| Qon aylanish tizimi | |
|---|---|
 Insonning qon aylanish tizimi. Qizil rangda arteriyalar, ko‘k rangda esa venalar. Kapillyarlar arteriyalarni venalar bilan bog‘laydi. | |
| Kataloglar | |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar |
Qon aylanish tizimi, shuningdek, qon aylanish sistemasi va qon tomirlar tizimi — organlar tizimi bo‘lib, uning tarkibiga yurak, qon tomirlari va qon kiradi. Bu qon inson yoki boshqa umurtqali hayvonning butun tanasi bo‘ylab aylanadi. Qon aylanish tizimi yurak va qon tomirlaridan iborat yurak-qon tomir tizimini (shuningdek, kardiovaskulyar tizim deb ataladi; yunoncha kardia — yurak va lotincha vascula — tomirlar so‘zlaridan olingan) ham o‘z ichiga oladi. Qon aylanish tizimi katta va kichik qon aylanish doiralaridan tashkil topgan.
Qon tomirlar tarmog‘ini yurakning asosiy tomirlari, jumladan yirik arteriyalar va venalar, boshqa arteriyalar hamda arteriolalar, shuningdek, kapillyarlar va ular tutashadigan venulalar (mayda venalar) hamda boshqa venalar tashkil etadi. Umurtqali hayvonlarda qon aylanish tizimi yopiq bo‘lib, qon tomirlar tarmog‘idan hech qachon tashqariga chiqmaydi. Ayrim umurtqasiz hayvonlar, masalan, bo‘g‘imoyoqlilar, ochiq qon aylanish tizimiga ega. G‘ovaktanlilar va taroqlilarda qon aylanish tizimi mavjud emas.
Qon — plazma, eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlardan iborat suyuqlik bo‘lib, butun tana bo‘ylab aylanadi va kislorod hamda oziq moddalarni to‘qimalarga yetkazib, chiqindi moddalarni olib ketadi. Qon orqali tashiladigan oziq moddalar qatoriga oqsillar va mineral moddalar kiradi; bundan tashqari, qonda gazlar, jumladan kislorod va karbonat angidrid, gormonlar hamda gemoglobin ham tashiladi. Ular organizmning oziqlanishini ta’minlashga ko‘maklashadi, immun tizimiga kasalliklarga qarshi kurashishda yordam beradi hamda gomeostazni tana haroratini barqarorlashtirish va tabiiy pH darajasini saqlash orqali qo‘llab-quvvatlaydi.
Umurtqali hayvonlarda qon aylanish tizimini limfa tizimi to‘ldiradi. Bu tizim kapillyarlardan sizib chiqqan ortiqcha plazmani hujayralar orasidagi interstitsial suyuqlik (to‘qimalararo suyuqlik) ko‘rinishida to‘qimalardan qo‘shimcha yo‘l orqali tashib, ortiqcha suyuqlikni limfa sifatida yana qon oqimiga qaytaradi. Limfaning to‘liq aylanishiga qonga qaraganda ancha ko‘p vaqt ketadi. Limfa tizimi qon aylanish tizimining zaruriy qo‘shimchasidir: usiz qonda suyuqlik yetishmas edi. Limfa tizimi immun tizimi bilan birgalikda ishlaydi. Yopiq qon aylanish tizimidan farqli ravishda limfa tizimi ochiq tizim hisoblanadi.
Qon aylanish tizimi turli yurak-qon tomir kasalliklaridan zararlanishi mumkin. Bu kasalliklarni tashxislash, davolash va ularning oldini olishga ixtisoslashgan mutaxassislar — kardiologlar, kardiojarrohlar va qon tomir jarrohlaridir.
Kelib chiqishi
Qon aylanish tizimi ilk bor, ehtimol, uch embrion qavatli hayvonlarning ajdodida 600 million yildan ko‘proq vaqt oldin paydo bo‘lgan; endoteliy esa umurtqali hayvonlar ajdodlarida taxminan 540—510 million yil oldin rivojlangan.
