| Selenga | |
|---|---|
| buryatcha Selenge, mo‘g‘ulcha Selenge | |
| Daryoning Ulan-Udedan yuqoridagi quyi oqimi manzarasi | |
| Tavsifi | |
| Uzunligi | 1024 km |
| Havzasi | 447 060 km² |
| Suv sarfi | 935 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | daryolarning qo‘shilishi: Ider va Delger-Muren |
| • Koordinatalari | 49°15′43″ sh. k. 100°40′47″ shq. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Baykal |
| • Koordinatalari | 52°16′33″ sh. k. 106°16′20″ shq. u.HGYaO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Baykal → Angara → Yenisey → Kara dengizi |
|
|
|
| Mo‘g‘uliston | Xuvsgel, Bulgan, Selenge |
| Rossiya | Buryatiya |
| Mamlakatlar | |
| Tumanlar | Kyaxta tumani, Jida tumani, Selenga tumani, Tarbagatay tumani, Ivolga tumani, Ulan-Ude, Baykalbo‘yi tumani, Kaban tumani |
| Kod — Davlat suv reyestri | 16030000512116300006917 |
|
|
|
Selenga (buryatcha Selenge muren; mo‘g‘ulcha Selenge mörön) — Mo‘g‘uliston va Rossiya (Buryatiya) hududidan oqib o‘tadigan yirik daryo. U Baykalga quyiladigan eng yirik daryodir. Selenga Baykal ko‘liga har yili keladigan suvning yarmigacha qismini, jumladan, taxminan 70 % miqdoridagi quruqlikdan keluvchi cho‘kindi oqimini ta’minlaydi. Selenga Baykalga ko‘p yillik o‘rtacha hisobda qariyb 29 km3 suv va qariyb 3,6 mln tonna muallaq moddalarni olib keladi; ularning ko‘p qismi keng deltadacho‘kadi. Daryo sezilarli gidroenergetika salohiyatiga ega.
Etimologiyasi
Daryo nomining kelib chiqishi haqida turli qarashlar mavjud:
- — buryat tilidagi o‘zak «sel», uning tarjimasi «toshqin», ko‘l»;
- — evenk tilidagi «sele», ya’ni «temir», va «selenga» — «temirli».
Geografiyasi

Uzunligi — 1024 km, shundan quyi oqimining 409 km qismi Buryatiya hududidagi yettita munitsipal tuman va Ulan-Ude shahri orqali oqib o‘tadi.
Havzasining maydoni — 447 060 km². Daryo quyidagi daryolarning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi: Ider va Delger-Muren. Asosan tekislik daryosi bo‘lib, vodiysi 1—2 km gacha torayadigan va 20—25 km gacha kengayib, botiqsimon shaklga kiradigan qismlardan iborat. Kengaygan joylarda daryo ko‘plab tarmoqlarga bo‘linib, orollar hosil qiladi. Baykalga quyilish joyida keng delta hosil qiladi; uning maydoni 680 km². Baykal ko‘liga daryolardan keladigan suvning taxminan yarmi Selenga hissasiga to‘g‘ri keladi.
Irmoqlari
Rossiya hududi
Obyektlar daryoning quyilish joyidan boshlanish tomonga qarab tartiblangan.
- 54 km: Kabanya
- 65 km: Vilyuyka
- 70 km: Chernuxa
- 78 km: Mokina
- 83 km: Mostovka
- 86 km: Krasichixa
- 88 km: Talovka
- 92 km: Meteshixa
- 97 km: Pyanaya (Selenga irmog‘i)
- 98 km: Kochevnaya (Selenga irmog‘i)
- 107 km: Bolshaya
- 119 km: Itansa
- 126 km: Unaley (Katta Unaley)
- 129 km: Yelovka
- 135 km: Polovinnaya
- 152 km: Sotnikov soyjarligi
- 153 km: Nijne-Berezovskaya soyjarligi
- 154 km: Gurulba
- 156 km: Uda (Selenga irmog‘i)
- 165 km: Ivolga (Selenga irmog‘i)
- 173 km: Sayantuy
- 208 km: Kuytunka
- 216 km: Orongoy (daryo)
- 218 km: Jirimka (Alentuy)
- 234 km: Dalniy Oditsar soyjarligi
- 242 km: Xilok (daryo)
- 285 km: Chikoy (daryo)
- 305 km: Bayan-Gol (Selenga irmog‘i)
- 310 km: Temnik (daryo)
- 346 km: Jida (daryo)
- 381 km: Subuktuy
Mo‘g‘uliston hududi
Gidrologiyasi
Daryoning suv rejimi bahorda kuchsiz toshqin, yoz va kuzda yomg‘ir tufayli yuzaga keladigan toshqinlar hamda qishda suv sathining pasayishi bilan tavsiflanadi.
