Lyublyana haqida

Poytaxti: Sloveniya
Lyublyana
slovencha Ljubljana
46°03′00″ shim. k. 14°30′00″ sharq. u.HGYO
Mamlakat  Sloveniya
Mintaqa Markaziy Sloveniya
Munitsipalitet Lyublyana
Ma’muriy bo‘linishi 17 ta tuman
Shahar hokimi Zoran Yankovich[ingl.]
Tarix va geografiya
Ilk bor tilga olingan XII asr
Avvalgi nomlari Emona, Luvigana, Laybax
Maydoni 163,8 km²
Markazining balandligi 295 m
Iqlim turi mo‘tadil nam
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ↗ 284 355 kishi (2019)
Aholi zichligi 1736 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 508 607 kishi (2009)
Millatlari slovenlar, xorvatlar, bosniyaklar, serblar, chernogoriyaliklar, vengerlar
Aholining atalishi lyublyanalik erkak, lyublyanalik ayol, lyublyanaliklar
Rasmiy til sloven tili *
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +386 1
Pochta indeksi 1000
Avtomobil kodi LJ
Boshqa ma’lumotlar
Mukofotlar Город-герой Югославии

ljubljana.si
 (slovencha) (inglizcha)
Любляна на карте
Любляна
Lyublyana
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi sayohat qo‘llanmasi

Lyublyana (slovencha Ljubljana [ljuˈbljàːna] tinglashfayl haqida, italyancha Lubiana, 1918-yilgacha — Laybax, nemischa Laibach) — Sloveniyaning poytaxti va eng yirik shahri. Lyublyana shahar munitsipaliteti o‘n yettita tumanga bo‘lingan.

Aholisi 284,4 ming kishi (2019-yil), ya’ni mamlakat aholisining 13,6 foizini tashkil etadi. Aglomeratsiya hududida 500 mingdan ortiq kishi yashaydi. Shahar mamlakatning markaziy qismida, tog‘lar orasidagi Lyublyana botig‘ida va Lyublyanitsa daryosi bo‘yida joylashgan.

Sloveniyaning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazidir. Mamlakat yalpi ichki mahsulotining 40 foizidan ortig‘i shu yerda ishlab chiqariladi va Sloveniyadagi eng yirik kompaniyalar bosh qarorgohlarining uchdan biri shu yerda joylashgan. Shaharda Lyublyana universitetida ellik mingdan ortiq talaba tahsil oladi. Jamoat transporti avtobuslardan iborat.

Milodiy I asrdan Lyublyana Rimning Emona shahri bo‘lgan, V asrda esa aholisi tark etgan. O‘rta asrlar manzilgohi sifatida XII asrdan ma’lum. 1335–1918-yillarda shahar Gabsburglar davlati tarkibida Laybax nemischa nomi bilan tanilgan, XIV asrdan esa Kraynaning ma’muriy markazi bo‘lgan. 1918-yildan shahar slovencha Lyublyana nomi bilan ataladi va Sloveniyaning poytaxti hisoblanadi.

Tarixiy markazni Grad qal’asi va uning etagidagi Eski shahar tashkil etadi. Bu yerda antik davr hamda o‘rta asrlar inshootlari qoldiqlari, barokko XVI–XVIII asrlardagi inshootlar, modern 1895-yilgi zilziladan keyingi qurilmalar va me’mor Yoje Plechnik ning XX asr birinchi yarmida qurilgan inshootlari mavjud.

Etimologiya

Shahar hozirgi nomining kelib chiqishi hanuz aniq emas. Eng yangi izohlarga (Shtix, 2010) ko‘ra, ljub- ildizi slavyancha kelib chiqishga ega; shahar nomi esa Ljubíja, ya’ni Lyublyanitsa daryosi nomidan yasalgan (uning hozirgi shakli ilk bor XVI asrda P. Trubar tomonidan tilga olingan). Vaqt o‘tishi bilan dastlabki Ljubijane shakli Ljubljana shakliga aylangan. Shaharning nemischa nomi — Laibach, Laybax (ilk bor XII asrda qayd etilgan) — ehtimol, Labach, nomidan, ya’ni bavarcha «botqoq» so‘zidan kelib chiqqan. 1146-yilgi hujjatda manzilgoh sloven-romancha nomi bilan qayd etilgan Luwigana.

Tarix

Lyublyana hududida inson yashaganining eng qadimgi izlari taxminan to‘rt ming yil avvalga borib taqaladi. Ibtidoiy odamlar ovchilik, chorvachilik va sodda dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Botqoqli hudud uylarni qoziqlar ustiga qurishni taqozo etgan. Miloddan avvalgi taxminan 1200-yilda Lyublyana hududiga dafn urnalari dalalari madaniyatiga mansub odamlar ko‘chib kelgan. Miloddan avvalgi X–VIII asrlarda hududga illiriylar va venetlar, keyinroq esa keltlar kelib joylashgan. So‘nggi bronza davri va ilk temir davri da, taxminan miloddan avvalgi X asrda vujudga kelgan manzilgohda tuproq yo‘llar bo‘ylab yog‘och uylar joylashgan. Ular dastlabki reja saqlangan holda bir necha bor qayta qurilgan. Lyublyanitsa daryosining qarama-qarshi sohilida qabriston bo‘lgan.

