz taʼminlanishi kerak. Buni yurakning oʻz toj tomirlari tizimidagi qon aylanishi taʼminlaydi. U «toj tomirlarida qon aylanishi» deb ataladi. Bu nom yurakni toj kabi oʻrab turuvchi 2 ta arteriyadan kelib chiqqan. Toj arteriyalari bevosita aortadan boshlanadi. Yurak haydagan qonning 20 % gacha qismi toj tomirlari tizimidan oʻtadi. Kislorodga boy qonning shunday katta miqdori inson organizmi uchun hayotiy muhim boʻlgan bu nasosning uzluksiz ishlashini taʼminlaydi.

Yurak sezuvchi, simpatik va parasimpatik innervatsiyaga ega. Oʻng va chap simpatik poyalardan yurak nervlari tarkibida oʻtuvchi simpatik tolalar impulslarni uzatadi. Bu impulslar yurak ritmini tezlashtiradi va toj arteriyalari boʻshligʻini kengaytiradi. Parasimpatik tolalar esa yurak ritmini sekinlashtiradigan va toj arteriyalari boʻshligʻini toraytiradigan impulslarni oʻtkazadi. Yurak devorlari va tomirlari retseptorlaridan keladigan sezuvchi tolalar nervlar tarkibida orqa va bosh miyaning tegishli markazlariga boradi.

Preganglionar simpatik nerv tolalari yuqoridagi 5- va 6-koʻkrak segmentlari darajasidagi orqa miyada joylashib, boʻyin simpatik tugunlarining ikkinchi tartibli neyronlari bilan tutashadi. Yurak nervlari tarkibidagi bu tolalar yurak va yirik qon tomirlarida tugaydi. Preganglionar parasimpatik tolalar miyachaning orqa harakatlantiruvchi yadrolaridan boshlanadi va adashgan nerv shoxlari tarkibida yurak hamda yirik tomirlargacha yetib boradi. Bu yerda tolalar shu tuzilmalar ichidagi gangliylarda joylashgan ikkinchi tartibli neyronlar bilan sinapslar hosil qiladi.

Tarixan yurak toʻqimasining quyidagi fiziologik xususiyatlari ajratib koʻrsatilgan:

• Yurak avtomatiyasi — yurakning oʻzida paydo boʻladigan impulslar taʼsirida ritmik qisqarish qobiliyatidir.
• Yurakning qoʻzgʻaluvchanligi — yurak mushagining fizik yoki kimyoviy tabiatli turli taʼsirlovchilar taʼsirida qoʻzgʻala olish qobiliyati boʻlib, bunda toʻqimaning fizik-kimyoviy xossalari oʻzgaradi.
• Yurakning oʻtkazuvchanligi — yurakda peysmeyker hujayralarida harakat potensiali hosil boʻlishi natijasida elektr yoʻli bilan amalga oshadi. Qoʻzgʻalishning bir hujayradan boshqasiga oʻtish joyi neksuslardir.
• Yurakning qisqaruvchanligi — yurak mushagining qisqarish kuchi mushak tolalarining boshlangʻich uzunligiga toʻgʻri mutanosib.
• Miokardning refrakterligi — harakat potensiali davomida toʻqimalarning vaqtincha qoʻzgʻalmaydigan holati. Refrakterlikning uch darajasi farqlanadi: mutlaq, samarali va nisbiy refrakter davr. Boʻlmacha hujayralarining refrakter davri qorinchalar miokardi hujayralarinikidan qisqaroq. Shuning uchun boʻlmachalar ritmi qorinchalar ritmidan ancha yuqori boʻlishi mumkin, ayniqsa taxiaritmiyalarda.

Avtomatiya, qoʻzgʻaluvchanlik va oʻtkazuvchanlik hodisalari bitta tushuncha bilan birlashtiriladi: «avto-toʻlqinli yurak funksiyasi».

Yurak faoliyati yurakning nasos funksiyasini taʼminlashga qaratilgan deb hisoblanadi, yaʼni «yurakning asosiy fiziologik vazifasi qonni tomirlar tizimiga ritmik haydashdan iborat».

