Elektromagnit nurlanish bosimi, yorug‘lik bosimi — bosim, ya’ni yorug‘lik (umuman olganda, elektromagnit) nurlanishi jismning sirtiga tushishi natijasida yuzaga keladigan bosim.
Tarix

Yorug‘lik bosimi mavjudligi haqidagi gipotezani birinchi bo‘lib Iogann Kepler XVII asrda kometalar dumlarining xatti-harakatini tushuntirish uchun ular Quyosh yaqinidan uchib o‘tganida ilgari surgan. 1873-yilda Maksvell o‘zining klassik elektrodinamikasi doirasida yorug‘lik bosimi nazariyasini ishlab chiqdi. Yorug‘lik bosimini tajribada birinchi bo‘lib P. N. Lebedev 1899-yilda tadqiq qilgan. Uning tajribalarida vakuum hosil qilingan idish ichida ingichka kumush ipga osilgan buralish tarozisi, uning richaglariga yupqa disklar biriktirilgan bo‘lib, ular slyuda va turli metallardan yasalgan edi. Asosiy qiyinchilik yorug‘lik bosimini radiometrik va konvektiv kuchlar (atrofdagi gazning yoritilgan va yoritilmagan tomonlaridagi harorat farqi tufayli yuzaga keladigan kuchlar) fonida ajratib olish edi. Bundan tashqari, o‘sha davrda oddiy mexanik nasoslardan boshqa vakuum nasoslari hali ishlab chiqilmagani sababli, Lebedev tajribalarini zamonaviy tasnif bo‘yicha hatto o‘rta darajadagi vakuum sharoitida ham o‘tkaza olmagan.
Qanotchalarining ikki tomonini navbatma-navbat nurlantirish orqali Lebedev radiometrik kuchlarni muvozanatlashtirdi va Maksvell nazariyasi bilan qoniqarli (±20 %) moslikka erishdi. Keyinchalik, 1907—1910-yillarda, Lebedev gazlardagi yorug‘lik bosimini o‘rganish bo‘yicha aniqroq tajribalar o‘tkazdi va nazariya bilan yana maqbul darajadagi moslikka erishdi.
Hisoblash
Sochilish bo‘lmaganda
Nurlanish sirtga normal yo‘nalishda tushganda va sochilish bo‘lmaganda yorug‘lik bosimini hisoblash uchun quyidagi formuladan foydalanish mumkin:
- ,
bu yerda — tushayotgan nurlanishning intensivligi; — yorug‘lik tezligi, — o‘tkazish koeffitsiyenti, — qaytarish koeffitsiyenti.
Yer yaqinidagi kosmosda yorug‘likka perpendikulyar joylashgan ko‘zgusimon sirtga tushadigan quyosh nuri bosimini Quyoshdan bir astronomik birlik masofadagi Quyoshning (Quyosh doimiysi) energiya oqimi zichligi orqali oson hisoblash mumkin. Bu bosim taxminan 9 мкН/м²=9 mikropaskalga yoki 9⋅10−11 атм.
Agar yorug‘lik θ burchak ostida normalga nisbatan tushsa, bosimni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin:
- ,
bu yerda — nurlanishning hajmiy energiya zichligi, — o‘tkazish koeffitsiyenti, — qaytarish koeffitsiyenti, — birlik vektor tushayotgan nur dastasi yo‘nalishida, — qaytgan nur dastasi yo‘nalishidagi birlik vektor.
Masalan, yorug‘lik bosimi kuchining birlik yuzaga ta’sir etuvchi tangensial tashkil etuvchisi quyidagiga teng bo‘ladi
- .
Yorug‘lik bosimi kuchining birlik yuzaga ta’sir etuvchi normal tashkil etuvchisi quyidagiga teng bo‘ladi
- .
Normal va tangensial tashkil etuvchilar nisbati quyidagiga teng
- .
Sochilish mavjud bo‘lganda
Agar sirt yorug‘likni o‘tkazganda ham, qaytarganda ham sochilish Lambert qonuniga bo‘ysunsa, normal tushish holatida bosim quyidagiga teng bo‘ladi:
bu yerda — tushayotgan nurlanish intensivligi, — diffuz o‘tkazish koeffitsiyenti, — albedo.
Keltirib chiqarish
Lambert manbaidan elektromagnit to‘lqin olib ketadigan impulsni topamiz. Ma’lumki, Lambert manbasining to‘liq nurlanish oqimi quyidagiga teng:
- ,
bu yerda — yorug‘lik kuchi normal yo‘nalishda.
Shundan kelib chiqib, normalga nisbatan ixtiyoriy burchak ostidagi yorug‘lik kuchi Lambert qonuniga ko‘ra quyidagiga teng:
- .
