Fuko toklari nima

Doimiy magnit maydonida harakatlanayotgan tok o‘tkazuvchi (metall) plastinada Fuko toklari hosil bo‘lishi C. Magnit induksiya vektori B ko‘rsatilgan yashil strelkalar bilan, plastinalarning harakat tezligi vektori V — qora strelkalar bilan, elektr toki zichligi vektorining kuch chiziqlari esa I — qizil rangda ko‘rsatilgan (bu chiziqlar yopiq, «uyurma» shaklida).
Manba magnit maydon doimiy magnit bo‘lib, uning bir qismi rasmning yuqori qismida kulrangda ko‘rsatilgan. Magnit induksiya vektori B magnitning shimoliy (N) qutbidan yo‘nalgan; magnit maydon plastinani kesib o‘tadi. Magnit ostiga kirayotgan, ya’ni chap tomondagi plastina materialida magnit induksiyasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi va ortadi (dBn/dt > 0); Faradey va Om qonunlariga muvofiq, plastina materialida yuzaga keladigan (induksiyalanadigan, «induksiya ta’sirida hosil bo‘ladigan») yopiq (uyurma) elektr toki. Bu tok soat miliga teskari yo‘nalishda oqadi va Amper qonuniga ko‘ra, o‘z magnit maydonini hosil qiladi. Uning magnit induksiya vektori ko‘k strelka bilan ko‘rsatilgan va tok oqayotgan tekislikka perpendikulyar ravishda yuqoriga yo‘nalgan.
O‘ng tomonda, magnitdan uzoqlashayotgan plastina materialida magnit maydon ham vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi, biroq u zaiflashadi. Natijada o‘ng tomonda hosil bo‘ladigan yana bir elektr tokining kuch chiziqlari soat mili yo‘nalishida yo‘naladi.
Aynan magnit ostida «chap» va «o‘ng» uyurma toklar bir xil yo‘nalishda oqadi, shu sababli umumiy elektr toki zichligi eng katta bo‘ladi. Shu sohada harakatlanayotgan elektr zaryadlariga, ularning oqimi elektr tokini hosil qiladi; kuchli magnit maydonida ularga Lorens kuchi ta’sir qiladi; bu kuch (chap qo‘l qoidasiga ko‘ra) tezlik vektori V. Bu Lorens kuchi plastina C ni tormozlaydi. Magnitning magnit maydoni va induksiyalangan toklarning magnit maydoni o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida magnitning N qutbi atrofidagi magnit oqimining yakuniy taqsimoti harakatsiz plastina C holatidagi taqsimotdan farq qiladi (va tezlik V ga bog‘liq), garchi magnit induksiya vektorining umumiy oqimi o‘zgarmasa ham (magnit va plastina materiallari C to‘yinish holatiga kirmagan bo‘lsa).

Uyurma toklar, yoki Fuko toklari (J. B. L. Fuko) — elektr o‘tkazgichlarda ularga ta’sir qilayotgan magnit maydon oqimi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarganda yuzaga keladigan uyurmali induksion hajmiy elektr tokidir.

Atamaning kelib chiqishi

«uyurma tok» atamasi suyuq muhitlarda gidrodinamikadoirasida kuzatiladigan hodisalar natijasida mahalliy turbulentliksohalari yuzaga keladi; ular girdoblarva oqim uyurmalari deb ataladi. Gidrodinamik uyurmalarga o‘xshab, uyurma toklarning kuchayishi uchun ham vaqt kerak bo‘ladi; ular o‘z induktivligi.

Tarixi

Uyurma toklar tufayli yuzaga keladigan hodisalarni ilk bor fransuz olimi D. F. Arago (1786—1853) 1824-yilda. Kompasning magnit strelkasi ostida aylanayotgan mis disk strelkani ham aylantirib yuborgan.

Arago hodisasi deb atalgan bu hodisani bir necha yil o‘tib M. Faradey o‘zi kashf etgan elektromagnit induksiya qonuniasosida tushuntirib berdi: magnitlangan strelkaning magnit maydoni aylanayotgan mis diskda uyurma toklarni hosil qiladi va ular magnit strelkaning maydoni bilan o‘zaro ta’sirlashadi.