Qadimgi davr

Rim devori qoldiqlari

Hozirgi Lyublyana hududi qadimdan qulay geografik o‘ringa ega bo‘lgan: u Lyublyana botig‘i markazida, kemalar qatnaydigan Lyublyanitsa daryosi bo‘yida, Dunay havzasini Adriatika dengizi bilan bog‘lagan savdo yo‘llari kesishgan joyda joylashgan. Miloddan avvalgi I asrda Lyublyanitsaning o‘ng sohilida, Qal’a tepaligi etagidagi eski manzilgoh Italiya tarkibiga Emona ( lotincha Colonia Iulia Emona) nomi bilan kirgan; aholining asosiy qismini rimliklar tashkil etgan. Manzilgohning qadimgi nomi, ehtimol, rimgacha bo‘lgan davrga oid bo‘lib, mahalliy aholidan o‘zlashtirilgan. Milodiy 15-yilga kelib rimliklar Lyublyanitsa daryosining qarama-qarshi sohilida yangi manzilgoh qurgan. Emonaning ko‘chalari to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida rejalashtirilgan, shahar har tomondan balandligi olti-sakkiz metrga yetgan, 29 minorali devor bilan o‘ralgan (devor XX asr boshida topilgan). Shaharda Shimoliy Italiyadan kelgan uch mingdan besh minggacha kishi yashagan. Uylar toshdan qurilgan, pollar isitilgan va mozaika bilan bezatilgan. Jamoat hammomlari, shahar suv ta’minoti hamda oqova suvlari Lyublyanitsaga chiqarilgan kanalizatsiya mavjud bo‘lgan. IV asr oxiridan VI asr oxirigacha Emonada xristian cherkovi yepiskopining qarorgohi joylashgan.

IV–VI asrlarda Rim imperiyasi parchalanishi bilan Emona asta-sekin tanazzulga yuz tutgan. Xalqlarning buyuk ko‘chishi davrida, V asrda Italiya chegarasida joylashgan Emona sharqdan bostirib kirishlarga duch kelgan: 408–409-yillar qishida bu yerda vestgotlar, 452-yilda hunnlar, 568-yilda langobardlar, shu asrda esa avarlar va slavyanlar to‘xtagan. Emona aholisi xavfsiz joy qidirib Lyublyana botig‘i atrofidagi tog‘larga qochgan. VI asrning ikkinchi yarmiga kelib Emona butunlay huvillab qolgan. Keyingi besh asr davomida bu yerda manzilgohlar mavjud bo‘lganini tasdiqlovchi hech qanday dalil uchramagan. Qadimgi Emonadan faqat Lyublyanitsaning chap sohilidagi xarobalar qolgan.

O‘rta asrlar

VII–VIII asrlarda hozirgi Lyublyana hududi vaqti-vaqti bilan Avar xoqonligi hukmronligi ostida bo‘lgan. VII asrda bu yerlar qisqa vaqt yashagan Samo davlati tarkibiga kirgan bo‘lishi mumkin; u parchalangach, slovenlarning eng qadimgi davlati — Karantaniya ning chekkasida qolgan bo‘lishi mumkin. Uning poytaxti Krnski Gradda joylashgan. VIII asrda Karantaniya zabt etilib, Franklar davlati tarkibiga kiritilgan, IX asrda u parchalanganidan keyin esa Sharqiy marka Sharqiy Franklar qirolligi tarkibiga o‘tgan; uning o‘rnida X asrda Muqaddas Rim imperiyasi vujudga kelgan. O‘sha davrda sharqiy markalar Karintiya va Krayna bilan birgalikda Buyuk Karantaniya gersogligiga birlashtirilgan; keyinchalik u parchalanib ketgan.

Shahar maydoni (ko‘cha)

O‘rta asrlarga oid manzilgoh haqida dastlabki yozma ma’lumot 1112–1125-yillarga tegishli. U, ehtimol, Lyublyanitsaning chap sohilidagi Yangi maydon atrofida joylashgan. Chap sohildagi Qal’a tepaligida o‘sha paytda Karintiya gersoglari qal’asi — Spanxeymlarga tegishli qal’a qad ko‘targan. 1144-yilgi manbada Lyublyananing birinchi ma’lum aholisi — Genrix V Spanxeymning ukasi Ulrix tilga olingan.

O‘rta asr shahri qal’a ostida, Shahar maydoni atrofida rivojlangan. Uning janubida Eski maydon, Etikdo‘zlar ko‘prigi va Vodnik maydoni joylashgan. 1220-yilda mahalliy zarb qilingan tangada Civitas Leibacvn yozuvi uchraydi. 1280-yilda Lyublyanitsa ustidagi, keyinchalik Eski ko‘prik deb atalgan ko‘prik ilk bor tilga olingan. So‘ngra shaharni Yangi maydon bilan bog‘lovchi Yangi ko‘prik yoki Etikdo‘zlar ko‘prigi paydo bo‘lgan (Yangi maydon 1267-yildan ma’lum).

So‘nggi gersog 1269-yilda vafot etgach, Karintiya shahri qamaldan so‘ng qirol Bohemiya hukmdori tasarrufiga o‘tgan. 1325-yilda Laybaxga Friulidan kelgan yahudiylar joylashgan. XIV asrda mahalliy zodagonlar Gospodska ko‘chasida istiqomat qilgan. Shaharning uch qismi — Shahar maydoni atrofidagi asosiy shahar, Eski maydon va Yangi maydon tumanlari alohida mudofaa devorlariga ega bo‘lgan. O‘rta asrlar oxirida aholi soni qariyb to‘rt ming kishiga yetgan. XIV asrda 12 a’zodan iborat shahar kengashi tashkil etilgan.

