| Po | |
|---|---|
| italyancha Po | |
| | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 652 km |
| Havzasi | 71 000 km² |
| Suv sarfi | 1460 m3/s (quyilish joyida) |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | |
| • Joylashuvi | Kott Alp tog‘lari |
| • Balandligi | 2022 m |
| • Koordinatalari | 44°42′05″ sh. k. 7°05′35″ sh. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Adriatika dengizi |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 44°58′12″ sh. k. 12°32′49″ sh. u.HGYaO |
| Joylashuvi | |
| Mamlakat | |
| Viloyatlar | Piyemont, Lombardiya, Veneto |
Po (italyancha Po, fransuzcha Pô, venetcha Po, emiliya-romanyacha Po, piyemontcha Pò, lombardcha Pò, lotincha Padus), Pada — shimoliy Italiya hududidagi daryo, mamlakatda suv yig‘ish havzasi maydoni (70 000 km² dan ortiq) va uzunligi (652 km) bo‘yicha eng yirigi.
Daryo sharqqa qarab, asosan Padan pasttekisligi bo‘ylab Piyemont, Lombardiya va Veneto viloyatlari orqali oqadi. U Adriatika dengiziga quyilib, botqoqlashgan delta hosil qiladi. Daryo suvidan sug‘orishda foydalaniladi, ayrim chap irmoqlarida gidroelektr stansiyalari (GES) kaskadlari qurilgan. Daryoning quyilish joyidan Piyachensa va Paviya shaharlarigacha kemalar qatnaydi.
Nomi
Liguriya tilidagi Po nomi Bodincus yoki Bodencus bo‘lib, «tubsiz» degan ma’noni bildiradi. Padus nomi keltlar yoki venetlar tomonidan Bretan hududidan o‘zlashtirilgan. Masalan, yuqori oqimda Bodincomagus shahri (hozirgi Monteu-da-Po), quyi oqimda esa Paduya shahri joylashgan (Padua).
Po daryosi havzasi ba’zan Padaniya deb ataladi; Po daryosi havzasiga tegishli obyektlar esa padan (Padano).
Ba’zi manbalarda Po daryosi afsonaviy Eridan daryosi bilan bog‘lanadi.
Geografiyasi

Daryo Monte-Vizo tog‘ massivining Kott Alp tog‘laridagi 2022 m balandlikdagi yonbag‘irlaridan boshlanib, sharqqa oqadi. Yuqori oqimida Po 1,7 km balandlikni dastlabki 35 km ichida yo‘qotadi. Salutso shahridan g‘arbda Po keskin shimolga burilib, Turin shahri hamda Monferrato hududidan oqib o‘tadi. Kivasso yaqinida daryo yana burilib, Italiyadagi eng keng va unumdor tekislik — Padan tekisligi bo‘ylab sharqqa oqadi. Daryoning bir qismi Lombardiya va Veneto viloyatlari chegarasidan o‘tadi. O‘rta va quyi oqimida daryo egri-bugri o‘zan bo‘ylab oqadi va eski o‘zan ko‘llarini hosil qiladi. Daryo Adriatika dengizining Venetsiya qo‘ltig‘idan janubdagi qismiga quyilib, delta hosil qiladi.
Irmoqlari va kanallari orqali Po daryosi Shimoliy Italiyaning yirik ko‘llari (Komo, Lago-Majore, Garda) bilan bog‘langan. Po bo‘yidagi yirik shaharlar — Turin, Piyachensa, Kremona. Daryo kanallar (navigli) orqali Milan va Venetsiya lagunasi bilan bog‘langan.
Deltasi
Po deltasi Yevropadagi eng murakkab daryo deltalaridan biridir. Tarmoqlanish Ferrara va Rovigo oralig‘ida boshlanadi. Deltada daryo o‘zani kamida 14 ta tarmoqqa bo‘linadi. Ular shimoldan janubga qarab besh guruhga birlashadi: Po-di-Levante, Po-di-Maestra, Po-della-Pila, Po-delle-Tolle va Po-di-Goro-e-di-Nyokka. Eng yirik tarmoq — Po-della-Pila bo‘lib, kema qatnovi faqat shu tarmoqda amalga oshiriladi.
Deltaning maydoni taxminan 1500 km² bo‘lib, yiliga o‘rtacha 60-80 ga kengayadi. Bunga sabab — cho‘kindilar. Deltadan janubda joylashgan qadimgi dengiz portlari, masalan, Ravenna, hozir dengiz sohilidan 10 km uzoqlikda joylashgan.
1995-yilda Po daryosi deltasi Ferrara shahri bilan birga YUNESKO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Gidrografiyasi
Daryo quyilish joyidagi o‘rtacha suv sarfi 1460 m³/s. Pontelagoskuro (italyancha, quyilish joyidan 96 km uzoqlikda) yaqinida Po daryosining o‘rtacha suv sarfi 1370 m³/s bo‘lib, u 910 dan 9630 m³/s gacha o‘zgaradi. Qattiq oqiziqlar oqimi daryo deltasining kengayishiga sabab bo‘ladi va yiliga 13—15 mln t deb baholanadi.
O‘rta va quyi oqimida yiliga ikki marta toshqin mavsumi kuzatiladi: bahorda (may — iyun), Alp tog‘laridagi qor va muzliklar eriganida chap irmoqlar sersuv bo‘ladi; kuzda (oktabr — noyabr) esa o‘ng irmoqlarda suv ko‘payadi. Qishda daryoda odatda suv kam bo‘ladi. Kuchli yomg‘irdan keyin Po va uning irmoqlari toshib, suv sathi 5—10 m ko‘tariladi. XX asrda eng kuchli toshqinlar 1951-yilda (suv sarfi 12 ming m³/s gacha yetgan) va 1966-yilda yuz berib, juda katta zarar keltirgan. Bundan avvalgi yirik toshqinlar 589, 1150, 1438, 1882, 1917 va 1926-yillarda kuzatilgan (barchasi kuzda).
Po daryosining o‘rta va quyi qismida (Tanaro daryosi qo‘shilgandan so‘ng) uning o‘zani dambalar bilan o‘ralgan. Bu toshqinlardan himoyalanish uchun qilingan (oqiziqlarni chetlatishga mo‘ljallangan dambalar va kanallar Venetsiya respublikasi davrida qurilgan). Ferrara bilan Adriatika sohillari oralig‘ida so‘nggi uch asr ichida bir necha ming gektar yer melioratsiya qilingan. 1953-yilda tuproqni yaxshilash, botqoqli yerlar, jumladan, Valli-di-Komakkyo hududini melioratsiya qilish hamda daryo deltasidagi (Polizine) fermer xo‘jaliklarini tashkil etish loyihasi boshlangan. Bu hududlar 1951 va 1966-yillardagi kuchli toshqinlardan jiddiy zarar ko‘rgan.
2022-yil yozida yog‘ingarchilikning kamayishi oqibatida daryodagi suv sathi sezilarli darajada pasaygan.