Tuzilishi
Umumiy ma’lumotlar
Qon aylanish tizimiga yurak, qon tomirlari va qon kiradi. Barcha umurtqali hayvonlarning yurak-qon tomir tizimi yurak va tomirlardan iborat. Qon aylanish tizimi ikkita asosiy doiraga — kichik va katta qon aylanish doiralariga bo‘linadi. Kichik qon aylanish doirasi o‘ng qorinchadan boshlanadigan yo‘l bo‘lib, qon shu yo‘l orqali o‘pkaga yetib boradi, u yerda kislorodga to‘yinadi va chap qorinchaga qaytadi. Katta qon aylanish doirasi kislorodga to‘yingan qonni chap qorinchadan tananing qolgan qismlariga yetkazadi va kislorodi kamaygan qonni kovak venalar deb ataladigan yirik venalar orqali yana o‘ng qorinchaga qaytaradi. Qon aylanishini ikki qismga — makrotsirkulyatsiya va mikrotsirkulyatsiyaga ham ajratish mumkin. Voyaga yetgan odam organizmida o‘rtacha besh-olti litr qon bo‘lib, bu umumiy tana massasining taxminan 7 % ini tashkil etadi. Qon plazma, eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlardan iborat . Ovqat hazm qilish tizimi ham qon aylanish tizimi bilan birgalikda ishlaydi va yurak faoliyatini ta’minlash uchun zarur oziq moddalarni organizmga yetkazadi.
Qon aylanishining boshqa yo‘llariga koronar qon aylanishi, bosh miya qon aylanishi, buyrak va bronxlar qon aylanishi kiradi.
Insonning qon aylanish tizimi yopiq, ya’ni qon doimo qon tomirlari tarmog‘i ichida bo‘ladi. Limfa tizimi qon aylanish tizimining muhim yordamchi qismi bo‘lib, u limfa tomirlari, limfa tugunlari, organlar, to‘qimalar hamda aylanib yuruvchi limfadan tashkil topadi. Bu yordamchi tizim ochiqdir. Uning asosiy vazifasi limfani tashish, to‘qimalararo suyuqlikni yig‘ish hamda uni limfa yo‘llari orqali yurakka qaytarib, qon aylanish tizimiga qo‘shishdan iborat. Yana bir muhim vazifasi — immun tizimi bilan hamkorlikda organizmni kasallik qo‘zg‘atuvchilardan himoya qilishdir.
.svg)
Kislorodi kamaygan qon yuqori va pastki kovak venalardan yurakning o‘ng bo‘lmachasiga keladi va uch tavaqali klapan (o‘ng atrioventrikulyar klapan) orqali o‘ng qorinchaga o‘tadi. U yerdan qon o‘pka yarimoysimon klapani orqali o‘pka arteriyasiga, so‘ng o‘pkaga haydaladi. O‘pkada gaz almashinuvi sodir bo‘ladi: bunda qondan CO2 ajraladi, kislorod esa qonga singadi. O‘pka venasi kislorodga boyigan qonni chap bo‘lmachaga qaytaradi.
Kichik qon aylanish doirasi
Kichik qon aylanish doirasi — yurak-qon tomir tizimining bir qismi bo‘lib, unda kislorodi kamaygan qon yurakdan o‘pka arteriyasi orqali o‘pkaga haydaladi; u yerda kislorodga to‘yingach, qon yurakka o‘pka venasi orqali qaytadi.
orqali yurakka qaytadi. Kislorodi kamaygan qon yuqori va pastki kovak venalardan o‘ng bo‘lmachaga kelib, uch tavaqali klapan (o‘ng atrioventrikulyar klapan) orqali o‘ng qorinchaga o‘tadi. U yerdan o‘pka yarimoysimon klapani orqali o‘pka arteriyasiga haydaladi. O‘pkada gaz almashinuvi ro‘y beradi: bunda qondan CO2 ajraladi, kislorod esa qonga singadi. O‘pka venasi kislorodga boyigan qonni chap bo‘lmachaga qaytaradi.
qaytaradi. Bronx qon aylanishi deb ataladigan alohida tizim esa o‘pkaning yirik nafas yo‘llari to‘qimalarini qon bilan ta’minlaydi.
Katta qon aylanish doirasi
Katta qon aylanish doirasi — yurak-qon tomir tizimining bir qismi bo‘lib, u kichik qon aylanish doirasidan chap qorinchaga kelgan kislorodga to‘yingan qonni aorta orqali yurakdan tananing qolgan qismlariga olib boradi va kislorodi kamaygan qonni yurakka qaytaradi.
Qon tomirlari
Qon tomirlariga arteriyalar, venalar va kapillyarlar kiradi. Qonni yurakka olib keluvchi va yurakdan olib ketuvchi yirik arteriya hamda venalar magistral qon tomirlari deb ataladi.
