Visla daryosi

Visla
polyakcha Wisła
Висла в Кракове
Visla Krakovda
Tavsifi
Uzunligi 1048 km
Havzasining maydoni 194 500 km²
Suv sarfi 1090 m3/s
Daryo oqimi
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi Sileziya Beskidlari
 • Balandligi 1106 m
 • Koordinatalari 49°36′15″ sh. k. 19°00′05″ shq. u.HGЯO
Quyilish joyi Gdansk qo‘ltig‘i
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 54°21′51″ sh. k. 18°57′08″ shq. u.HGЯO
Daryoning nishabligi 0,1 m/km
Joylashuvi
Suv tizimi Boltiq dengizi

Mamlakat
Hududlar Kuyaviya-Pomeraniya voyevodaligi, Pomor voyevodaligi, Lyublin voyevodaligi, Mazovets voyevodaligi, Kichik Polsha voyevodaligi, Karpatorti voyevodaligi, Sventokshis voyevodaligi, Sileziya voyevodaligi
Висла (Польша)
Голубая точка
Синяя точка — устье
Голубая точка — boshlanish joyi, Синяя точка — quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Visla (polyakcha Wisła, lotincha Vistula, nemischa Weichsel) — Polshaning eng muhim va eng uzun daryosi (mamlakat bo‘ylab janubdan shimolga oqadi). U Nevadankeyin suv sarfi bo‘yicha ikkinchi, uzunligi bo‘yicha esa birinchi o‘rinda turuvchi Boltiq dengizihavzasidagi daryodir. Vislaning uzunligi 1000 km dan ortiq, suv yig‘ish havzasi 190 ming km² dan katta. O‘rtacha suv sarfi 1090 m³/s.

Etimologiyasi

Bu nomni dastlab Pomponiy Mela milodiy 40-yilda, undan keyin Pliniy milodiy 77-yilda «Tabiiy tarix» asarida qayd etgan. Mela daryoni Vistula (3.33), Pliniy esa Vistla (4.81, 4.97, 4.100) shaklida ataydi. Bu so‘z hind-yevropa tillaridagi *u̯eis- — «sekin oqmoq» o‘zagidan kelib chiqqan (taqqoslang: qadimgi hind tilida aveṣan «ular oqdi», qadimgi skandinav tilida veisa «shilimshiq, balchiq»). Ushbu o‘zak ko‘plab Yevropa daryolari nomlarida ham uchraydi (masalan, Vezer, Viesinta). Kichraytirish ma’nosini bildiruvchi -ila, -ula qo‘shimchalari ko‘plab hind-yevropa tillarida, jumladan lotin tilida ham ishlatilgan (taqqoslang: Ursula).

V. Luchikning fikricha, praslavyan tilidagi «vis» o‘zagini «toshmoq» yoki «oqmoq» deb talqin qilish mumkin (bu o‘zak quyidagi gidronimlar bilan ham qarindosh: Viska va Visun).

Tavsifi

Visla havzasi

Vislaning umumiy uzunligi 1000 km dan oshadi va turli manbalarga ko‘ra, 1047 dan 1092 km gacha bo‘lishi mumkin. Britaniya ensiklopediyasi Visla oqimini shartli ravishda uch qismga ajratadi: yuqori oqim (daryo boshlanishidan San daryosi Sandomiryaqinida quyiladigan joygacha), o‘rta oqim (San bilan Narev daryolarining qo‘shilish joylari oralig‘ida, Varshavadanshimoli-g‘arbda) va quyi oqim. Ushbu bo‘linishga ko‘ra, yuqori va quyi oqimlarning har biri taxminan 390 km, o‘rta oqim esa 270 km deb baholanadi. Vislaning hozirgi vodiysi so‘nggi muzlik davrlari va muzliklararo davrlarnatijasida shakllangan. Ilgari g‘arbdan sharqqa oqib kelgan daryo o‘sha davrda yo‘nalishini shimolga o‘zgartirgan. Vislaning quyilish joyi esa so‘nggi muzlik davritugab, Boltiq dengizi paydo bo‘lganidan keyingina to‘liq shakllangan.