Selenga daryosining suv oqimi asosan Mo‘g‘uliston hududida shakllanadi va Rossiya chegarasida o‘rtacha yiliga 14,0—15,0 km3 ni tashkil etadi. Rossiya Federatsiyasi hududida daryo o‘zaniga yana o‘rtacha yiliga 14,0—15,0 km3 suv qo‘shiladi. Shunday qilib, Selengadan Baykalga tushadigan ko‘p yillik o‘rtacha umumiy suv oqimi yiliga taxminan 28,98 km3 ga teng. Bu ko‘lga quyiladigan barcha daryolar yillik umumiy suv oqimining taxminan 45—50 % iga va Baykalko‘lidan boshlanadigan Angaradaryosining ko‘ldan chiqish joyidagi yillik oqimining qariyb yarmiga teng; bu oqim yiliga 59,49 km3 ni tashkil etadi.
Mo‘g‘uliston va Rossiya chegarasi yaqinida o‘rtacha yillik suv sarfi — 310 m3/s[manbada ko‘rsatilmagan], daryo quyilish joyidan 127 km uzoqlikda esa — 935 m3/s. Daryo deltasining boshlanish qismida 1973-yilgi toshqin paytida eng yuqori suv sarfi qayd etilgan: 4140 m3/s. Daryoning muzlashi noyabrdan aprelgacha davom etadi.
Aholi punktlari
Selenga bo‘yida faqat bitta shahar joylashgan — Ulan-Ude (Rossiya), shuningdek, Buryatiyada aholisi 2000 kishidan ortiq bo‘lgan quyidagi aholi punktlari mavjud: shahar tipidagi posyolkalar — Naushki va Selenginsk; qishloqlar — Ilinka, Kabansk, Kudara, Nijniy Sayantuy, Selenduma, Sotnikovo, Poselye; posyolka — Novoselenginsk. Mo‘g‘ulistonda Selenga bo‘yida yirik aholi punktlari yo‘q. Faqat Suxe-Bator shahrining shimoliy chekkasi Selenganing Orxonirmog‘i quyiladigan joyigacha yetib boradi. Suxe-Bator aynan Orxonning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan.

Xo‘jalikda foydalanilishi

Selenga havzasida qo‘ng‘ir ko‘mir qazib olinadi, quyi oqimida mineral suv manbalari bor. XX asr oxirigacha daryoda yuk va sayyohlik kemalari Baykaldan Suxe-Bator shahrigacha qatnagan.
1930-yillarning birinchi yarmida Selenga daryosida ikkita gidroelektr stansiyasi qurish taklif etilgan: birinchisi Mostovoy razyezdi yaqinidagi temiryo‘l ko‘prigi yonida, Verxneudinsk (Ulan-Ude) shahridan quyiroqda, ikkinchisi esa Xilokdaryosi quyilish joyidan pastroqda. Birinchi suv ombori Ivolgadaryosi vodiysini, Verxneudinskning pastqam qismini, Vaxmistrovo qishlog‘igacha (Nijniy Sayantuy) bo‘lgan hududni hamda Uda daryosining quyi oqimidagi vodiyni suv ostida qoldirgan bo‘lardi. Ikkinchi suv omborining maydoni taxminan 3000 km²bo‘lishi ko‘zda tutilgan. Uning GES quvvati DneproGES quvvatidan ikki baravar katta deb baholangan.
1934-yilda Selenga va uning irmoqlarining gidroenergetika salohiyati Gidroelektroproyektinstituti mutaxassislari tomonidan o‘rganilgan. Natijada yirik elektr iste’molchilari yo‘qligi sababli stansiyalar qurish maqsadga muvofiq emas deb topilgan.
Ulan-Udeda 2016-yilgacha kemasozlik zavodi ishlagan. U havo yostig‘ida harakatlanadigan turli kemalar, barjalar, shatakchi kemalar va katerlar ishlab chiqargan, shuningdek, kemalarni ta’mirlagan va ularga texnik xizmat ko‘rsatgan.