Arteriyalar
Kislorodga to‘yingan qon chap qorinchadan aorta klapani orqali chiqqanda katta qon aylanish doirasiga o‘tadi. Katta qon aylanish doirasining boshlang‘ich qismi — aorta deb ataladigan yirik, devori qalin arteriyadir. Aorta yoy hosil qilib egiladi va tarmoqlanib, tananing yuqori qismini qon bilan ta’minlaydi. So‘ng o‘ninchi ko‘krak umurtqasi darajasida diafragmaning aorta teshigidan o‘tib, qorin bo‘shlig‘iga kiradi. Aorta shoxlari esa qorin, chanoq, oraliq va pastki oyoq-qo‘llarga yo‘naladi.
Aorta devorlari elastikdir. Bu elastiklik qon bosimini ushlab turishga yordam beradi. Aorta maydaroq arteriyalarga tarmoqlangan sari ularning elastikligi kamayadi, cho‘ziluvchanligi esa ortadi.
Kapillyarlar
Arteriyalar arteriolalar deb ataladigan mayda tomirlarga, so‘ng kapillyarlarga tarmoqlanadi. Kapillyarlar orqali qon venoz tizimga o‘tadi.
Venalar
Kapillyarlar birlashib, venulalarni, ular esa venalarni hosil qiladi. Venoz tizim ikkita asosiy venaga quyiladi: yuqori kovak vena, asosan, yurakdan yuqorida joylashgan to‘qimalardan qonni yig‘adi; pastki kovak vena esa yurakdan pastda joylashgan to‘qimalardan qonni yig‘adi. Bu ikkita yirik vena o‘ng bo‘lmachaga quyiladi.
Darvoza venalari
Odatda yurakdan chiqadigan arteriyalar kapillyarlarga tarmoqlanadi, kapillyarlar esa yurakka qaytadigan venalarga birlashadi. Darvoza venalari bundan mustasno. Insonda buning yagona muhim misoli — jigarning darvoza venasidir; u oshqozon-ichak yo‘li atrofidagi kapillyarlardan qonni yig‘adi. Bu yerda qon hazm mahsulotlarini o‘zlashtiradi; jigar darvoza venasi qonni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yurakka olib bormaydi, balki jigarda ikkinchi kapillyar tarmoqqa bo‘linadi.
Koronar qon aylanishi
Yurak kislorod va oziq moddalarni katta qon aylanish doirasining kichik «halqasi» orqali oladi, yurakning to‘rtta bo‘shlig‘idagi qondan esa juda oz miqdorda oladi. Koronar qon aylanish tizimi yurak mushagining o‘zini qon bilan ta’minlaydi. Koronar qon oqimi aortaning boshlanishiga yaqin joyda undan ajraladigan ikkita koronar arteriya — o‘ng va chap koronar arteriyalar orqali boshlanadi. Yurak mushagini oziqlantirgach, qon koronar venalar orqali koronar sinusga, u yerdan o‘ng bo‘lmachaga qaytadi. Bo‘lmachalar sistolasi vaqtida uning teshigidan qonning orqaga oqishiga Tebezuy klapani to‘sqinlik qiladi. Yurakning eng mayda venalari esa bevosita yurak bo‘shliqlariga quyiladi.
Bosh miya qon aylanishi
Bosh miya ikki yo‘nalishdan qon oladi: oldingi va orqa — mos ravishda old va orqa tomondagi arteriyalardan. Oldingi qon aylanish yo‘li ichki uyqu arteriyalaridan iborat; ular bosh miyaning oldingi qismini qon bilan ta’minlaydi. Orqa qon aylanishi umurtqa arteriyalaridan boshlanib, bosh miyaning orqa qismini va miya ustunini qon bilan ta’minlaydi. Oldingi va orqa tizimlar o‘zaro (anastomoz hosil qilib) Villiziy halqasida birlashadi.
Buyrak qon aylanishi
Buyrak qon aylanish tizimi ko‘plab ixtisoslashgan qon tomirlaridan tashkil topgan bo‘lib, yurak chiqaradigan qon hajmining taxminan 20 % ini oladi. U qorin aortasidan tarmoqlanadi va qonni ko‘tariluvchi kovak venaga qaytaradi.
Kislorod tashilishi
Kislorodning taxminan 98,5 % i arterial qon namunasida, normal atmosfera bosimida havo bilan nafas olayotgan sog‘lom kishida, gemoglobin molekulalari bilan kimyoviy bog‘langan bo‘ladi. Taxminan 1,5 % i esa qonning boshqa suyuq qismlarida fizik jihatdan erigan bo‘ladi. Demak, umurtqali hayvonlarda kislorodning asosiy tashuvchisi gemoglobindir.
Kasalliklar
Qon aylanish tizimi ko‘plab kasalliklarga moyil. Ularga turli yurak-qon tomir kasalliklari, gematologik kasalliklar, jumladan kamqonlik, shuningdek, limfa tizimini zararlaydigan limfatik kasalliklar kiradi.