Daryo oqimining o‘rtacha nishabligi 0,1 % ni tashkil etadi, yuqori oqimida esa 5 % ga yetishi mumkin. Daryo manbalari dengiz sathidan 1106 metr balandlikda, Belsko-Byala shahridan janubda, Baranya Gura (Barania Góra) tog‘ining g‘arbiy yonbag‘rida, Moraviya-Sileziya Beskidlarida (G‘arbiy Karpatlar) joylashgan. Asosiy manbalari: Oq Viselka (Biała Wisełka) va daryoning bosh manbasi hisoblanadigan Qora Viselka (Czarna Wisełka). Ularning qo‘shilgan joyidan quyiroqda, Vislashahri hududida to‘g‘on va suv ombori joylashgan. Daryo Beskidlardan chiqadigan joy Ustron atrofida.

Qora va Oq Viselka qo‘shilib Kichik Vislani hosil qilgan joydan 40 km quyida daryoning nishabligi keskin kamayib, 0,04 % ga tushadi va quyilish joyiga yaqin deyarli nolga tenglashadi. Yuqori oqimning dastlabki 60 km qismida, Visla Beskidlardan chiqib ketguniga qadar, u shiddatli tog‘ oqimi bo‘lib oqadi. Ammo Krakovshahridan quyida, Karpatlardankeladigan bir qator irmoqlarni qabul qilgach, sersuv daryoga aylanadi, tekislikka chiqqanidan keyin esa oqim tezligi pasayadi. Bu qismda keng oqiziq yotqiziqlari konusihosil bo‘ladi. Strumen yaqinida daryo sharqqa burilib, Gochalkovitse suv omborini suv bilan ta’minlaydi. Osventsim botig‘ida unga uchta yirik irmoq quyiladi: Karpatlardan keladigan Sola va Skavahamda manbasi Sileziya qirlarida bo‘lgan Pshemsha.

Vislaning Krakov yaqinidagi o‘zani qisman kanallashtirilgan; bu shahardan quyida Visla shimoli-sharqqa buriladi. Sandomir botig‘ida unga Karpatlardan oqib keladigan Raba, Dunayets, Visloka va San, shuningdek, Kichik Polsha qirlaridan boshlanadigan Shrenyava, Nida, Charna, Kopshivyanka va Opatuvkaquyiladi. Zavixostdan tortib Pulavigacha daryo Keltse va Lyublin qirlari orasidagi tubi tekis, yonbag‘irlari tik tor vodiydan oqadi. Bu qismda uning o‘ng tomoniga Vijnitsa va Xodelkairmoqlari, chap tomoniga esa Kamenna va Iljankaquyiladi. O‘rta Polsha pasttekisligining boshlanishida Vislaga o‘ng tomondan ancha yirik irmoq — Vepshqo‘shiladi. Keyingi irmoqlar orasida eng yirik chap irmoq — Pilitsaham bor. Yana bir necha daryo yoy shaklidagi yo‘nalishlar bo‘ylab Varshava yaqinida Vislaga qo‘shiladi. Jumladan, Narev daryosi quyilganidan keyin Visla g‘arbga, so‘ng shimoli-g‘arbga, Plotsk va Torun botiqlariga tomon oqadi. Vlotslavek shahridan yuqoriroqda daryoda to‘g‘on qurilib, Vlotslavek suv ombori barpo etilgan. Bidgoshch yaqinida Visla shimoli-sharqqa burilib, Sharqiy Pomor ko‘llar hududidan oqadi va nihoyat, Grudzyondzyaqinida, Brdadaryosi quyilgandan so‘ng shimolga yo‘naladi.

Dunayets quyilgan joydan keyin daryo o‘zani kengligi 200 m bo‘lib, quyiroqda u yanada kengayadi: avval 600, so‘ng 1200 m ga yetadi. O‘rta va quyi oqimida Visla asosan keng, ayrim joylari terrasalangan vodiy bo‘ylab oqadigan tekislik daryosiga aylanadi. Daryo o‘zani uzoq masofalarda egri-bugri, ayrim joylarda tarmoqlar va suv yo‘laklariga bo‘linadi; o‘zan beqarorligi, ko‘plab sayozliklar hamda tez oqimli sayoz uchastkalar bilan ajralib turadi. Ayrim joylarda yuviladigan qirg‘oqlar dambalar bilan mustahkamlangan. Vepsh quyilish joyi bilan Torun oralig‘ida o‘zan deyarli tartibga solinmagan, daryoning yoyilib oqish kengligi bir kilometrdan oshadi, vodiysi kengligi esa 9—15 km ga yetadi. Qirg‘oqlar balandligi 60—100 m bo‘lishi mumkin. Torundan quyida o‘zan to‘liq tartibga solingan.