Yurak qon aylanish tizimida nasos vazifasini bajarib, qonni arteriyalarga uzluksiz haydaydi. Inson yuragi qonni tomirlar boʻylab kerakli yoʻnalishda doimiy va uzluksiz harakatlantiruvchi oʻziga xos nasosdir.

Ikki tavaqali va uch tavaqali klapanlar qonning faqat bir yoʻnalishda — boʻlmachalardan qorinchalarga oqishini taʼminlaydi.

Sogʻlom yurak ritmik ravishda va toʻxtovsiz qisqarib-boʻshashib turadi. Yurak ishining bitta siklida uch bosqich farqlanadi:

1. Qon bilan toʻlgan boʻlmachalar qisqaradi. Bunda qon ochiq klapanlar orqali yurak qorinchalariga haydaladi (qorinchalar bu vaqtda boʻshashgan holda boʻladi). Boʻlmachalar qisqarishi venalarning ularga quyilish joyidan boshlanadi, shuning uchun vena ogʻizlari siqiladi va qon venalarga qaytib keta olmaydi.
2. Boʻlmachalar boʻshashishi bilan bir vaqtda qorinchalar qisqaradi. Boʻlmachalarni qorinchalardan ajratib turuvchi uch tavaqali va ikki tavaqali klapanlar koʻtarilib yopiladi va qonning boʻlmachalarga qaytishiga toʻsqinlik qiladi, aorta va oʻpka klapanlari esa ochiladi. Qorinchalar qisqarishi natijasida qon aorta va oʻpka arteriyasiga haydaladi.
3. Pauza (diastola) — yurakning qisqa dam olish davri. Pauza vaqtida qon venalardan boʻlmachalarga kelib tushadi va qisman qorinchalarga oqib oʻtadi. Yangi sikl boshlanganda boʻlmachalarda qolgan qon ham qorinchalarga haydaladi va sikl takrorlanadi.

Yurakning bitta ish sikli taxminan 0,85 sek. davom etadi. Shundan boʻlmachalar qisqarishi 0,11 sek., qorinchalar qisqarishi 0,32 sek., eng uzoq davom etadigan dam olish davri esa 0,4 sek. ni tashkil etadi. Tinch holatdagi katta yoshli inson yuragi bir daqiqada taxminan 70 sikl bajaradi.

Meʼyoriy holatda yurak sikli tartibli jarayon boʻlib, uning asosida yurakda qoʻzgʻalishning oʻtkazilishi yotadi. Meʼyoriy holatda elektr impulsi yuqori kovak venaning oʻng boʻlmachaga quyilish joyi yaqinidagi sinoatrial tugunda paydo boʻladi. Depolyarizatsiya toʻlqini oʻng va chap boʻlmachalar boʻylab tez tarqalib, boʻlmacha-qorincha tuguniga yetadi va u yerda sezilarli darajada kechikadi. Soʻng impuls Gis tutami orqali tez tarqalib, uning oʻng va chap oyoqchalari boʻylab oʻtadi. Ular Purkinye tolalariga tarmoqlanadi, impuls shu tolalar orqali miokard tolalariga yetib borib, ularning qisqarishiga sabab boʻladi.

Yurak mushagining muayyan qismi yurakning qolgan qismlariga avto-toʻlqin tabiatidagi tegishli impulslar shaklida boshqaruv signallarini uzatishga ixtisoslashgan. Yurakning ana shu ixtisoslashgan qismi yurakning oʻtkazuvchi tizimi (YOʻT) deb ataladi. Aynan u yurak avtomatizmini taʼminlaydi.

Sinus-boʻlmacha tuguni, yaʼni ritm boshqaruvchisi 1-tartibli boʻlib, oʻng boʻlmacha gumbazida joylashgan va YOʻTning muhim qismi hisoblanadi. U muntazam avto-toʻlqin impulslarini yuborish orqali yurak sikli chastotasini boshqaradi. Bu impulslar boʻlmachalarning oʻtkazuvchi yoʻllari orqali boʻlmacha-qorincha tuguniga, undan esa ishchi miokardning alohida hujayralariga yetib borib, ularning qisqarishiga sabab boʻladi.

Shu tariqa YOʻT boʻlmachalar va qorinchalar qisqarishini muvofiqlashtirish orqali yurakning ritmik ishlashini, yaʼni meʼyoriy yurak faoliyatini taʼminlaydi.

