Temza daryosi

Temza
ingl. Thames
Вид на Темзу с Тауэрского моста в Лондоне
Temzaning Tauer ko‘prigidan ko‘rinishi. London
Umumiy xususiyatlari
Uzunligi 330 km
Havzasining maydoni 14 250 km²
Suv sarfi 78,5 m3/s (Teddington–Kingston kuzatuv posti)
Suv oqimi
Boshlanish joyi  
 • Joylashuvi Kembl, Glostershir
 • Koordinatalari 51°41′44″ sh. k. 2°01′49″ g‘. u.HGЯO
Quyilish joyi Shimoliy dengiz
 • Joylashuvi Sautend-on-Si
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 51°29′39″ sh. k. 0°43′49″ sh. u.HGЯO
Geografik joylashuvi
Suv tizimi Shimoliy dengiz

Mamlakat
Hudud Angliya
Темза (Англия)
Голубая точка
Синяя точка — устье
Голубая точка — boshlanish joyi, Синяя точка — quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Temza (ingl. Thames [ˈtɛmz], lot. Tamesis, Oksford hududida esa Ayzis, ingl. Isis) — Buyuk Britaniyaning janubidagi daryo.

Uzunligi — 330 km, suv yig‘ish havzasining maydoni — 14 250 km². Teddington–Kingston gidrologik kuzatuv postidagi o‘rtacha suv sarfi — 78,5 m³/s.

Daryo Kotsuold-Xils qirlaridan, 108,5 m balandlikdan boshlanadi, London shahri hududidan oqib o‘tib, Shimoliy dengizga quyiladi va estuariy hosil qiladi. Daryoning London hududidagi kengligi — 200—250 m, estuariyning kengligi esa 650 m dan (Londonning sharqiy chekkasi yaqinida) 16 km gacha (dengizga quyilish joyi yaqinida) yetadi. Daryo yomg‘ir suvlari bilan to‘yinadi. Quyi oqimida o‘rtacha suv sarfi 260 m³/s bo‘lib, eng yuqori ko‘rsatkich qishda kuzatiladi.

Muz qoplami faqat juda sovuq qishlarda hosil bo‘ladi. Temzaning quyi oqimiga dengiz suvining ko‘tarilishi va qaytishi ta’sir qiladi (Londonda suv ko‘tarilishi balandligi 6—6,5 m gacha yetadi). Bu ta’sir Teddingtongacha (bu yerda Temza o‘zani to‘g‘on bilan to‘silgan) seziladi. Temzaga tutash hududlarni suv toshqinlaridan himoyalash uchun daryoning quyi oqimi va estuariy qirg‘oqlari himoya dambalari, shaharlarda esa qirg‘oqbo‘yi devorlari bilan mustahkamlangan.

Daryo deyarli butun uzunligi bo‘ylab kemalar qatnoviga yaroqli; kichik barjalar Lechleyd-on-Temza shahrigacha (dengizga quyilish joyidan 311 km) yetib boradi. Suv sig‘imi 800 t gacha bo‘lgan kemalar Londongacha, okean kemalari esa Tilberi shahrigacha suzib bora oladi. Temza bo‘yida Buyuk Britaniya poytaxti London hamda Oksford, Reding.

Temza eski kanallar, jumladan, Oksford kanali orqali Bristol qo‘ltig‘i, Irlandiya dengizi va mamlakatning markaziy qismidagi sanoat hududlari bilan tutashgan. Temzada muntazam ravishda Henli qirollik regatasi.

Nomining kelib chiqishi

Gidronim Temza (o‘rta ingl. Temese) daryoning keltcha nomi — Tamesas (bu nom qadimgi umumkelt tilidagi *tamēssa shaklidan kelib chiqqan) lotin tilida Tamesis shaklida qayd etilgan, hozirgi uels tilida esa Tafwys («Temza») shaklida saqlangan. Bu nom taxminan «qorong‘i» degan ma’noni anglatadi va quyidagi so‘zlar bilan qiyoslanadi: irland. teimheal, uels. tywyll («qorong‘ilik», umumkeltcha *temeslos), o‘rta irland tilidagi teimen («to‘q kulrang», «qorong‘i») hamda qadimgi hind tilidagi tamas.