Daryo havzasi
Suv yig‘ish havzasi maydoni 70 091 km² ni (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra — 70 742 km²) tashkil etadi. Uning asosiy qismi Italiyada, kichik bir qismi esa Shveysariya hududida joylashgan.
Chap irmoqlari
Eng yirik va sersuv chap irmoqlarining boshlanish joylari Alp tog‘larining janubiy yonbag‘irlarida joylashgan:
O‘ng irmoqlari


Po daryosining o‘ng irmoqlari, asosan, Dengizbo‘yi Alp tog‘lari va Toskana–Emiliya Apenninlarining shimoliy yonbag‘irlaridan boshlanadi. Odatda ularning suvi chap irmoqlarnikiga qaraganda kamroq bo‘lib, ko‘p miqdorda muallaq oqiziqlarni tashiydi.
Tarixi

Dastlab paleolit va neolit davrlarida Po daryosining quyi oqimida odamlar yashab, uning botqoqli qirg‘oqlarida qoziqlar ustiga qurilgan uylar barpo etganlar. Daryo oqimini boshqarish ishlari hali Rim davridan avval ham olib borilgan. Hozir ham Qadimgi Rim davrida melioratsiya qilingan to‘rtburchak yer maydonlarini ko‘rish mumkin. Varvarlar bosqini vaqtida yerlarni daryo suvidan himoya qiluvchi inshootlarning aksariyati vayron qilingan. Keyinchalik, o‘rta asrlarda ular qayta tiklangan. Shuning uchun hozirgi inshootlar asosan XV asrdan beri mavjud.
Adabiyotlar
- Po // Geografik nomlarning katta lug‘ati / Bosh muharrir V. M. Kotlyakov. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2003. — 509—510-betlar. — 832 bet. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-94799-148-9.
- Po // Dunyo geografik nomlari: Toponimik lug‘at: taxminan 5000 birlik / E. M. Pospelov; mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel» nashriyoti MChJ, «AST» nashriyoti MChJ, 2002. — 333-bet. — 512 bet. — ISBN 5-17-001389-2 («AST» nashriyoti MChJ), ISBN 5-271-00446-5 («Astrel» nashriyoti MChJ), ISBN 5-93259-014-9 («Russkiye slovari» nashriyoti).
- Po // Geografik ensiklopedik lug‘at: Geografik nomlar / Bosh muharrir A. F. Tryoshnikov; tahrir hay’ati: E. B. Alayev, P. M. Alampiyev (bosh muharrir o‘rinbosari) va boshqalar. — Tuzatilgan va to‘ldirilgan 2-nashr. — Moskva: Sovetskaya ensiklopediya, 1989. — 376-bet. — 592 bet. — 210 000 nusxa. — ISBN 5-85270-057-6.
- Po, daryo // Brokhauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Romanova E. P. Italiya daryolarining suv resurslari va ulardan foydalanish.
- Po (daryo va shahar) // Brokhauz va Yefron kichik ensiklopedik lug‘ati. — qayta ishlangan va ancha to‘ldirilgan 2-nashr. — 1—2-jildlar. — Sankt-Peterburg, 1907—1909.