Uyurma toklar fransuz fizigi Fuko (1819—1868) tomonidan batafsil o‘rganilgan va uning nomi bilan atalgan. 1855-yil sentabrda u mis diskni aylantirish uchun zarur kuch disk aylanayotganda va uning cheti magnit qutblari orasida joylashganda ortishini aniqladi. Shuningdek, disk bu jarayonda o‘z-o‘zidan qizishini ham kuzatdi.

Hodisaning izohi

Magnit ostidagi metall plastinada elektronga ta’sir qiladigan kuchlar va plastinada qarshilik kuchi yuzaga kelishini tushuntiruvchi tasvir. Qizil nuqta е1 plastinadagi o‘tkazuvchanlik elektronining atom bilan to‘qnashganidan keyingi holatini, е2 esa magnit maydon ta’sirida tezlashganidan keyingi shu elektronni ko‘rsatadi. O‘rtacha hisobda е1 elektron plastina bilan bir xil tezlikka ega bo‘ladi; bu tezlik (v, qora strelka) vektorining x yo‘nalishida. Magnit maydon (B , yashil strelka) magnitning shimoliy N qutbidan pastga, -y yo‘nalishda yo‘nalgan. Magnit maydon elektronga Lorens kuchi (pushti strelka) bilan ta’sir qiladi; bu kuch 𝐅1=−e(𝐯×𝐁), bunda e — elektron zaryadi. Elektron manfiy zaryadga ega bo‘lgani uchun, o‘ng qo‘l qoidasiga ko‘ra, kuch +𝐳 yo‘nalishda bo‘ladi. 𝐞2 holatida bu kuch elektronga yonlama yo‘nalgan tezlik tashkil etuvchisini beradi (𝐯2. qora strelka). Ushbu yonlama tezlikka ta’sir qilayotgan magnit maydon zarrachaga Lorens kuchi bilan ta’sir qiladi 𝐅2=−e(𝐯2×𝐁). O‘ng qo‘l qoidasiga ko‘ra, bu kuch −𝐱 yo‘nalishda, metall plastinaning tezligiga 𝐯 qarama-qarshi yo‘nalgan. Bu kuch elektronni tezlashtirib, unga plastina harakatiga qarama-qarshi yo‘nalgan tezlik tashkil etuvchisini beradi. Bu elektronlarning plastina moddasi bilan to‘qnashuvi plastinaga qarshilik kuchi ta’sir etishiga sabab bo‘ladi.

Erkin zaryad tashuvchilar (elektronlar) metall plastina bilan birga o‘ng tomonga harakatlanadi, shu sababli magnit maydon Lorens kuchi tufayli ularga yonlama kuch bilan ta’sir qiladi. Zaryadlarning tezlik vektori 𝐯 o‘ngga yo‘nalgan, magnit maydon esa 𝐅2=−e(𝐯2×𝐁)𝐁 pastga yo‘nalganligi sababli, o‘ng vint qoidasiga ko‘ra, musbat zaryadlarga ta’sir qiluvchi Lorens kuchi 𝐅=−q(𝐯×𝐁) chizmaning orqa tomoniga yo‘naladi (harakat yo‘nalishi bo‘yicha qaralganda chap tomonga 𝐯). Bu tok 𝐈 magnit ostida orqa tomonga yo‘naladi; tok magnit maydonidan tashqaridagi plastina qismlaridan o‘tib, o‘ng tomonda soat mili yo‘nalishida, chap tomonda esa soat miliga teskari yo‘nalishda aylanadi va yana magnitning old qismiga qaytadi. Metalldagi harakatlanuvchi zaryad tashuvchilar — elektronlar, aslida manfiy zaryadga ega (q<0), bo‘lgani uchun ularning harakati ko‘rsatilgan an’anaviy tok yo‘nalishiga qarama-qarshidir.

