Immunitet (lot. immunitas — ozod etish) — odam va hayvonlar organizmining begona moddalar hamda hujayralarni (jumladan, kasallik qo‘zg‘atuvchi bakteriyalar va viruslar, shuningdek, organizmning o‘zidagi o‘zgargan o‘sma hujayralarini) tanib, yo‘q qilish orqali o‘z biologik individualligini saqlab qolish qobiliyati. Bu jarayon, asosan, immunotsitlarning funksional faolligi o‘zgarishi orqali ichki muhitdagi antigen gomeostazini saqlashga qaratilgan.

Organizmdagi immun himoyani immun tizimi ta’minlaydi.

Tanib olish va zararsizlantirishga xizmat qiladigan eng oddiy himoya mexanizmlari patogenlarga qarshi hatto prokariotlarda ham mavjud: masalan, ayrim bakteriyalar viruslardan himoya qiluvchi ferment tizimlariga ega. Bu tizimlar bakteriyani virus bilan zararlanishdan saqlaydi. Bir hujayrali eukariot organizmlar zaharli peptidlardan foydalanib, bakteriya va viruslarning o‘z hujayralariga kirishiga to‘sqinlik qiladi.

Murakkab tuzilgan ko‘p hujayrali organizmlar evolyutsiyasi davomida ularda ko‘p bosqichli immun tizimi shakllanadi. Uning eng muhim bo‘g‘ini genetik jihatdan begona obyektlarning kirib kelishiga qarshi kurashadigan ixtisoslashgan hujayralardir.

Bunday organizmlarda immun javob organizm antigen jihatdan begona deb tan oladigan turli materiallarga, jumladan, viruslar, bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarga, immunogen xususiyatli molekulalarga (eng avvalo, oqsillar, shuningdek, polisaxaridlar va hatto ayrim oddiy moddalarga — agar ular tashuvchi oqsillar bilan kompleks hosil qilsa, ya’ni gaptenlarga), transplantatlarga yoki organizmning mutatsiya natijasida o‘zgargan o‘z hujayralariga duch kelganida yuzaga keladi. V. G. Galaktionov ta’kidlaganidek, «immunitet — organizmni tashqi (ekzogen) hamda ichki (endogen) kelib chiqishga ega, antigen jihatdan begona bo‘lgan barcha moddalardan himoya qilish usulidir; bunday himoyaning biologik mazmuni — turga mansub individlarning butun individual hayoti davomida genetik yaxlitligini ta’minlashdir». Bunday himoyaning biologik mohiyati tur individlarining butun individual hayoti davomida genetik yaxlitligini saqlashdan iborat. Shunday qilib, immunitet ontogenez barqarorligini ta’minlovchi omildir.

Immun tizimining o‘ziga xos belgilari:

• «o‘ziniki» bilan «begona»ni farqlay olish qobiliyati;
• begona antigenli material bilan birinchi marta uchrashgandan keyin immunologik xotiraning shakllanishi;
• klonal tuzilgan immunokompetent hujayralar: bunda alohida hujayra kloni, odatda, ko‘plab antigen determinantlaridan faqat bittasiga javob bera oladi.

Immun tizimi tarixan ikki qismdan — gumoral immunitet tizimi va hujayraviy immunitet tizimidan iborat deb ta’riflangan. Gumoral immunitetda himoya vazifasini qon plazmasida joylashgan molekulalar bajaradi, hujayra elementlari emas. Hujayraviy immunitetda esa himoya vazifasini immun tizimining hujayralari bajaradi.

Immunitet tug‘ma va adaptiv turlarga ham ajratiladi.

Tug‘ma (nospetsifik, irsiy) immunitet organizm patogenlar bilan birinchi marta uchrashmasidanoq ularni evolyutsion kelib chiqishidan qat’i nazar, umumiy va nisbatan kam o‘zgargan belgilariga ko‘ra tanib, zararsizlantira olishiga asoslanadi. 2011-yilda tug‘ma immunitetning yangi ta’sir mexanizmlarini o‘rganganlik uchun Nobel mukofoti fiziologiya yoki tibbiyot yo‘nalishida taqdim etildi (Ralf Staynman, Jyul Xoffman va Bryus Byotler).

Ushbu immunitet, asosan, miyeloid qator hujayralari orqali amalga oshadi; antigenlarga nisbatan qat’iy spetsifiklikka, klonal javobga hamda begona omil bilan birinchi aloqa haqidagi xotiraga ega emas.

Adaptiv (esk. orttirilgan, spetsifik) immunitet alohida antigenlarni tanib, ularga javob qaytarish qobiliyatiga ega; klonal javob bilan tavsiflanadi, reaksiyada limfoid hujayralar ishtirok etadi, immunologik xotira mavjud bo‘ladi va autoagressiya kuzatilishi mumkin.

U faol va passiv turlarga ajratiladi.

• Orttirilgan faol immunitet kasallikni boshdan kechirgandan yoki vaksina yuborilgandan keyin yuzaga keladi.
• Orttirilgan passiv immunitet organizmga tayyor antitanalar zardob ko‘rinishida kiritilganda yoxud ular yangi tug‘ilgan chaqaloqqa onaning og‘iz suti orqali yoki homila bachadonda bo‘lgan paytda o‘tganda shakllanadi.

Boshqa tasnifda immunitet tabiiy va sun’iy turlarga ajratiladi.

• Tabiiy immunitet tug‘ma immunitet, orttirilgan faol immunitet (kasallikdan keyin), shuningdek, onadan bolaga antitanalar o‘tishi natijasida vujudga keladigan passiv immunitetni o‘z ichiga oladi.
• Sun’iy immunitet emlashdan (ya’ni vaksina yoki anatoksin yuborilgandan) keyin orttirilgan faol immunitetni, shuningdek, orttirilgan passiv immunitetni o‘z ichiga oladi (bunda tayyor zardob yuboriladi).