2013-yilda Mo‘g‘uliston «Shuren» GESini qurish rejalarini ko‘rib chiqa boshlagan.
Suv toshqinlari
Selengada 1751, 1783, 1830 va 1869-yillarda kuchli suv toshqinlari kuzatilgan. Daryo 1971, 1973, 1990 va 1993-yillarda ham suvi ko‘pligi bilan ajralib turgan.
Arxeologiyasi
Tosh davri
Selenga bo‘yida tosh davriga oid arxeologik yodgorliklar — paleolitdan tortib neolitgachabo‘lgan davr yodgorliklari topilgan. Rossiya tomonida Ust-Kyaxtaqishlog‘i yaqinidagi Ust-Kyaxta I—XVII nomli bir qator qadimgi manzilgohlar mavjud. Oshurkovo qishlog‘i yaqinida manzilgohtopilgan. U mezolitdavriga mansub. 1927-yilda A. P. Okladnikov tomonidan Mostovoy stansiyasiyaqinida qadimgi manzilgoh aniqlangan. Selenga irmoqlari — Uda, Itansa va Chikoy daryolari bo‘yida ham qadimgi manzilgohlar topilgan. Mo‘g‘ulistonda Selenganing o‘ng irmog‘i Tulber daryosi bo‘yidagi Tulber-4 va Tulber-15 manzilgohlari eng mashhurlaridir.
Daryo qirg‘oqlarida neolit va bronza davrlariga oid yodgorliklar — Fofanovo qabristoni, Posolskaya manzilgohi, Nijneberezovskaya manzilgohi, shuningdek, Dyurbeni hududidagi va boshqa yodgorliklar topilgan. Mo‘g‘uliston hududidagi Selenga bo‘yida neolit davriga oid yirik yodgorliklar topilmagan.
Bronza davri
Eng katta va salobatli kereksurlar (tosh qo‘rg‘onli qabrlar) Mo‘g‘ulistonda, Selenganing yuqori oqimida aniqlangan. Buryatiya hududida esa kichikroq kereksurlar mavjud. Bu dafn inshootlarini qoldirgan aholi Selenga bo‘yida hozirgi Sotnikovoqishlog‘i atrofigacha yashagan. Selenganing quyi oqimida kereksurlar uchramaydi.
Bug‘u toshlari asosan Mo‘g‘ulistonda to‘plangan. Buryatiyada kam uchraydi; ularning yorqin namunalari — Ivolga bug‘u toshi, Tamcha bug‘u toshi va Sannomisk bug‘u toshi.
Plitali qabrlar madaniyati Selenganing boshlanish qismidan tashqari butun oqimi bo‘ylab tarqalgan. Ayrim joylarda bu madaniyat yodgorliklari kereksurlar bilan bir hududda uchraydi.
Qoyatosh rasmlari
Mo‘g‘uliston hududida tadqiqotchilar neolit davriga mansub deb hisoblaydigan X shaklidagi belgilar ko‘p uchraydi.
Qoyatosh rasmlari Selenga turiga mansub bo‘lib, qizil oxra (tabiiy mineral bo‘yoq)bilan chizilgan namunalar Ganzurino qishlog‘i yaqinida (Beshegtu qoyatosh yozuvlari), Nur-Tuxum qishlog‘i yaqinida (Boo qoyatosh yozuvlari) hamda Darxonshahri yaqinida uchraydi. Bug‘u tasvirlari o‘yib ishlangan qoyatosh rasmlari bug‘u toshlari bilan bir davrga mansub; odamlar, otlar va echkilar tasvirlangan rasmlar esa temir davriga oid.
Xunnlar davri yodgorliklari
Buryatiyada xunnlar davriga oid yodgorliklar janubdagi Rossiya–Mo‘g‘uliston chegarasidan tortib shimoldagi Quyi Ivolga majmuasigacha tarqalgan. Daryoning o‘rta oqimida eng mashhurlari — Bayan-Under, Direstuy Kultuk, Ilmovaya Padva Saram. Mo‘g‘ulistonda xunnlar davri yodgorliklari nisbatan kamroq uchraydi.