Magnitning magnit maydoni magnit ostida yon tomonga harakatlanayotgan elektronlarga ta’sir etib, plastina tezligiga qarama-qarshi, orqaga yo‘nalgan Lorens kuchini hosil qiladi. Elektronlar metall kristall panjarasi atomlari bilan to‘qnashganda, bu kuchni plastinaga uzatadi va unga plastina tezligiga mutanosib qarshilik kuchi ta’sir qiladi. Ushbu qarshilik kuchini yengish uchun sarflangan kinetik energiya metallning elektr qarshiligi orqali oqayotgan toklar hisobiga issiqlik ko‘rinishida tarqaladi. Natijada magnit ostidagi metall qiziydi.

Fuko toklari vaqt davomida o‘zgaradigan (o‘zgaruvchan) magnit maydon ta’sirida yuzaga keladi va fizik tabiati jihatidan elektr transformatorlarining simlari hamda ikkilamchi chulg‘amlarida hosil bo‘ladigan induksion toklardan hech qanday farq qilmaydi.

Xossalari

Fuko toklari quyidagi maqsadlarda ishlatilishi mumkin: tok o‘tkazuvchi jismlarning levitatsiyasi, harakati yoki kuchli tormozlanishi.

Uyurma toklar nomaqbul oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. Masalan, quvvat yo‘qotishlari magnit o‘zaklarda, xususan transformatorlarda. Bunday qo‘llanmalarda bu yo‘qotishlar qatlamli (shixtalangan) magnit o‘zakning yupqa plastinalaridan foydalanish orqali kamaytiriladi. Massiv o‘tkazgichning elektr qarshiligi kichik bo‘lishi mumkinligi sababli, Fuko toklari tufayli yuzaga keladigan induksion elektr toki nihoyatda katta qiymatlarga yetishi mumkin. Lens qoidasiga muvofiq, o‘tkazgich hajmidagi Fuko toklari o‘z oqimini yuzaga keltirgan sababga imkon qadar kuchli qarshilik ko‘rsatadigan yo‘l bo‘ylab oqadi. Bu Le Shatelye prinsipiningxususiy holidir. Shu sababli kuchli magnit maydonida harakatlanayotgan yaxshi o‘tkazgichlar Fuko toklari bilan tashqi magnit maydonning o‘zaro ta’siri tufayli kuchli tormozlanadi. Bu hodisa ishqalanadigan qismlardan foydalanmasdan galvanometrlar, seysmograflar va boshqa asboblarning harakatlanuvchi qismlarini so‘ndirish uchun, shuningdek, tezyurar temiryo‘l poyezdlarining ayrim tormoz tizimlarida qo‘llanadi.

O‘z-o‘zidan induksiyalangan uyurma toklar o‘tkazgichlarda sirt effektini yuzaga keltiradi. Sirt effekti detallarni mikroyoriqlar bor-yo‘qligini aniqlash uchun buzmasdan nazorat qilishda qo‘llanishi mumkin.

Uyurma toklar tufayli quvvat yo‘qotilishi

Muayyan farazlar (bir jinsli material, bir jinsli magnit maydon, sirt effekti yo‘qligi va hokazo) qabul qilinganda, yupqa plastina yoki sim uchun uyurma toklar tufayli yuzaga keladigan birlik massa hisobiga quvvat yo‘qotilishini quyidagi ifoda yordamida hisoblash mumkin:

P=π2Bp2d2f26kρD,
bunda P — birlik massa hisobiga quvvat yo‘qotilishi (Вт/кг),
Bp — magnit maydonning maksimal qiymati (Тл),
d — plastina qalinligi yoki sim diametri (м),
f — chastota (Гц),
k — yupqa plastina uchun 1 ga, yupqa sim uchun esa 2 ga teng bo‘lgan konstanta,
ρ — materialning solishtirma elektr qarshiligi (Ом·м),
D — material zichligi (кг/м3).

Bu ifoda faqat kvazistatik deb ataladigan sharoitlarda to‘g‘ri bo‘ladi. Bunda berilgan magnitlash maydoni chastotasi uchun sirt effektini e’tiborga olmaslik mumkin, ya’ni elektromagnit to‘lqin material ichiga to‘liq chuqurlik bo‘ylab kirib boradi.