Dengizdan 50 km masofada (unga Osa, Vda va Vejitsasingari irmoqlar qo‘shilganidan keyin) Visla bir necha tarmoqqa (Nogat, O‘lik Visla va boshqalar) ajralib, keng deltahosil qiladi. Deltaning quyi qismida (Julavi) atrofdagi yerlar daryodagi suv sathidan pastda joylashgan va suv bosishidan dambalar bilan himoyalangan. Visla quyiladigan Gdansk va Visla qo‘ltiqlari Boltiq dengizida joylashgan bo‘lib, port shahri Gdansk yaqinidadir.

Suv yig‘ish havzasining umumiy maydoni 194,5 dan 198,5 ming km² gacha. Asosiy irmoqlarining ko‘pchiligi o‘ng tomondan qo‘shiladi; ular orasida Dunayets, Visloka, San, Vepsh va G‘arbiy Bugbor. Chap irmoqlardan eng yiriklari Pilitsa va Brda. Bunday assimetriya O‘rta Yevropa tekisligining shimoli-g‘arbga umumiy nishabligi bilan bog‘liq: shu sababli Boltiq dengiziga oqadigan yirik daryolar sharqroqda boshlanadigan ko‘plab muzlik daryolarini irmoq sifatida qabul qiladi.

Daryo suvi turli manbalardan, asosan qor erishidan to‘yinadi; faqat quyi oqimida yerosti suvlari hissasi ortadi. Suv rejimiga yozgi yaqqol to‘linsuv davri va suvning kamayish davri xos; yilning qolgan qismida suv sathi past bo‘ladi, ammo yozda jala yomg‘irlari tufayli yuzaga keladigan toshqinlar uni tez-tez uzib turadi. Suv sathining tez va yuqori (10 m gacha) ko‘tarilishi, ayniqsa yuqori va o‘rta oqimda, halokatli suv toshqinlarigaolib keladi. Bunday toshqinlar ko‘pincha muz tiqinlari tufayli ham yuz beradi. Ayniqsa kuchli toshqinlar 1924, 1934, 1947, 1960, 1962, 1970, 1997 va 2010-yillarda sodir bo‘lgan. Toshqinlar orasidagi davrda daryo shu qadar sayozlashadiki, kemalar qatnovi qiyinlashadi. Ko‘p yillik o‘rtacha suv sarfi — Krakovda 84 m³/s, o‘rta oqimda (Zavixost yaqinida) — 449 m³/s, Tchev yaqinida (quyilish joyi yaqinida) esa 1090 m³/s. Ko‘p yillik o‘rtacha oqim hajmi yiliga 34,1 km³ ni tashkil etadi. Bu Polsha daryolari umumiy oqim hajmining qariyb 85 % iga teng. Visla har yili Boltiq dengiziga 2,2 mln m³ cho‘kindi olib boradi. Muz qoplami, ayniqsa yuqori oqimida, beqaror; daryoning muzlab turish davri dekabr o‘rtalaridan fevral o‘rtalarigacha davom etadi. Muzlarning oqib ketishi janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa tarqalib, muz tiqinlari va quyi oqimdagi toshqinlar bilan birga kechadi.

Daryoning oqim tezligi taxminan 5 km/soat. Iqlim o‘zgarishlari tufayli ancha tebranib turadigan suv sathi yuqori oqimda o‘rtacha 3,5 m, o‘rta oqimda 7,5 m va quyi oqimda 10 m gacha yetadi. Exolot 1 dan 7 metrgacha bo‘lgan chuqurliklarni deyarli darhol ko‘rsatadi. Tchev shahridan boshlab daryo o‘zani to‘g‘rilanib boradi, chuqurlik keskin o‘zgarmaydi.