Qadimgi turkiy yodgorliklar
Qadimgi turkiy yodgorliklar faqat Mo‘g‘ulistonda uchraydi. Selenganing yuqori oqimida, Xuniy-Gol daryosi vodiysi hududida Ilterish xoqon.
dafn majmuasi joylashgan.
Uyg‘ur xoqonligi yodgorliklari Uyg‘ur xoqonligi yodgorliklari faqat Mo‘g‘ulistonda uchraydi. Mogoyn Shine Us hududida uyg‘ur xoqoni Moyan-churmajmuasi joylashgan. Selenga irmog‘i Orxon daryosi bo‘yida uyg‘ur xoqonlarining poytaxti Xara-Balgas (Ordu-Baliq) joylashgan edi.
Mo‘g‘ullar davriga oid dafn yodgorliklari
Mo‘g‘ullar davriga mansub dafn joylari asosan Buryatiyada, daryoning o‘rta va quyi oqimlarida quyidagi aholi punktlari yaqinida uchraydi: Tapxar, Ganzurino, Kibalino, Saratovka. Selenganing o‘ng qirg‘og‘ida qabristonlar quyidagi daryolar vodiylarida joylashgan: Jirim, Tarbagatayka.
Galereya
Adabiyotlar
- Lamakin V. V. Selenga va Gusino ko‘lining qadimiy qo‘lyozma xaritasi hamda uning kelib chiqishi haqidagi masalaning tarixi // Geologiya-geografiya fanlari tarixi. 2-son (Tabiatshunoslik va texnika tarixi instituti ishlari, 37-jild). — Moskva, 1961. B. 277—289.
- Ptitsin V. V.. Selenga Dauriyasi: Zabaykalye o‘lkasi haqidagi ocherklar: 2 qismda, 10 rasm va Zabaykalye geografik xaritasi bilan. — Sankt-Peterburg: Iqtisodiy tipo-litografiya, 1896. search.rsl.ru. Murojaat qilingan sana: 13-mart 2019.
- Zabaykalye viloyatidagi Selenga daryosi. Ichki suv yo‘llari va shosse yo‘llari boshqarmasi nashri (suv yo‘llari bo‘limi bo‘yicha) / Tuzuvchi: aloqa yo‘llari muhandisi A. K. Staritskiy. — Sankt-Peterburg, Aloqa yo‘llari vazirligi bosmaxonasi, 1913. — 126 bet.
- Selenga // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Staritskiy A. K. Zabaykalye viloyatidagi Selenga daryosi / A. K. Staritskiy // Rossiya daryolarini tavsiflash uchun materiallar. — Sankt-Peterburg, 1913. — L jild, 2-son. — B. 1—119.
- Selenga havzasi ekotizimlari / Mualliflar: Gunin P. D., Vostokova Ye. A., Baja S. N., Bayasgalan D., Dorofeyuk N. I., Drobishev Yu. I., Dugarjav Ch., Miklyayeva I. M., Prishepa A. V., Cherdonova V. A., Seden-dash G., Shvetsov Yu. G. — Moskva: Nauka, 2005. — 360, [48] bet — (Mo‘g‘ulistonning biologik resurslari va tabiiy sharoitlari: Rossiya–Mo‘g‘uliston qo‘shma kompleks biologik ekspeditsiyasi ishlari; 44-jild). — 400 nusxa — ISBN 5-02-032888-X.
- «Selenga — Baykal» ekologik-geografik atlas-monografiyasi: Baykal ekspeditsiyasi ishlari. 1-son / mualliflar jamoasi; bosh muharrir — N. S. Kasimov; mas’ul muharrirlar: N. Ye. Kosheleva, M. Yu. Lichagin, S. R. Chalov; kartografiya muharriri M. K. Tarasov. — Moskva: Moskva davlat universiteti geografiya fakulteti, 2019. — ISBN 978-5-9500502-4-4.
Havolalar
- Staritskiy A. K. Zabaykalye viloyatidagi Selenga daryosi. — Sankt-Peterburg, 1913. dlib.rsl.ru. Murojaat qilingan sana: 13-mart 2019.
- S. U. Remezovning XVIII asr boshlariga oid «Xorografik chizmalar kitobi»dagi 53-bob — «Selenga daryosi va uning atrofidagi tabiiy hududlar». sibrelic.ucoz.ru. Murojaat qilingan sana: 13-mart 2019.