Yurak-qon tomir tizimini zararlaydigan kasalliklar yurak-qon tomir kasalliklari deb ataladi.
Ushbu kasalliklarning ko‘pchiligi vaqt o‘tishi bilan rivojlanishi hamda insonning jismoniy faolligi, ovqatlanishi, chekish odati va boshqa turmush tarzi xususiyatlari bilan bog‘liqligi sababli «turmush tarzi kasalliklari» deb ataladi. Ularning ko‘piga zamin yaratadigan holat — ateroskleroz bo‘lib, unda o‘rta va yirik arteriyalarning devorlarida ateromatoz pilakchalar hosil bo‘ladi. Bu oxir-oqibat arteriyaning tiqilib qolishi yoki hatto yorilishiga olib kelishi mumkin. Arteriyalar sklerozi o‘tkir koronar sindromlar uchun ham xavf omili hisoblanadi. Bunday kasalliklarda yurak to‘qimalariga kislorodga to‘yingan qon yetib kelishi birdan kamayadi. Ateroskleroz, shuningdek, anevrizmalar paydo bo‘lishi yoki arteriya devorining ajralishi («qatlamlarga ajralish») kabi muammolar bilan ham bog‘liq.
Yana bir jiddiy yurak-qon tomir kasalligi tromblar hosil bo‘lishi bilan bog‘liq. Ular venalarda ham, arteriyalarda ham paydo bo‘lishi mumkin. Chuqur venalar trombozi ko‘pincha oyoqlarda kuzatiladi va oyoq venalarida tromb hosil bo‘lishi sabablaridan biridir, ayniqsa inson uzoq vaqt harakatsiz turganda. Bu qon laxtalari emboliyaga aylanib, ya’ni organizmning boshqa joyiga ko‘chib o‘tishi mumkin. Natijada quyidagi holatlar yuz berishi mumkin: o‘pka emboliyasi, tranzitor ishemik xurujlar yoki insult.
Yurak-qon tomir kasalliklari tug‘ma ham bo‘lishi mumkin, masalan, yurak nuqsonlari yoki homila qon aylanishining tug‘ilgandan keyin yuz berishi kerak bo‘lgan o‘zgarishlari sodir bo‘lmagani sababli saqlanib qolgan buzilishlar. Qon aylanish tizimidagi barcha tug‘ma o‘zgarishlar kasallik hisoblanmaydi; ularning ko‘pchiligi anatomik variantlardir.
Boshqa hayvonlar
Insonlar ham boshqa umurtqali hayvonlar singari yopiq qon aylanish tizimiga ega, ya’ni qon hech qachon arteriyalar, venalar va kapillyarlar tarmog‘idan tashqariga chiqmaydi. Ayrim umurtqasiz hayvonlar guruhlarida esa yurak va cheklangan miqdordagi qon tomirlariga ega ochiq qon aylanish tizimi mavjud. Eng sodda ikki embrion qavatli tipdagi organizmlarda qon aylanish tizimi yo‘q.
Limfa tizimi — faqat yopiq qon aylanish tizimiga ega hayvonlarda uchraydigan qo‘shimcha aylanish tizimidir. U ortiqcha to‘qimalararo suyuqlikni qonga qaytarish uchun qo‘shimcha yo‘lni ta’minlaydigan ochiq tizim hisoblanadi.
Ochiq qon aylanish tizimi
Bo‘g‘imoyoqlilarda ochiq qon aylanish tizimi — gemotsel deb ataladigan bo‘shliqdagi suyuqlik organlarni kislorod va oziq moddalar bilan ta’minlaydigan tizimdir. Bunda qon bilan to‘qimalararo suyuqlik bir-biridan farqlanmaydi; bu umumiy suyuqlik gemolimfa deb ataladi[manba 521 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Hayvonning harakatlanishi paytidagi mushak harakatlari gemolimfaning oqishiga yordam berishi mumkin, biroq uning bir hududdan boshqasiga yo‘naltirilishi cheklangan. Yurak bo‘shashganda, qon ochiq teshiklar (ostiyalar) orqali yurakka qaytadi.
Gemolimfa tana ichidagi butun gemotsel bo‘shlig‘ini to‘ldiradi va barcha hujayralarni o‘rab turadi. Gemolimfa suv, noorganik tuzlardan (asosan, natriy, xlorid, kaliy, magniy va kalsiy) hamda organik birikmalardan (asosan, uglevodlar, oqsillar va lipidlar) iborat. Kislorod tashuvchi asosiy molekula gemotsianindir.