Vislaning yuqori oqimida suvning yillik o‘rtacha harorati 8 °C, o‘rta va quyi oqimida esa bundan bir daraja yuqori (bu hududlardagi havoning yillik o‘rtacha haroratidan 4 daraja yuqori). Qishda suv harorati 2—3 °C, yozda esa 12—15 °C bo‘ladi. Krakov, Varshava va Vlotslavek singari sanoat markazlari yaqinida suv harorati 6—10 darajaga yuqoriroq bo‘lishi mumkin.

Irmoqlari

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Visla suvlarida tez o‘sadigan suv o‘simliklaridan oddiy nayzabarg (kenja turi Sagittaria sagittifolia vallisinfolia), sariq kubishka va oddiy igirajralib turadi. Daryoda 40 dan ortiq baliq turi uchraydi; shulardan qariyb 30 turi Varshava atrofida yashaydi, jumladan oddiy plotva, ukleyka va leshch.

Xo‘jalik ahamiyati

Visla paleolitdavridan buyon turli xalqlar uchun suv yo‘li vazifasini bajargan. Bu daryo bo‘ylab turli madaniyatlar ham shimoldan janubga, ham teskari yo‘nalishda tarqalgan. Rim imperiyasi paydo bo‘lgan paytga kelib, Visla Markaziy Yevropaga olib boruvchi asosiy savdo yo‘llaridan biriga aylangan. Visla va uning sohillarida yashagan slavyan xalqlari haqidagi dastlabki ma’lumotlar antik davr mualliflari — Pliniy, Tatsit, Ptolemeyasarlarida shu davrda uchraydi. Polsha davlatchiligining dastlabki bosqichida, X—XIII asrlarda daryo orqali asosan tuz, don, yog‘och va qurilish toshlari tashilgan. Vislada yuk tashish XV—XVIII asrlarda eng yuqori darajaga yetgan, bu davrda daryoda ko‘plab gidrotexnik inshootlarqurilgan. Rech Pospolitaning bo‘linishlaridan so‘ng, XVIII asr oxirida daryo transport magistrali sifatidagi ahamiyatini yo‘qotgan. Hatto Polsha davlatchiligi tiklanganidan keyingi dastlabki o‘n yilliklarda ham Vislaning suv rejimini yaxshilash ishlari deyarli olib borilmagan. Faqat Ikkinchi jahon urushi tugagach, mamlakat hukumati daryoning avvalgi transport yo‘li sifatidagi ahamiyatini qayta tiklashga kirishdi. To‘g‘onlar (jumladan gidroelektr stansiyalariga xizmat qiladiganlari) qurilib, bir qator suv omborlari barpo etildi.

Vislada kemalar harakati Pshemsha daryosi Osventsimyaqinida quyiladigan joydan boshlab mumkin; shu yerdan Yuqori Visla suv yo‘liboshlanadi. Daryoning 940 km qismidan suv sig‘imi 200—500 t bo‘lgan kemalar yiliga 200—250 kun davomida o‘ta oladi. Oqimni tartibga solish maqsadida Visla va uning irmoqlarida suv omborlari quriladi (ularning ayrimlarida gidroelektr stansiyalarham bunyod etiladi), daryo o‘zani dambalar bilan o‘raladi. Daryo quyidagi suv tizimlariga bog‘langan: Dnepr—Bug kanali orqali Dnepr daryosiga, Bidgoshch kanali orqali Odradaryosiga, shuningdek, Avgustov kanali orqali Neman.

Visla bo‘yidagi Vlotslavek shahrida Polshaning quvvati 160,2 MVt bo‘lgan eng yirik gidroelektr stansiyasi joylashgan.

Visla oqib o‘tadigan eng yirik shaharlar: Krakov, Sandomir, Varshava, Plotsk, Torun, Malbork va Gdansk. Daryo sohillaridagi sanoat korxonalari, yuqori oqimdan tashqari, deyarli butun daryo bo‘ylab suvning kuchli ifloslanishiga sabab bo‘ladi. Visla vodiysida ko‘plab kurortlar va sayyohlik markazlari, jumladan o‘rta asrlardan qolgan xarobalar mavjud; ularning ayrimlari qayta tiklangan.