Aynan 1335-yilda shahar boshqa Krayna yerlar bilan birga Gabsburglar hukmronligiga o‘tgan. 1442-yilgi nemis yozma manbalarida shahar ilk bor Kraynaning poytaxti sifatida tilga olinadi (Laybach… hauptstat daselbst in Krain; dastlabki poytaxt — Kraynburg, keyingisi — Shtayn). 1461–1462-yillarda Laybaxda yepiskoplik tashkil etilib, uning qarorgohi Avliyo Nikolay soborida joylashtirilgan. 1472-yilda shahar turklar qamalini boshdan kechirgan. XV asrda shahar siyosiy va iqtisodiy ahamiyati bo‘yicha Kraynaning boshqa shaharlaridan o‘zib ketgan. 1504-yilda imperator Maksimilian I shaharga har yili o‘z merini saylash huquqini bergan.

Yangi davr

Laybax rejasi, 1744-yil

1511-yilda zilzila yuz bergan. Shundan so‘ng shahar Uyg‘onish davri uslubida qayta qurilgan, shahar atrofiga yangi mudofaa devori tiklangan. XVI asrda aholi soni qariyb 5 ming kishi bo‘lgan, ulardan 70 foizining ona tili sloven tili edi. Shu asrda Laybax protestantlik markaziga aylangan; bu yerda sloven tilida birinchi kitoblarni chop etgan Primoj Trubar yashagan. Biroq oxir-oqibat Sloveniyada katoliklik ustun kelgan. XVIII asrning birinchi yarmida italiyalik haykaltarosh Franchesko Robba ijod qilgan; u Lyublyana barokkosining asosiy ramzi — uch Sloveniya daryosi favvorasini yaratish ustida 9 yil ishlagan.

1701-yilda mahalliy filarmoniya tashkil etilgan. 1754-yilda Laybax aholisi 9300 kishiga yetgan. 1797-yilda birinchi sloven gazetasi chop etilgan.

1809–1813-yillarda Laybax Napoleon davridagi Illyriya provinsiyalari ning ma’muriy markazi bo‘lgan, sloven tili esa yangi hududiy tuzilmaning rasmiy tillaridan biri deb tan olingan.

1821-yilda Laybaxda Muqaddas ittifoq kongressi o‘tkazilgan. Shu voqea xotirasiga shaharning markaziy maydonlaridan biri Kongress maydoni deb ataladi.

XIX asrning ikkinchi yarmida manufakturalar rivojlangan, jumladan, 1873-yilda tamaki fabrikasi tashkil etilgan. 1849–1857-yillarda Vena va Triyest.

bilan temiryo‘l aloqasi yo‘lga qo‘yilgan. 1860-yillarda Slovenska Matitsa tashkil etilishi bilan Laybax slovenlarning madaniy markaziga aylangan ( Klagenfurt, Grats, Vena va Triyest bilan bir qatorda). 1882-yilda slovenlar shahar kengashida ko‘pchilikni tashkil etib, Laybax tarixida ilk bor sloven meri — Peter Grasselini saylagan. 1882-yilda birinchi sloven bank muassasasi — shahar jamg‘arma banki ochilgan. 1888-yilda shahar elektr energiyasiga, 1890-yilda suv ta’minotiga ega bo‘lgan, 1896-yilda kino, 1897-yilda telefon aloqasi paydo bo‘lgan. 1895-yilda Laybax kuchi 9 ballgacha yetgan zilziladan zarar ko‘rgan. Shaharni Maks Fabiani loyihasi asosida avstriyalik va chexiyalik me’morlar qayta tiklagan. Shahar yangi qiyofa kasb etgan: yangi ko‘chalar ochilib, uylar ar-nuvo va neorenessans uslubida qurilgan.. Ivan Xribar, 1896–1910-yillarda Laybax meri bo‘lgan, kommunal xo‘jalikni yaxshilash va turizmni rivojlantirishdan tortib sloven madaniyatini ommalashtiruvchi ilmiy-ma’rifiy tashkilotlar tuzishgacha bo‘lgan keng ko‘lamli modernizatsiyani amalga oshirgan.

Eng yangi davr

Laybax va Karavanke tog‘lari manzarasi, 1916-yil

1901-yilda Laybax ko‘chalarida tramvay qatnay boshlagan. 1907-yilda ilk kinoteatr ochilgan. Birinchi jahon urushi shaharga zarar yetkazmagan.

1918-yilda Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi tashkil topib, keyinchalik Yugoslaviya qirolligi deb atalgan. Shahar slovencha Lyublyana nomi bilan yangi davlatning sloven qismining ma’muriy markaziga aylangan. 1919-yilda universitet, 1938-yilda fanlar va san’at akademiyasi tashkil etilgan. 1929–1939-yillarda u Drava banovinasi (Yugoslaviya)ning ma’muriy markazi bo‘lgan. Urushlararo davrda shahar sloven me’mori Yoje Plechnik.

rahbarligida sezilarli darajada o‘zgargan. Ikkinchi jahon urushi davrida Lyublyanani avval Italiya qo‘shinlari (1941–1943), so‘ng Germaniya qo‘shinlari (1943–1945) bosib olgan. Ma’muriy markaz sifatida yangi tashkil etilgan Lyublyana provinsiyasi tarkibiga kirgan. Shahar atrofiga 30 km uzunlikdagi tikanli sim tortilgan. 1945-yilda shahar Sloveniya Xalq Respublikasi ning Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi tarkibidagi poytaxtiga aylangan. XX asrning ikkinchi yarmida Lyublyana jadal rivojlanib, aholisi ko‘paygan. 25-iyun 1991-yilda mustaqillik e’lon qilingach, Lyublyana suveren Sloveniya Respublikasining poytaxtiga aylangan.