Diffuziya tenglamasi

Materialdagi uyurma toklar effektini modellashtirish uchun ushbu ifodani keltirib chiqarish Amper qonunining differensial, magnitostatik shakliga asoslanadi; bu shakl magnitlovchi maydon 𝐇 tok zichligini o‘rab turadi; tok zichligi 𝐉:

∇×𝐇=𝐉,
∇(∇⋅𝐇)−∇2𝐇=∇×𝐉.

Magnit maydon uchun Gauss qonunidan

∇⋅𝐇=0

quyidagi munosabat kelib chiqadi:

−∇2𝐇=∇×𝐉.

Ushbu qonundan foydalanib, Om qonuni, 𝐉=σ𝐄, ya’ni tok zichligini 𝐉 elektr maydoni bilan 𝐄 materialning elektr o‘tkazuvchanligi nuqtayi nazaridan σ, bog‘laydi. Elektr o‘tkazuvchanlik izotrop va bir jinsli deb faraz qilinsa, tenglamani quyidagicha yozish mumkin:

−∇2𝐇=σ∇×𝑬.

Differensial shakldan foydalanib, Faradey qonuni ∇×𝐄=−∂𝐁/∂torqali quyidagini olamiz:

−∇2𝐇=σ∂𝐁∂t.

Ta’rifga ko‘ra, 𝐁=μ0(𝐇+𝐌), bunda M — materialning magnitlanishi, μ esa vakuumning0 magnit singdiruvchanligidir. Shunday qilib, diffuziya tenglamasi quyidagi ko‘rinishga keladi:

−∇2𝐇=μ0σ(∂𝐌∂t+∂𝐇∂t).

Qo‘llanilishi

Fuko toklarining issiqlik ta’siridan induksion pechlardafoydalaniladi. Ularda g‘altakkakatta quvvatli yuqori chastotali generator yordamida quvvat beriladi; g‘altak ichiga o‘tkazuvchi jism joylashtiriladi. Unda hosil bo‘ladigan uyurma toklar jismni qizdiradi. Shunga o‘xshash prinsip asosida induksion plitalarishlaydi: plita ichida joylashgan g‘altakning o‘zgaruvchan magnit maydoni hosil qiladigan uyurma toklar metall idishni qizdiradi.

Uyurma toklar yordamida nazorat — tok o‘tkazuvchi materiallardan tayyorlangan buyumlarni buzmasdan nazorat qilish usullaridan biridir.

Vakuumlash vaqtida gazsizlantirish maqsadida vakuum qurilmalari va radiolampalarning metall qismlari Fuko toklari yordamida qizdiriladi.

Tormoz tizimlari

Bunda Lens qoidasiga muvofiq, uyurma toklar o‘tkazgich ichida shunday yo‘l va yo‘nalishlarda oqadiki, ularning ta’siri toklarni yuzaga keltirgan sababga imkon qadar kuchli qarshilik ko‘rsatadi. Shu sababli magnit maydonida harakatlanayotgan yaxshi o‘tkazgichlarga uyurma toklar bilan magnit maydonning o‘zaro ta’siri natijasida tormozlovchi kuch ta’sir qiladi. Bu effekt bir qator qurilmalarda harakatlanuvchi qismlarning tebranishlarini so‘ndirish uchun ishlatiladi (masalan, Valtenxofen mayatnigi).

Levitatsiya va itarish effektlari

JR Central SCMaglev poyezdi nol magnit oqimiga ega o‘ta o‘tkazuvchi magnitga asoslangan elektrodinamik levitatsiyadan foydalanadi.
Qalin alyuminiy plastina ustida joylashgan chiziqli dvigatelning ko‘ndalang kesimi. Chiziqli asinxron dvigatelning magnit maydoni tasviri chapga siljigan sari metallda uyurma toklar saqlanib qoladi va bu kuch chiziqlarining qiyshayishiga olib keladi.

O‘zgaruvchan magnit maydonida induksiyalangan toklar diamagnitga o‘xshash itarilish effektini namoyon qiladi. O‘tkazuvchi jismga itaruvchi kuch ta’sir qiladi. Bu hodisa jismlarni tortishish kuchiga qarshi ko‘tarishi mumkin, biroq uyurma toklar tarqatadigan energiya o‘rnini qoplash uchun quvvat uzluksiz sarflanishi kerak. Bunga misol — uyurma tokli separator yordamida alyuminiy bankalarni boshqa metallardan ajratish. Qora metallar magnitga tortiladi, alyuminiy va boshqa rangli metallar esa magnitdan itariladi; bu chiqindilar oqimini qora va rangli metall parchalariga ajratishga yordam beradi.