Harakat potensialining kardiomiotsitlar qisqarishiga aylanishi yoki qoʻzgʻalish va qisqarishning bogʻlanish jarayoni. Uning asosida makroergik fosfatlardagi kimyoviy energiyaning kardiomiotsitlar qisqarishining mexanik energiyasiga aylanishi yotadi. Miokard hujayralarining qisqarishi uchun masʼul bir qancha oqsillar mavjud. Ulardan ikkitasi — aktin va miozin — asosiy qisqaruvchi elementlardir. Yana ikkitasi — tropomiozin va troponin — tartibga soluvchi vazifani bajaradi. Mushak qisqarishi miozin boshchalarining aktin filamentlariga bogʻlanishi va boshchalarning «egilishi» natijasida yuzaga keladi. Natijada ingichka va yoʻgʻon filamentlar ATF energiyasi hisobiga bir-birining boʻylab siljiydi. Jarayonning birinchi bosqichida ATF gidrolizi natijasida miozin boshchasi faollashadi, soʻng u aktin bilan bogʻlanib, koʻndalang koʻprikcha hosil qiladi. Miozin boshchasining aktin bilan oʻzaro taʼsiri boshchada tuzilmaviy oʻzgarishlarga sabab boʻlib, uning «egilishi»ni keltirib chiqaradi. Ushbu egilish harakati aktin filamentining miozin boʻylab siljishiga olib keladi.

«Yurakning moslashish qobiliyati ikki turdagi boshqaruv mexanizmi bilan bogʻliq:

1. Yurak ichidagi boshqaruv (bu turdagi boshqaruv miokardning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq; shu sababli ajratib olingan yurakda ham, yaʼni avtomatiya sharoitida ham ishlaydi).
2. Yurakdan tashqari boshqaruvni ichki sekretsiya bezlari va vegetativ nerv tizimi amalga oshiradi».

Yurak ishi miogen, nerv va gumoral mexanizmlar orqali boshqariladi.

Miogen yoki gemodinamik boshqaruv mexanizmi geterometrik va gomeometrik turlarga boʻlinadi.

Yurakning tuzilishi, fiziologik jarayonlari, patologiyalari va gemodinamikasini (Doppler exokardiografiyasi^[ingl.]) tasvirlashning yetarlicha axborot beruvchi usuli ultratovush tekshiruvi hisoblanadi. Rentgen texnologiyasiga asoslangan usullardan farqli ravishda, bunda ionlashtiruvchi nurlanish taʼsiri boʻlmaydi. Usulning afzalliklari — tekshiruvning tezligi, xavfsizligi va hammabopligidir.

Yurakning (boshqa barcha mushaklar kabi) ishlashi elektr hodisalari bilan kechadi, buning natijasida faoliyat koʻrsatayotgan aʼzo atrofida elektromagnit maydon paydo boʻladi. Yurakning elektr faolligini turli elektrokardiografiya usullari orqali qayd etish mumkin. Bunda inson tanasi yuzasidagi potensiallar farqining vaqt davomida oʻzgarishi aks etadi. Miokardni elektrofiziologik tekshirish esa qoʻzgʻalish toʻlqinlarining bevosita endokard boʻylab tarqalish yoʻllarini kuzatish imkonini beradi. Ushbu usullar infarkt va yurak-qon tomir tizimining boshqa kasalliklarini tashxislashda muhim ahamiyatga ega.

Auskultatsiya vaqtida sogʻlom yurakda yurak tonlarini, ayrim patologiyalarda esa shovqinlarni^[ingl.] eshitish mumkin.

Yurak tonlari deb ataladigan akustik hodisalarni koʻkrak qafasiga quloqni yoki stetoskopni qoʻyib eshitish mumkin. Har bir yurak siklida meʼyorda 4 ta ton ajratiladi. Har bir qisqarishda dastlabki 2 tasi quloq bilan eshitiladi. Uzunroq davom etadigan va pastroq tovush ikki va uch tavaqali klapanlar yopilishidan, qisqaroq va balandroq tovush esa aorta va oʻpka arteriyasi klapanlari yopilishidan yuzaga keladi. Birinchi va ikkinchi ton oraligʻida qisqarish bosqichini oʻtayotgan yurak boʻlimlari — qorinchalar.