Tabiiy-geografik tavsif

Lyublyanitsa daryosi

Lyublyana Sloveniyaning markaziy qismida, Lyublyana botig‘i da, Lyublyana bar’ye botqoqliklari janubda va Lyublyana tekisligi shimolda joylashgan, Karavanke tog‘laridan janubda va Yuliy Alp tog‘laridan sharqda, Lyublyanitsa daryosi bo‘yida, uning Savaga quyilish joyidan taxminan o‘n kilometr uzoqlikda joylashgan..

Adriatika dengizigacha (Triyestgacha) to‘g‘ri chiziq bo‘yicha masofa taxminan 65 km. Yevropaning eng yaqin poytaxtlarigacha to‘g‘ri chiziq bo‘yicha masofalar: Zagreb — 140 km, Vena — 380 km, 440 km — Budapesht va Bratislava, 500 km — Sarayevo va 531 km — Belgrad.

Milliy statistika ma’lumotlariga (2013-yil) ko‘ra, shahar maydoni 163,8 km². Munitsipalitet maydoni 275 km², shundan 127 km² yashil hududlarga to‘g‘ri keladi.

Munitsipalitetning dengiz sathidan balandligi 295 metr. Eng baland nuqtasi 794 metrli Yanshki tepaligi, eng past nuqtasi Lyublyanitsaning Savaga quyilish joyida — 260 metr. Shaharning geografik koordinatalari: 46° 03' kenglik va 14° 30' uzunlik.

Lyublyanadan quyidagi daryolar oqib o‘tadi: Lyublyanitsa, Gradashchitsa, Mali Graben, Glinshchitsa, Prjanets, Bizovishki Potok, Graben, Dolgi Potok, shuningdek, Gruber kanali. U 1782-yilda shahar markazini suv toshqinlaridan himoya qilish uchun qurilgan.

O‘simlik qoplami

Tivoli bog‘i

Rojnik va Golovets tepaliklarining katta o‘rmonzorlari ikki tomondan Lyublyana markaziga yashil yo‘laklar sifatida kirib keladi. Markazdan shimoli-g‘arbda shaharning eng katta bog‘i — Tivoli joylashgan; uning maydoni 5 km². Napoleon davrida asos solingan bu manzarali bog‘ o‘z nomini bog‘lar — Parij bog‘laridan olgan; XX asrda me’mor Y. Plechnik tufayli xiyobon va haykallar bilan hozirgi ko‘rinishiga ega bo‘lgan. Bog‘ hududida Lyublyana hayvonot bog‘i joylashgan. Rojnik o‘rmonli tepaligi bilan birga umumiy maydoni 452 ga bo‘lgan hudud muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar qatoriga kiritilgan.

Markazning sharqida Qal’a tepaligi, undan nariroqda esa Gruber kanali bilan ajralgan Golovets massivi qad ko‘taradi. botanika bog‘i1810-yilda tashkil etilgan bo‘lib, unda taxminan 4500 xil o‘simlik o‘sadi. Shahar markazida, Kongress maydoni yonida 1824-yilda bunyod etilgan «Yulduz» nomli kichik bog‘ joylashgan; u turli tomonlarga tarqaladigan yo‘laklari tufayli shunday nomlangan. Ikkinchi jahon urushi davrida shahar tikanli sim bilan o‘rab olingani xotirasiga 1957-yilda Xotira va birodarlik yo‘li.

xiyoboniga asos solingan. 2009-yilda shahar Yevropaning eng yashil o‘ttiz shahri reytingida 19-o‘rinni egallagan. Suv ta’minoti va kanalizatsiya tarmoqlarining yomon holati, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan kam foydalanilishi hamda binolarning issiqlik izolyatsiyasi sustligi tufayli u boshqa poytaxtlardan ortda qolgan. Shuningdek, shaharda CO2 gazini atmosferaga chiqarishni kamaytirish strategiyasi mavjud emasligi, tor yo‘llarda avtobuslar sekin harakatlanishi sababli jamoat transporti yo‘lovchilari soni yillar davomida kamaygani qayd etilgan.

Iqlim

2010-yil sentabrdagi suv toshqini

Lyublyana iqlimi mo‘tadil bo‘lib, kontinental iqlimdan dengiz iqlimiga o‘tish xususiyatiga ega; tog‘lar va dengiz yaqinligi uni yumshatadi. Hududning o‘ziga xos xususiyatlari tufayli Lyublyanada qishda harorat inversiyasi kuzatiladi, bunda salqin va nam havo atmosferaning yerga yaqin qatlamida saqlanib qoladi. Yozda esa Adriatika.

dan keladigan iliq havo massalari ustunlik qiladi. Eng issiq oy — iyul, eng sovuq oy — yanvar. Yog‘in miqdori bo‘yicha Lyublyana Yevropaning eng seryog‘in poytaxtlaridan biridir. Eng yomg‘irli oy — iyun. Maydan sentabrgacha momaqaldiroqli yomg‘irlar odatiy hol. Qor dekabrdan fevralgacha yog‘adi. Tumanlar asosan kuz va qishda kuzatiladi.

Lyublyana Sloveniyaning boshqa hududlari kabi seysmik faol Yevrosiyo tektonik plitasi ning janubiy chegarasida, O‘rta dengiz–Himolay seysmik mintaqasining shimoli-g‘arbiy chekkasida joylashgan. Shahar tarixidagi eng kuchli magnitudasi 6,1 bo‘lgan zilzila 14-aprel, 1895-yilda sodir bo‘lib, binolarning vayron bo‘lishi va odamlar halok bo‘lishiga sabab bo‘lgan.