Sferik halqa ko‘rinishidagi fazoviy burchak elementiga chiqariladigan energiya quyidagiga teng:
- .
Nurlanish olib ketadigan impulsni aniqlashda faqat uning normal tashkil etuvchisini hisobga olish kerak, chunki aylanish simmetriyasi tufayli barcha tangensial tashkil etuvchilar o‘zaro kompensatsiyalanadi:
- .
Bundan
- .
Orqaga sochilgan nurlanish uchun va .
Plastinka orqali o‘tgan nurlanish uchun va (minus ishorasi bu nurlanish oldinga yo‘nalganligi sababli paydo bo‘ladi).
Tushayotgan nurlanish hamda sochilgan nurlanishning ikkala turi hosil qiladigan bosimlarni qo‘shib, izlanayotgan ifodani olamiz.
Qaytgan va o‘tgan nurlanish qisman yo‘naltirilgan, qisman esa sochilgan bo‘lgan holatda quyidagi formula o‘rinli:
bu yerda I — tushayotgan nurlanish intensivligi, k — yo‘naltirilgan o‘tkazish koeffitsiyenti, K — diffuz o‘tkazish koeffitsiyenti, ρ — yo‘naltirilgan qaytarish koeffitsiyenti, A — sochilish albedosi.
Foton gazining bosimi
Izotrop foton gazi energiya zichligi u bo‘lganda quyidagi bosimni yuzaga keltiradi:
Xususan, agar foton gaz muvozanat holatida bo‘lsa (ya’ni mutlaq qora jism nurlanishi) va uning harorati T bo‘lsa, u holda uning bosimi quyidagiga teng:
bu yerda σ — Stefan–Boltsman doimiysi.
Fizik ma’nosi
Elektromagnit nurlanish bosimi shundan kelib chiqadiki, u, energiyasi E bo‘lgan va v tezlik bilan harakatlanadigan har qanday moddiy obyekt kabi, impulsga p = Ev/c² ga ham ega bo‘ladi. Elektromagnit nurlanish uchun esa v = c bo‘lgani sababli, p = E/c.
Elektrodinamikada elektromagnit nurlanish bosimi elektromagnit maydonning energiya-impuls tenzori yordamida ifodalanadi.
Zarraviy tavsif
Agar yorug‘likni fotonlar oqimi sifatida qarasak, klassik mexanika tamoyillariga ko‘ra, zarralar jismga urilganda unga impuls uzatishi, boshqacha aytganda, bosim ko‘rsatishi kerak.
To‘lqin tavsifi
nuqtayi nazaridan yorug‘likning to‘lqin nazariyasi elektromagnit to‘lqin vaqt va fazoda o‘zaro bog‘liq holda o‘zgaradigan elektr va magnit maydonlar tebranishlaridan iborat. To‘lqin qaytaruvchi sirtga tushganda elektr maydon toklarni sirtga yaqin qatlamda hosil qiladi; ularga to‘lqinning magnit tashkil etuvchisi ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, yorug‘lik bosimi jism zarralariga ta’sir qiluvchi ko‘plab Lorens kuchlari yig‘indisining natijasidir.
| Quyoshdan masofa , a. b. | Bosim, мкПа (мкН/м²) |
|---|---|
| 0.20 | 227 |
| 0.39 (Merkuriy) | 60.6 |
| 0.72 (Venera) | 17.4 |
| 1.00 (Yer) | 9.08 |
| 1.52 (Mars) | 3.91 |
| 3.00 (asteroidlar kamari) | 1.01 |
| 5.20 (Yupiter) | 0.34 |
Qo‘llanilishi
Kosmik dvigatellar
Qo‘llanishning mumkin bo‘lgan sohalari — quyosh yelkani va gazlarni ajratish, uzoqroq kelajakda esa foton dvigateli.
Yadro fizikasi
Hozirgi vaqtda[qachon?] keng muhokama qilinayotgan imkoniyat — tezlashtirish yorug‘lik bosimi yordamida, uni hosil qiluvchi o‘ta kuchli lazer impulslari ta’sirida qalinligi 5 dan 10 нм gacha) bo‘lgan yupqa metall plyonkalarni yuqori energiyali protonlar olish maqsadida.
Adabiyotlar
- Lebedev P., Yorug‘likning bosim kuchlarini tadqiq etish, «Annalen der Physik», 1901, 4-son, 6-jild, 433—458-betlar. DOI: https://dx.doi.org/10.1002/andp.19013111102;
- Lebedev P. N., Tanlangan asarlar, Moskva — Leningrad, 1949
- Landsberg G. S., Optika, 4-nashr, Moskva, 1957;
- Yorug‘lik, modda, elektromagnit maydon, gravitatsiya