Yurak qisqarishlari bir qator mexanik hodisalar bilan kechadi. Ularni qayd etish orqali yurak qisqarishining dinamikasi haqida ham maʼlumot olish mumkin. Masalan, chap tomondagi beshinchi qovurgʻalar oraligʻida, oʻmrov oʻrta chizigʻidan 1 sm ichkarida yurak qisqargan vaqtda uning uchi zarbi seziladi. Diastola vaqtida yurak ellipsoidga oʻxshaydi, uning oʻqi yuqoridan pastga va oʻngdan chapga yoʻnalgan boʻladi. Qorinchalar qisqarganda yurak shakli sharga yaqinlashadi, bunda yurakning boʻylama diametri kichrayib, koʻndalang diametri kattalashadi. Chap qorinchaning zichlashgan miokardi koʻkrak devorining ichki yuzasiga tegadi. Shu bilan bir vaqtda diastola paytida diafragma tomon tushgan yurak uchi sistola vaqtida koʻtarilib, koʻkrak qafasining oldingi devoriga uriladi. Ana shu hodisalar yurak uchi zarbini yuzaga keltiradi.

Yurakning mexanik faolligini tahlil qilish uchun bir qator maxsus usullar qoʻllanadi.

Kinetokardiografiya — yurakning mexanik faoliyati sababli koʻkrak qafasida yuzaga keladigan past chastotali tebranishlarni qayd etish usuli. U yurakning chap va oʻng qorinchalari siklining bosqichli tuzilishini bir vaqtda oʻrganishga imkon beradi.

Elektrokimografiya — rentgen apparati ekranidagi yurak soyasi konturining harakatini elektr usulida qayd etish. Ekranning yurak konturi chetlariga ossillografga ulangan fotoelement qoʻyiladi. Yurak harakatlanganida fotoelementga tushadigan yorugʻlik miqdori oʻzgaradi va bu ossillografda egri chiziq sifatida qayd etiladi. Natijada yurakning qisqarish va boʻshashish egri chiziqlari olinadi.

Ballistokardiografiya — qorinchalardan qon haydalishi va uning yirik tomirlarda harakatlanishi butun tananing tebranishiga sabab boʻlishiga asoslangan usul. Bunday tebranishlar toʻpdan oʻq uzilganda kuzatiladigan reaktiv tepki hodisasiga oʻxshaydi («ballistokardiografiya» atamasi «ballista» — uloqtiruvchi qurol soʻzidan olingan). Ballistokardiograf qayd etadigan, yurak ishiga bogʻliq tana siljishlarining egri chiziqlari meʼyorda oʻziga xos shaklga ega. Ularni qayd etishning turli usullari va asboblari mavjud. Ballistokardiografiyaning Sovet Ittifoqidagi asoschisi akademik V. V. Parin.

Dinamokardiografiya — yurakning koʻkrak qafasidagi harakatlari va qonning yurakdan tomirlarga koʻchishi koʻkrak qafasi ogʻirlik markazining odam yotgan yuzaga nisbatan siljishi bilan kechishiga asoslangan usul. Tekshiriluvchi maxsus stolga yotadi. Unda mexanik kattaliklarni elektr tebranishlariga aylantiradigan datchikli maxsus qurilma oʻrnatilgan. Qurilma tekshiriluvchining koʻkrak qafasi ostida joylashadi. Ogʻirlik markazining siljishi ossillografda egri chiziqlar sifatida qayd etiladi. Dinamokardiogrammada yurak siklining barcha bosqichlari belgilanadi: boʻlmachalar sistolasi, qorinchalarning taranglashish va ulardan qon haydash davrlari, protodiastolik davr, qorinchalarning boʻshashish va qon bilan toʻlish davrlari.

Fonokardiografiya — yurak tonlarini fonokardiogrammada qayd etish usuli. Agar tekshiriluvchining koʻkrak qafasining chap tomoniga, IV—V qovurgʻalar darajasida kuchaytirgich va ossillografga ulangan sezgir mikrofon qoʻyilsa, yurak tonlarini fotogʻozda egri chiziqlar koʻrinishida qayd etish mumkin. Bu usul yurak klapanlari shikastlanishini tashxislash uchun ishlatiladi.