Shahar daryolarida, ayniqsa, Lyublyanitsa va uning eng yirik irmog‘i Mali Grabenda suv sathi ko‘tarilishi sababli Lyublyana suv toshqini xavfi mavjud hududda joylashgan. Masalan, 1926-yil sentabrda to‘rt kun ichida 300 mm yog‘in tushib, halokatli suv toshqini yuz bergan.

Lyublyana iqlimi (1971–2000)
Ko‘rsatkich \ Davr Yanv. Fev. Mart Apr. May Iyun Iyul Avg. Sent. Okt. Noyab. Dek. Yil
Mutlaq maksimal harorat t, °C 16,6 21,8 24,6 29,3 33,1 38,0 38,8 38,1 33,0 26,9 21,9 16,7 38,8
O‘rtacha maksimal harorat t, °C 3,0 6,2 11,2 15,4 20,8 23,9 26,5 26,1 21,5 15,3 7,9 3,4 15,1
O‘rtacha harorat, °C −0,5 1,3 5,7 10,2 15,2 18,5 20,6 20,2 15,8 11,0 5,0 0,6 10,3
O‘rtacha minimal harorat t, °C −2,7 −1,9 1,4 4,9 9,4 12,7 14,6 14,4 11,0 6,7 1,7 −1,7 5,9
Mutlaq minimal harorat t, °C −25,4 −23,8 −20,9 −5,3 −2,8 −0,1 4,1 4,1 −0,8 −10,7 −16,4 −20,2 −25,4
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 71 71 87 103 113 154 117 134 131 147 137 103 1368

Ramzlari

Ajdar Ajdar ko‘prigida

Lyublyana gerbi qizil qalqondan iborat bo‘lib, unda yashil zamin ustidagi kumushrang qal’a tasvirlangan. Qal’a ikki qavatli, qavatlar ustida to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi kunguralar bor; deraza va darvozalar qora, darvozadagi ko‘tariladigan panjara esa oltinrang. Yuqori qavatda qanotlarini yoygan, dumi spiral shaklida o‘ralgan, qizil tilini chiqargan va oltin tirnoqli yashil ajdar gorizontal holatda o‘tiribdi. Qalqon chetidan ingichka oltin tasma o‘tgan.

Ajdar — Laybaxning XV asrdan ma’lum qadimiy ramzi. Undan avval XIII asr shahar muhrida qanotli sher tasvirlangan. Ajdarning paydo bo‘lishi, ehtimol, Avliyo Georgiyning ilonni yengayotgani aks etgan an’anaviy tasvir bilan bog‘liq. Rivoyatga ko‘ra, Lyublyanitsa bo‘yida argonavtlar sardori Yason qanotli ilonni yenggan.

Lyublyana bayrog‘i ikki teng gorizontal yo‘lakdan iborat: yuqorisi oq, pastkisi yashil. Enining uzunligiga nisbati 1:2,5. Markazida gerb joylashgan.

Lyublyana logotipi reklama uchun mo‘ljallangan bir nechta o‘xshash variantda ishlatiladi. U oq fondagi ko‘k kvadrat hamda ajdarni ifodalovchi egri chiziqlardan tashkil topgan. Lyublyananing gerbi, bayrog‘i va logotipi 2012-yilda shahar kengashi tomonidan tasdiqlangan.

Aholi

Aholi soni
1869–2012-yillar, ming kishi

1-yanvar, 2014-yil holatiga ko‘ra, Lyublyana aholisi 258 873 kishi bo‘lgan (bir yil avvalgidan 15 953 kishiga kam). Ularning 47 foizi erkak, 53 foizi ayol.

2002-yilgi aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, aholining 84,1 foizi o‘zini sloven, 7,5 % bosniyak, 3,5 % xorvat, 3,2 % serb deb ko‘rsatgan. Aholining 79 foizi uchun sloven tili ona tili bo‘lgan, boshqa eng ko‘p tarqalgan tillar orasida serb tili, xorvat tili, serb-xorvat tili va bosniya tili bo‘lgan. Aholining 40 foizi katolik; 5 % pravoslav, 5 % musulmon bo‘lgan, 19 foizi dinsiz yoki ateist ekanini bildirgan, 17 foizi diniy mansubligi haqidagi savolga javob berishdan bosh tortgan. Lyublyanada ko‘plab xristian ibodatxonalari (katolik Avliyo Nikolay sobori, pravoslav Avliyolar Kirill va Mefodiy cherkovi va boshqalar), shuningdek, bitta masjid.

Lyublyana aglomeratsiyasining hududiy tarkibi quyidagilardan iborat:

  1. shaharning o‘zi (munitsipalitetning shahar aholisi),
  2. munitsipalitet (Lyublyana shahar munitsipaliteti),
  3. Lyublyana shahri va 9 ta qo‘shni munitsipalitetdan iborat aglomeratsiya,
  4. Lyublyananing urbanizatsiyalashgan hududi (statistik Markaziy Sloveniya mintaqasi chegaralariga mos keladi, 26 ta qo‘shni munitsipalitetni, mamlakat aholisining 25 foizini va hududining 12,6 foizini qamrab oladi); yirik shahar hududi (larger urban zone)) deb ataladigan Yevrostat hududiga mos keladi, 2007–2009-yillarda uning aholisi 508 607 kishini tashkil qilgan;
  5. metropolitan hudud , aholisi 600 ming kishidan ortiq.

Hokimiyat

Sloveniya Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq, Lyublyana mamlakat poytaxtidir. Bu yerda Yevropa Ittifoqi tashkiloti — Energetika regulyatorlari hamkorlik agentligining (2011-yildan) bosh qarorgohi joylashgan.