Gemolimfada erkin suzib yuruvchi hujayralar — gemotsitlar mavjud. Ular bo‘g‘imoyoqlilarning immun tizimida muhim rol o‘ynaydi.
Yopiq qon aylanish tizimi
Barcha umurtqali hayvonlarning, shuningdek, halqali chuvalchanglarning (masalan, yomg‘ir chuvalchanglarining) va boshoyoqli mollyuskalarning (kalmarlar, sakkizoyoqlar va ularga yaqin turlar) qon aylanish tizimlarida qon doimo yurak bo‘shliqlari yoki tomirlar ichida aylanadi. Shu sababli ular insonnikiga o‘xshab yopiq tizimlar deb tasniflanadi. Shunga qaramay, baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va qushlarda qon aylanish tizimi evolyutsiyasining turli bosqichlari namoyon bo‘ladi.
Baliqlarda qon aylanish tizimi faqat bitta doiradan iborat: qon jabralar kapillyarlaridan tana to‘qimalarining kapillyarlariga haydaladi. Bu bir doirali qon aylanishi deb ataladi. Shuning uchun baliq yuragi ikki kameradan iborat bitta «nasos» vazifasini bajaradi.
Amfibiyalar va ko‘pchilik sudralib yuruvchilarda ikki doirali qon aylanish tizimi mavjud, ammo yurak har doim ham ikki qismga to‘liq ajralmagan. Amfibiyalarning yuragi uch kamerali bo‘ladi.
Sudralib yuruvchilarda yurakning qorinchalararo to‘sig‘i to‘liq rivojlanmagan, o‘pka arteriyasi esa sfinkter mushak bilan ta’minlangan. Bu qon oqimining ikkinchi yo‘ldan o‘tishiga imkon beradi. Qon o‘pka arteriyasi orqali o‘pkaga oqish o‘rniga, sfinkter qisqarib, uni to‘liq rivojlanmagan qorinchalararo to‘siq orqali chap qorinchaga, undan aorta orqali tashqariga yo‘naltirishi mumkin. Bunda qon kapillyarlardan yurakka, so‘ng o‘pkaga emas, yana kapillyarlarga oqadi. Bu jarayon ektoterm (sovuqqonli) hayvonlarda tana haroratini boshqarish uchun foydalidir.
Sutemizuvchilar, qushlar va timsohlarda yurak to‘liq ikki qismga va to‘rtta kameraga ajralgan. Qushlar hamda timsohlarning to‘rt kamerali yuragi sutemizuvchilarnikidan mustaqil ravishda rivojlangan, deb hisoblanadi. Ikki doirali qon aylanish tizimi qon o‘pkadan qaytgach, uning bosimini qayta oshiradi va kislorodning to‘qimalarga yetkazilishini tezlashtiradi.
Qon aylanish tizimi bo‘lmagan organizmlar
Ayrim hayvonlarda, jumladan yassi chuvalchanglarda, qon aylanish tizimi mavjud emas. Ularning tana bo‘shlig‘ida qoplovchi qatlam ham, ichki suyuqlik ham bo‘lmaydi. Buning o‘rniga mushakli halqum kuchli tarmoqlangan ovqat hazm qilish tizimiga tutashadi va oziq moddalarning barcha hujayralarga bevosita diffuziya yo‘li bilan yetib borishini ta’minlaydi. Yassi chuvalchang tanasining orqa-qorin yo‘nalishida yassilangan shakli har qanday hujayradan ovqat hazm qilish tizimi yoki tashqi muhitgacha bo‘lgan masofani cheklaydi. Kislorod atrofdagi suvdan hujayralarga, karbonat angidrid esa tashqariga diffuziyalanishi mumkin. Shu tariqa har bir hujayra tashish tizimisiz ham oziq moddalar, suv va kislorod oladi.
Ayrim hayvonlarda, masalan, meduzalarda gastrovaskulyar bo‘shliqning (ham ovqat hazm qilish, ham moddalarni taqsimlash vazifasini bajaradi) shoxlari kengroq tarmoqlangan. Bu tarmoqlanish tana suyuqliklarining tashqi qatlamlarga yetib borishiga yordam beradi, chunki ovqat hazm qilish ichki qatlamlarda boshlanadi.
Adabiyotlar
- Mixail Fominix. Besh litr qizil suyuqlik. Qon, uning kasalliklari va davolash usullari haqida nimalarni bilish kerak. — M.: Alpina Pablisher , 2022. — 336 b. — ISBN 978-5-9614-4061-4.