Juda kuchli qo‘l magniti, masalan, neodim qotishmasidanyasalgan bo‘lsa, magnitni tangadan ozgina masofa qoldirib, uning ustidan tez olib o‘tish orqali shunga juda o‘xshash effektni osongina kuzatish mumkin. Magnit kuchiga, tanganing turiga va magnit bilan tanga orasidagi masofaga qarab, tangani magnit oldida biroz siljitish mumkin — hatto tanga tarkibida ferromagnit qismlar bo‘lmasa ham. Masalan, AQShning 1 sentlik (pennisi) tangasi. Yana bir misol — kuchli magnitning mis quvur ichida tushishi: magnit sekin tushadi.

O‘ta o‘tkazgichda sirtqi uyurma toklar o‘tkazgich ichidagi magnit maydonni aniq kompensatsiya qilib, uni nolga tenglashtiradi. Shu sababli magnit maydon o‘ta o‘tkazgich ichiga kira olmaydi. Energiya aktiv qarshilikdatarqalmagani uchun, magnit o‘ta o‘tkazgichga yaqinlashganda yuzaga keladigan uyurma toklar magnit to‘xtaganidan keyin ham saqlanib qoladi va tortishish kuchini aniq muvozanatlashtiradi; natijada magnit levitatsiyasi yuzaga keladi.

O‘ta o‘tkazgichlar, shuningdek, mohiyatan kvant-mexanik hodisa bo‘lgan Meysner effektiniham namoyon qiladi. Bu hodisada material o‘ta o‘tkazuvchan holatga o‘tganda, uning ichida mavjud bo‘lgan magnit maydon kuch chiziqlari material hajmidan siqib chiqariladi. Natijada o‘ta o‘tkazgich ichidagi magnit maydon doimo nolga teng bo‘ladi.

Elektron tezlikni rostlash tizimiga o‘xshash elektron kommutatsiyaga ega elektromagnitlardan foydalanib, istalgan yo‘nalishda harakatlanuvchi elektromagnit maydonlarni hosil qilish mumkin. Yuqorida uyurma tokli tormozlar haqidagi bo‘limda tasvirlanganidek, ferromagnit bo‘lmagan o‘tkazgich sirti ushbu harakatlanuvchi maydonda tinch holatda qolishga intiladi. Biroq maydon harakatlanganda transport vositasi levitatsiyaga ko‘tarilib, harakatlana oladi. Bu maglevtizimiga o‘xshaydi, biroq relslarga bog‘lanmagan.

Yaxlit temir transformator o‘zagida uyurma toklar o‘zaro elektr jihatdan izolyatsiyalangan yupqa plastinalardan yig‘ilgan o‘zakdagiga qaraganda bir necha baravar kuchli bo‘ladi.

Ko‘p hollarda Fuko toklari nomaqbul bo‘lishi mumkin. Ularni kamaytirish uchun maxsus choralar ko‘riladi: energiyaning qizish tufayli yo‘qotilishini oldini olish maqsadida transformatorlarningo‘zaklari izolyatsiyalovchi qatlamlar bilan ajratilgan yupqa plastinalardan yig‘iladi (shixtalanadi). Ferritlarning elektr o‘tkazuvchanligi pastligi bu o‘zaklarni yaxlit holda tayyorlash imkonini berdi.

Adabiyotlar

  • D. V. Sivuxin Umumiy fizika kursi, 3-jild. Elektr. 1977.
  • I. V. Savelyev Umumiy fizika kursi, 2-jild. Elektr. 1970.
  • Buzmasdan nazorat qilish: 7 jildli ma’lumotnoma. Umumiy tahrir V. V. Klyuyev. 2-jild: 2 kitobda. — M. Mashinostroyeniye, 2003. — 688 bet.

Havolalar