Ma’muriy jihatdan Lyublyana shahar munitsipalitetini tashkil etadi. Boshqaruv markazlashgan darajada shahar hokimi, shahar kengashi va nazorat kengashi o‘rtasida, quyi darajada esa o‘zini o‘zi boshqaruvchi 17 ta tuman kengashlari o‘rtasida taqsimlangan. Munitsipalitet hokimiyati Shahar maydonidagi ratushada joylashgan. Shahar vakillik organi bo‘lgan kengash 45 a’zodan iborat bo‘lib, aholi tomonidan har to‘rt yilda saylanadi. U shahar munitsipaliteti ustaviga o‘zgartirish kiritish va budjetni qabul qilish vakolatiga ega. Lyublyana meri jupan deb ataladi; u shahar ma’muriyati rahbari bo‘lib, har to‘rt yilda saylanadi. 2006-yildan Lyublyana meri — Zoran Yankovich (2010-yilda qayta saylangan). Nazorat kengashi budjet ijrosini nazorat qiladi.

2010-yilda Lyublyana budjeti daromadlari 408,7 mln yevroni tashkil etgan. Daromadlar tarkibida soliq tushumlari 52,6 foiz, kapital daromadlari 25,6 foiz, soliqdan tashqari daromadlar 9,2 foizni tashkil qilgan.

Munitsipalitet tumanlari

  1. Bejigrad
  2. Markaz
  3. Chrnuche
  4. Dravle
  5. Golovets
  6. Yarshe
  1. Moste
  2. Pole
  3. Posavye
  4. Rojnik
  5. Rudnik
  6. Sostro
  1. Shentvid
  2. Shishka
  3. Shmarna Gora
  4. Trnovo
  5. Vich

Lyublyana munitsipaliteti tumanlari tarkibiga shahardan tashqari yana 37 ta aholi punkti kiradi.

Shahar hokimlari

Iqtisodiyot

Lyublyananing ishbilarmonlik tumani

Sotsializm davrida Lyublyana Yugoslaviya tarkibidagi eng farovon respublikaning poytaxti bo‘lgan: 1981-yilda poytaxtda aholi jon boshiga YAIM Yugoslaviya o‘rtacha ko‘rsatkichining 260 foizini tashkil etgan. O‘sha davrdan beri bu yerda po‘lat ishlab chiqaruvchi (keyinchalik mashinasozlik) Litostroj kompaniyasi faoliyat ko‘rsatadi; 2000-yillarda u elektr jihozlari ishlab chiqarishga o‘tgan.

Poytaxt mamlakat yalpi ichki mahsulotining 42,6 foizini jamlagan (2009-yil).

Bu yerda milliy Lyublyana fond birjasi, shuningdek, 119 ta kompaniyaning bosh qarorgohi joylashgan (Sloveniyaning 300 ta eng yirik kompaniyasi orasidan, 2011-yil). Jumladan (tushum hajmi bo‘yicha), neft mahsulotlari bilan shug‘ullanuvchi Petrol, xalqaro supermarketlar tarmog‘i Mercator, energetika kompaniyasi Holding Slovenske elektrarne, telekommunikatsiya kompaniyasi Telekom Slovenije, farmatsevtika kompaniyasi Lek, gaz kompaniyasi Geoplin, tamaki kompaniyasi Tobačna Grosist, dori vositalarining ulgurji sotuvchisi Kemofarmacija, elektr jihozlari ishlab chiqaruvchisi Hella Saturnus Slovenija va boshqalar kiradi.

2010-yilda shaharga 393 ming sayyoh, jumladan xorijiy sayyohlar tashrif buyurgan.

Nashriyot Lonely Planet ning 2014-yilgi tadqiqotiga ko‘ra, Lyublyana me’morchiligi, tabiati, tarixi va gastronomiyasi bilan qiziqish uyg‘otadigan Yevropaning eng yaxshi o‘nta shahri qatoriga kirgan.

Kommunal infratuzilma

Lyublyanitsadagi to‘g‘on

Lyublyana va uning atrofiga kommunal xizmatlarni munitsipalitet ishtirokidagi «Lyublyana jamoat xoldingi»ning sho‘ba kompaniyalari ko‘rsatadi.

Suv ta’minoti, oqova suvlarni chiqarish va tozalash xizmatlarini Vodovod-kanalizacija kompaniyasi ko‘rsatadi. Lyublyana markazlashgan suv ta’minotining asosiy manbai — shahar hududida Lyublyana tekisligi ning Sava daryosi o‘ng sohilidagi yerosti suvlari, shuningdek, Lyublyanadan janubdagi Lyublyana bar’ye yerosti suvlaridir. Suvni zararsizlantirish uchun ba’zan xlor ishlatiladi. Shaharning shimoli-sharqiy chekkasidagi markaziy tozalash inshootlari sutkasiga 80 ming m³ suvni qayta ishlaydi. Issiq mavsumda shahar markazida ichimlik suvi favvoralari ishlaydi.

Markazlashgan issiqlik ta’minoti (suv va bug‘ yetkazib berish) hamda tabiiy gaz taqsimotini Energetika Ljubljana kompaniyasi amalga oshiradi. Qattiq chiqindilarni utilizatsiya qilish, yo‘l va piyodalar hududlarini tozalash, ko‘cha reklamasini joylashtirish hamda jamoat hojatxonalarini saqlash bilan Snaga.