Immun tizimining markaziy va periferik a’zolari farqlanadi. Markaziy a’zolarga qizil suyak ko‘migi va timus (ayrisimon bez), periferik a’zolarga esa taloq, limfa tugunlari, shuningdek, shilliq qavat immun tizimi (MIS) kiradi. U shilliq qavatlar bilan bog‘liq^[ingl.] limfoid to‘qimadan (MALT) iborat: bronxlar bilan bog‘liq (BALT)^[ingl.], ichak bilan bog‘liq (GALT)^[ingl.] (M-hujayralar^[ingl.], Peyer blyashkalari), burun bilan bog‘liq (NALT)^[ingl.] va boshqalar.

Qizil suyak ko‘migi — qon yaratilishining hamda immunogenezning markaziy a’zosi. Unda o‘zini o‘zi saqlab turadigan populyatsiyaga mansub o‘zak hujayralar mavjud. Qizil suyak ko‘migi yassi suyaklarning g‘ovak moddasidagi katakchalarda, shuningdek, epifizlarda (naysimon suyaklarning uchki qismlari) joylashgan. Bu yerda dastlabki hujayralardan B-limfotsitlar yetiladi. Shuningdek, bu a’zoda T-limfotsitlar ham mavjud.

Timus — immun tizimining markaziy a’zosi. Unda T-limfotsitlar qizil suyak ko‘migidan kelgan boshlang‘ich hujayralardan tabaqalanib yetiladi.

Limfa tugunlari — immun tizimining periferik a’zolari. Ular limfa tomirlari bo‘ylab joylashadi. Har bir tugunda po‘stloq va mag‘iz moddasi farqlanadi. Po‘stloq moddada B-ga bog‘liq va T-ga bog‘liq zonalar, mag‘iz moddada esa faqat T-ga bog‘liq zonalar mavjud.

Taloq — parenximali zonal a’zodir. U immun tizimining eng yirik a’zosi bo‘lib, qonni zaxiralash vazifasini ham bajaradi. Taloq zich biriktiruvchi to‘qimadan tuzilgan kapsula bilan o‘ralgan. Undagi silliq mushak hujayralari zarur bo‘lganda uning qisqarishini ta’minlaydi. Parenxima funksiyasi jihatidan farq qiladigan ikki zonadan — oq va qizil pulpadan iborat. Oq pulpa 20 % ni tashkil etadi va limfoid to‘qimadan iborat. Bu yerda B-ga bog‘liq hamda T-ga bog‘liq zonalar, shuningdek, makrofaglar ham bor. Qizil pulpa 80 % ni tashkil etadi. U quyidagi vazifalarni bajaradi:

1. Qonning yetilgan shaklli elementlarini zaxiralash.
2. Eskirgan va shikastlangan eritrotsitlar hamda trombotsitlarning holatini nazorat qilish va ularni parchalash.
3. Fagotsitoz orqali begona zarrachalarni yutish.
4. Limfoid hujayralarning yetilishini va monotsitlarning makrofaglarga aylanishini ta’minlash.

Immunokompetent hujayralar qatoriga makrofaglar va limfotsitlar kiradi. Bu hujayralar adaptiv immun javobning barcha bo‘g‘inlarini boshlash va rivojlantirishda birgalikda ishtirok etadi (uch hujayrali hamkorlik tizimi).

Sutemizuvchilar va inson organizmining ayrim qismlarida begona antigenlarning paydo bo‘lishi immun javobni keltirib chiqarmaydi. Bunday sohalarga bosh miya va ko‘zlar, moyaklar, embrion hamda yo‘ldosh kiradi. Immunologik imtiyozning buzilishi autoimmun kasalliklarga sabab bo‘lishi mumkin.

Bular immun tizimi zaiflashgan yoki yetarlicha to‘g‘ri ishlamaydigan, natijada organizm infeksiyalarga ko‘proq moyil bo‘lib qoladigan kasalliklardir. Bunday holatlarga OIV infeksiyasi, tug‘ma immunitet yetishmovchiligi, shuningdek, leykoz yoki saraton kabi boshqa kasalliklar natijasida orttirilgan immunitet yetishmovchiligi misol bo‘ladi.

• Immunitet / Kosyakov P. N., Leykina E. S., Gordeyeva L. M., Mixaylova 3. M. // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda  / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — J. 9 : Ibn Rushd — Iordan. — 483 b. : rasmlar.
• Immunitet // Veterinariya ensiklopedik lug‘ati. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1981. — 640 b.
• Galaktionov V. G. Evolyutsion immunologiya. — M.: Akademkniga, 2005. — 408 b. — ISBN 5-94628-103-8.
• Xaitov R. M. Immunologiya. — M.: GEOTAR, 2006. — 320 b. — ISBN 978-5-9704-1288-6.
• Yarilin A. A. Immunologiya. — M.: GEOTAR, 2010. — 737 b. — ISBN 978-5-9704-1319-7.

• Prokopik D. Immunitetni mustahkamlash haqidagi afsonalar va haqiqatlar // BBC Ukraina. — 22-fevral 2018-yil.
• Immun tizimi : Organizmimizni tahdidlardan himoya qiladigan ichki vositalar : qo‘llanma  / Ilmiy maslahatchi Nikolay Nikitin (tibbiyot fanlari doktori, MDU biologiya fakulteti virusologiya kafedrasi professori). — Postnauka. — 2023.