Daryoning nomiga oid boshqa farazlar uni kelib chiqishi noma’lum, hind-yevropa tillaridan oldingi til qatlamiga (ehtimol, piktlar tiliga yaqin bo‘lgan tilga) yoki keltlardan oldingi hind-yevropa o‘zagiga *tã- («erimoq»; shunga ko‘ra Temza nomi so‘zma-so‘z «erigan» degan ma’noni beradi; Talitsa).

Tarixiy ma’lumotlar

Rim davri

Qadimgi Rim istilolari davrida Rim legionlari Britaniyaga bir necha bor yetib kelgan. Britaniyaga ilk harbiy yurishini Yuliy Sezar miloddan avvalgi 55-yilda amalga oshirdi. Bir yil o‘tib u yana qaytdi, biroq Tamesis (Thamesis) deb atagan daryo uning olg‘a siljishiga to‘sqinlik qildi. Rimliklar britlarni faqat 90 yil o‘tgachgina bo‘ysundira oldilar. O‘sha davrdagi Rim imperatori — Klavdiy.

O‘sha paytda Temza bo‘yidagi yerlarni botqoqliklar bilan aralashib ketgan o‘tib bo‘lmas ignabargli va keng bargli o‘rmonlar qoplagan edi. Keyinchalik rimliklar daryo quyilish joyidan 50 kilometr narida, dengiz suvi ko‘tarilganda yetib keladigan nuqtada yog‘och ko‘prik qurdilar. Aynan shu yerda, daryoning shimoliy qirg‘og‘ida ular Londinium deb atalgan port shaharga asos soldilar. Ayrim tarixchi va tilshunoslarning fikriga ko‘ra, bu nom ko‘l bo‘yidagi shahar yoki qal’a degan ma’noni bildirgan.

Keyingi to‘rt yuz yil davomida rimliklar Yevropaning boshqa xalqlari bilan savdo aloqalarini rivojlantirib, O‘rta yer dengizi mintaqasidan hashamatli buyumlar, hatto Livan kedrini ham olib kelgan. Imperiyaning boshqa qismlaridan tovarlar Temza orqali Londonga yetkazilgan. Shu tufayli ko‘plab yo‘llarga ega bu shahar tez orada muhim savdo-iqtisodiy markazga aylangan.

O‘rta asrlar

Varvarlar hujumlariga uchragan va keskin ichki ziddiyatlarni boshdan kechirgan Rim imperiyasi uzoq o‘lkalardagi tayanch punktlarini asta-sekin tark eta boshladi. Rimliklar milodiy 410-yilda Britaniyadan ketgan. Rim imperiyasi qulagach, London va Temza qirg‘oqlari tobora huvillab, savdo-sotiq tanazzulga yuz tutdi. XI asrda Vilgelm Fotih bostirib kirguniga qadar anglosaks qirollari Kingstonda toj kiygan — Londondan daryoning yuqori oqimi tomon 19 kilometr naridagi, daryoni kechib o‘tish mumkin bo‘lgan manzilgohda. Vilgelm Fotih Vestminsterda 1066-yilda toj kiyganidan so‘ng qadimgi Rim shahri hududida London Taueri nomi bilan mashhur qal’ani qurdirgan. U o‘z hokimiyatini mustahkamlash, savdoga ko‘maklashish va portga kirish yo‘llarini nazorat qilishni istagan. Savdo yana ravnaq topib, London aholisi o‘n minglab kishiga yetgan.

Londondan taxminan 35 kilometr g‘arbda, ohaktosh qoyasi ustida Vilgelm Fotih yana bir qal’a — Vindzor qal’asini qurgan. Keyinchalik u ingliz qirollarining qarorgohiga aylandi. Bugun bu qal’a sayyohlar eng ko‘p tashrif buyuradigan maskanlardan biridir.

1209-yilda Londonda Temza ustidagi tosh ko‘prik qurilishi yakunlandi. Qurilish 30 yil davom etdi. Bu g‘ayrioddiy inshootda do‘konlar, uylar va hatto ibodatxona bor edi. Ko‘prikning ikkita ochiladigan qismi ham bo‘lgan, uning janubiy tomonida esa mudofaa uchun Sautuork minorasi joylashgan.