Transport

Lyublyana muhim avtomobil yo‘llari tugunidir. Shaharni 1999-yilda qurilgan aylanma avtomobil yo‘li o‘rab turadi. 2007-yildan shahar markazining katta qismida avtomobillar harakati cheklangan.

  • avtomagistrali A1 janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa o‘tib, Lyublyanani mamlakatning eng yirik shaharlari — shimoldagi Maribor, Tsele va janubdagi dengiz porti Koper bilan bog‘laydi. U Yevropa avtomobil yo‘nalishlarining E 57 va E 70 qismidir; Avstriyaning Vena, Italiyaning Triyest va Xorvatiyaning Riyeka.
  • shaharlariga chiqish imkonini beradi. A2 avtomagistrali shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa o‘tib, Lyublyanani Sloveniyaning boshqa aholi punktlari bilan bog‘laydi.

Jamoat transporti

Lyublyana avtobusi (bo‘g‘inli)

Lyublyana jamoat transportining asosiy turi — oq-yashil rangli avtobus. Yagona tashuvchi — munitsipalitet ishtirokidagi Ljubljanski potniški promet («Lyublyana yo‘lovchi transporti») kompaniyasi bo‘lib, u 75 ta shahar yo‘nalishiga Germaniyaning MAN va Mercedes-Benz rusumli avtobuslar bilan xizmat ko‘rsatadi; ularning yarmidan ko‘pi bo‘g‘inli avtobuslardir. Yo‘l haqi kontaktsiz Urbana kartalari orqali to‘lanadi. 2009-yildan iliq mavsumda «Kavaler» elektromobili sayyohlarni tarixiy markaz ko‘chalari bo‘ylab bepul tashiydi.

Asosiy temiryo‘l vokzali qarshisida joylashgan Lyublyana avtovokzalidan shahar atrofi, shaharlararo va xalqaro yo‘nalishlar, shu jumladan, Yevropaning Triyest va Belgrad shaharlariga avtobuslar qatnaydi (yo‘l vaqti mos ravishda 2 va 8 soat).

2006-yilda ochilgan Lyublyana funikulyori markaziy bozorni qal’a bilan bog‘laydi. Velosiped ijarasi tizimlari keng rivojlangan. Issiq mavsumda Lyublyanitsa va Sava daryolarida sayr kemalari qatnaydi.

Lyublyana stansiyasi vokzali

1901–1958-yillarda Lyublyanada tramvay, 1951–1971-yillarda esa trolleybus.

Temiryo‘l va havo transporti

Temiryo‘l vokzalidan Lyublyana orqali Sloveniyaning barcha yo‘nalishlariga va qo‘shni Yevropa davlatlariga poyezdlar qatnaydi. Sloveniyadagi eng tez poyezd Lyublyanadan o‘tib, Koper bilan Mariborni bog‘laydi. Xalqaro elektr poyezdlar muntazam ravishda Zagreb, Riyeka, Grats, Zalsburg (yo‘l vaqti — 2 soatdan 4 soatgacha).

Shahar hududida 6 ta yo‘lovchi stansiyasi va 9 ta to‘xtash punkti bor. 1849-yilda ochilgan Lyublyana stansiyasining asosiy yo‘lovchi vokzali tarixiy markazga tutash joylashgan. Lyublyana-Zalog stansiyasi Sloveniyadagi eng yirik saralash stansiyasidir.

Xalqaro Yoje Puchnik aeroporti shahardan 25 km uzoqlikda joylashgan; u tugatilgan sloven aviakompaniyasi Adria Airways samolyotlarining bazasi bo‘lgan. 2012-yilda aeroportdan 1,2 mln yo‘lovchi foydalangan.

Madaniyat

Sloveniya milliy muzeyi

Lyublyana aholisi Lyublyana shevasida gaplashadi (slovencha ljubljanščina), u sloven tilining Gorenska lahjalari guruhiga mansub..

Lyublyanada muntazam ravishda xalqaro festivallar: muqobil va etnik musiqa festivali Druga godba, jaz festivali, ko‘cha teatri festivali Ana Desetnica, muqobil madaniyat festivali Trnfest, «Ayollar shahri» zamonaviy san’at festivali, kinofestival LIFFE, , biyennale grafika san’ati, Lyublyana marafoni.

Shaharning asosiy bayrami 9-mayda — Lyublyananing 1945-yilda nemis bosqinchilaridan ozod qilinishi xotirasiga nishonlanadi. Shaharning ikkinchi bayrami 14-aprelga to‘g‘ri keladi; bu shaharning ilk bor yozma manbada tilga olingan sanasidir.

2010-yilda shaharda 10 ta teatr, 14 ta muzey, 56 ta galereya va 4 ta professional orkestr mavjud edi. Tarixiy va badiiy boyliklarning eng yirik to‘plamlari Milliy muzey da (1821-yilda tashkil etilgan) va Milliy galereya da (1918-yilda tashkil etilgan) saqlanadi. Sloveniyaning boshqa yirik madaniyat muassasalari orasida Sloveniya filarmoniyasining simfonik orkestri va Sloveniya milliy opera va balet teatri.

Asosiy futbol arenasi — «Bejigrad» stadioni; u 8 ming tomoshabinga mo‘ljallangan va 1935-yilda Y. Plechnik loyihasi bo‘yicha qurilgan. U Lyublyananing «Olimpiya».

Ta’lim

  • Lyublyana universiteti 1919-yilda tashkil etilgan va Sloveniyaning eng yirik oliy ta’lim hamda ilmiy-tadqiqot muassasasi hisoblanadi. Bu yerda 60 mingdan ortiq talaba tahsil oladi. Universitetda uchta akademiya — musiqa, tasviriy san’at hamda teatr, radio, kino va televideniye akademiyalari mavjud. Universitet kutubxonasi va Sloveniya milliy va universitet kutubxonasi bor. Universitet tibbiyot fakulteti mamlakatdagi eng yirik shifoxona — 1975-yilda ochilgan Lyublyana universitet tibbiyot markaziga rahbarlik qiladi.
  • Sloveniya fanlar va san’at akademiyasi 1938-yilda tashkil etilgan bo‘lib, tibbiyot bo‘limini ham o‘z ichiga oladigan 6 ta bo‘limdan iborat. Akademiya huzurida 1981-yildan ilmiy-tadqiqot markazi ishlaydi.

Yodgorliklar

Preshern haykalining ochilishi (1905)

Me’morchilik

Janub tomonga Lyublyana qal’asidan qaralganda, orqa fonda Lyublyana botqoqliklari ko‘rinadi. Tuproq qurilish uchun yaroqsiz bo‘lgani sababli u yerda binolar ancha siyrak joylashgan.
Shimol tomonga Lyublyana qal’asidan qaralganda, orqa fonda Karavanke (chapda), Avliyo Mariya tog‘i (markazda) va Kamnik–Savinya Alp tog‘lari[ingl.] (o‘ngda) ko‘rinadi.
Osmono‘par binodan Lyublyana manzarasi; Lyublyana qal’asi chap tomonda.

Lyublyana yulduzsimon shaharsozlik tuzilishiga ega: markazga g‘arbdan Rojnik tepaligi, sharqdan Qal’a tepaligi va Golovets, shimoldan Sava daryosi bo‘yidagi yashil hududlar va janubdan Lyublyana bar’ye botqoqliklari ning yashil yo‘laklari kirib keladi. Eski shahar ustida qad ko‘targan qal’a tufayli Lyublyanani ba’zan «kichik Praga» deb atashadi.

Lyublyana o‘rta asrlarga xos shahar sifatida qal’ali tepalik etagida, Lyublyanitsa daryosining asrlar davomida dushmanlardan tabiiy himoya vazifasini bajargan burilishida vujudga kelgan. Lyublyana va qadimgi Emona o‘rtasida bevosita davomiylik bo‘lmagan: VI asrda kelgan slavyanlar faqat antik shahar xarobalarini ko‘rgan bo‘lishi mumkin. O‘rta asrlar oxirida Lyublyana mudofaa devorlari bilan o‘ralgan uch qismdan iborat bo‘lib, ular Shahar, Eski va Yangi maydonlar atrofida joylashgan. O‘rta asrlarda uylar asosan yog‘ochdan qurilgan, g‘isht esa XV asrning ikkinchi yarmidan ishlatila boshlangan. Saqlanib qolgan o‘rta asr binolari orasida Grad.

qal’asi bor. XVI–XVII asrlarda shahar mudofaa devorlari ichida rivojlanishda davom etgan. XVI asrda Lyublyanada Uyg‘onish davri uslubi paydo bo‘lgan. Hozirgi Lyublyanadagi eng qadimgi g‘isht uy sobiq Baliq maydonida joylashgan bo‘lib, 1528-yilga oid. Qal’a tepaligida gotika uslubida Avliyo Georgiy kapellasi qurilgan. Me’mor N. Angelini tomonidan chizilgan eng qadimgi Lyublyana istehkomlari rejasi 1586-yilga tegishli.

XVII va XVIII asrlar barokko hukmronligi bilan kechgan. Shu uslubda Eski maydondagi Stichen saroyi, barokko Bashorat cherkovi — Preshern maydonida, ursulinlar cherkovi, Shahar maydonidagi ratusha, Avliyo Nikolay sobori, italiyalik me’mor Andrea del Potso loyihasi asosida qurilgan; shuningdek, me’mor Gabriel Gruber loyihasidagi saroy va Uch daryo favvorasi bunyod etilgan. 1639-yilda italiyalik Jovanni Pyeroni mudofaa devorlari bilan o‘ralgan Lyublyana manzarasini tasvirlagan. Vaqt o‘tishi bilan o‘rta asr istehkomlariga ehtiyoj qolmagan; XVIII asr oxirida devorlar buzilgach, shaharning alohida qismlari birlashgan. XIX asrda barokko o‘rnini klassitsizm egallagan: yangi uslubda Kazina saroyi qurilgan. Asrning ikkinchi yarmida eklektika uslubidagi inshootlar ustun bo‘lgan; masalan, neorenessans uslubida asr oxirida markaziy dorixona va Sloveniya milliy muzeyi.

Shahar 1895-yilgi zilziladan so‘ng me’mor Maks Fabiani loyihasi asosida qisman qayta qurilgan, asrlar almashinuvida modern uslubidagi ko‘plab binolar paydo bo‘lgan. Shu davrda prezident saroyi, , universitet rektorati va mashhur Ajdar ko‘prigi qurilgan; u shaharning ramzi bo‘lgan to‘rtta ajdar haykali bilan bezatilgan. XX asrning birinchi yarmida sloven me’mori Yoje Plechnik g‘oyalari tufayli Lyublyana qiyofasi sezilarli o‘zgargan. Uning loyihalari asosida Uch ko‘prik, shuningdek, qabristonlar obodonlashtirilgan: Navye va Jale.

Qardosh shaharlar

Lyublyana dunyoning 21 ta shahri, shuningdek, Moskva viloyati bilan 2001-yilda hamkorlik bitimlarini imzolagan.

Mashhur tug‘ilganlar

Adabiyot

Havolalar