1215-yilda Vindzor yaqinidagi Temza qirg‘og‘ida, Rannimid yaylovida qirol Ioann Yersiz mashhur Buyuk erkinlik xartiyasini o‘z muhri bilan tasdiqladi. Ushbu hujjat bilan qirol nafaqat fuqarolariga muayyan huquq va erkinliklarni kafolatladi, balki London, portlar va savdogarlarning.

imtiyozlarini ham tasdiqladi. Keyingi asrlarda Temza qirg‘oqlaridagi savdo shu qadar jadallashdiki, daryo bunchalik ko‘p kemani sig‘dira olmay qoldi. Ikki yuz yil avval Temza bandargohlarida bor-yo‘g‘i 600 ta kemaga xizmat ko‘rsatish mumkin bo‘lgan, portda esa ba’zan ikki mingtagacha kema yukini tushirish navbatini kutgan. Bunday tiqilinch tufayli yuk o‘g‘riligi jiddiy muammoga aylandi. Kechalari o‘g‘rilar kemalarning bog‘lash arqonlarini kesib yuborar, oqim kemalarni pristanlardan uzoqlashtirib, ularni kichik qayiqlardagi o‘g‘rilar kutib turgan joyga olib borardi. Muammoni hal qilish uchun Londonda dunyodagi ilk daryo politsiyasi tashkil etildi. U hozirgacha faoliyat yuritadi.

Yangi va eng yangi davr

Biroq portlar faoliyatidagi qiyinchiliklarni bartaraf etish uchun buning o‘zi yetarli emas edi. Shuning uchun XIX asrda Buyuk Britaniya parlamenti Temzaning ikki qirg‘og‘idagi pastqam yerlarda dunyodagi eng yirik yopiq bandargohlar tizimini barpo etishni ma’qulladi. 1800-yillarning boshida Surrey savdo porti, London porti va boshqalar qurildi. So‘ngra 1855-yilda Royal Victoria porti, 1880-yilda esa Royal Albert porti barpo etildi.

1843-yilda ota va o‘g‘il muhandislar Mark va Izambard Bryunellar Temzaning ikki qirg‘og‘ini birlashtirib, dunyodagi birinchi suvosti tunnelini[ingl.] qurib bitkazdilar. Uning uzunligi 459 metr. Hozir u Katta London metrosining bir qismidir. 1894-yilda Tauer ko‘prigi — Londonning diqqatga sazovor inshootlaridan biri — qurib bitkazildi. Ko‘prikning ko‘tariladigan qismlari 76 metrgacha ochiladi va ikki minora orasidan yirik kemalar o‘ta oladi.

1858-yilda tegishli kanalizatsiya tizimi bo‘lmagani sababli daryo sanoat chiqindilari va najas bilan shu qadar ifloslandiki, bu hodisa «Buyuk badbo‘ylik».

XX asr boshlariga kelib Londondagi portlar tizimi yaxshi yo‘lga qo‘yilib, tobora ko‘proq yirik kemalarga xizmat ko‘rsata boshladi. 1921-yilda qirol Georg V sharafiga nomlangan so‘nggi port qurib bitkazilgach, London «dunyodagi eng yirik va eng boy port tizimi»ga ega bo‘ldi.

Temza bo‘yidagi oliy tabaqa

O‘rta asrlarda London ko‘chalari tosh yotqizilmagan, yomon ahvolda bo‘lgan va qishda ko‘pincha ulardan o‘tishning iloji bo‘lmagan. Shu bois Temza uzoq vaqt davomida gavjum suv yo‘li, kemalar esa eng tez va ishonchli transport vositasi bo‘lib qolgan. Temzada qayiqchilarning o‘z xizmatlarini taklif qilayotgan hayqiriqlari eshitilib turardi. Ular qirg‘oqbo‘yiga yig‘ilib, yo‘lovchilarni narigi qirg‘oqqa, daryoning yuqori yoki quyi oqimi tomon yoxud uning egri-bugri irmoqlari — Flit va Uolbruk bo‘ylab olib o‘tishga chorlashgan. Bu daryolar bir paytlar mavjud bo‘lganini bugun faqat London ko‘chalarining nomlari eslatadi.

Vaqt o‘tishi bilan daryo bo‘yidagi ko‘plab muhtasham saroylari tufayli London tobora Venetsiyaga o‘xshab bordi; bunday joyda yashash obro‘-e’tibor belgisi edi. Qirollik oilasi a’zolari orasida Temza bo‘yida yashash urfga aylandi. Buni Grinvich, Uaytxoll va Vestminster saroylari ham tasdiqlaydi. Xempton-kort saroyida bir vaqtlar qirollik oilasi a’zolari yashagan, Vindzor qal’asi esa hozirgacha qirollik qarorgohi bo‘lib xizmat qiladi.

1717-yilda bastakor Georg Gendel «Suvdagi musiqa» asarini qirol Georg I va uning oilasining daryo bo‘ylab sayri munosabati bilan yaratdi. O‘sha davr gazetalaridan birida yozilishicha, qirol qayig‘iga «shunchalik ko‘p qayiq hamrohlik qilganki, Temzaning o‘zi ko‘rinmay qolgan». Shunday qayiqlardan birida, qirol qayig‘i yonida, 50 nafar musiqachi bo‘lgan. Daryoning yuqori oqimi tomon 8 kilometrlik sayohat davomida Vestminsterdan tortib Chelsigacha ular nemis bastakori Gendelning asarini uch marta ijro etganlar.

Temza — dam olish va sayr qilish maskani

Temza, London Eye kuzatuv charxpalagidan

ko‘rinishi. 1740-yilda Vestminster ko‘prigi qurilguniga qadar daryoning narigi qirg‘og‘iga piyoda faqat London ko‘prigi orqali o‘tish mumkin edi. Keyinchalik u qayta qurildi, 1820-yillarda esa o‘rnida yangi ko‘prik barpo etildi. Dastlabki tosh inshootning 19 ta ravog‘ini ushlab turgan tayanchlar daryoning erkin oqishiga ancha to‘sqinlik qilgan. Shu bois ko‘prikning qariyb olti asrlik tarixi davomida Temza bir necha martagina muz bilan qoplangan. Shunday paytlarda katta «muz usti yarmarkalari» tashkil etilgan. Sport musobaqalari o‘tkazilgan, buqalar kabob qilingan. Hatto qirollik oilasi a’zolari ham bu yerga kelgan. «Temzada sotib olingan» degan yozuvli o‘yinchoqlar va kitoblar tezda sotilib ketgan. Muzlagan daryo ustiga o‘rnatilgan bosma dastgohlarda yangiliklar aks etgan bukletlar, hatto «Otamiz».

Har yili bahorda «Eshkak eshish poygasi» — Oksford va Kembrij universitetlari o‘rtasidagi musobaqa o‘tkaziladigan bo‘ldi. Tomoshabinlar Temza qirg‘oqlari bo‘ylab Patni va Mortleyk orasida saf tortib, jamoalarni qo‘llab-quvvatlaydilar. Sakkiz nafar eshkak eshuvchidan iborat har bir jamoa taxminan 7 kilometr masofani 20 daqiqadan kam vaqtda bosib o‘tadi. Bu musobaqa ilk bor 1829-yilda daryoning yuqori oqimidagi Henli-on-Temz shahrida o‘tkazilgan. Musobaqa boshqa joyga ko‘chirilgach, Henlida Henli qirollik regatasi tashkil etila boshlandi. U dunyoning turli mamlakatlaridan eng yaxshi erkak va ayol eshkak eshuvchilarni jalb qiladi. Musobaqa masofasi 1600 metr. Yozgi ushbu regata — Yevropadagi ilk va ommabop regatalardan biri — har yili intiqlik bilan kutiladigan tadbirga aylandi.

Temza va transport

Daryo tramvaylari London River Services[ingl.]
Temza ustidagi Air Line osma yo‘li

Temzada jamoat suv transporti faoliyat ko‘rsatadi. Shahardagi suv transporti yo‘nalishlari tizimi London River Services deb ataladi. Ayrim yo‘nalishlar sayyohlar va sayr qiluvchilarga mo‘ljallangan, boshqalaridan esa londonliklar oddiy jamoat transporti sifatida, masalan, ishga qatnash uchun ko‘proq foydalanadilar.

Yaqinlashib kelayotgan 2012-yilgi Olimpiada o‘yinlari munosabati bilan Qirollik doklaridan Grinvichga Temza ustidan o‘tadigan osma yo‘l ishga tushirildi — Air Line.

Temza halqasimon suv ta’minoti tizimi

Londonning suv ta’minoti tizimi yoki Temza halqasimon suv ta’minoti tizimi — dunyodagi eng zamonaviy suv ta’minoti tizimlaridan biri. U belgilangan muddatdan ikki yil oldin qurib bitkazilgan bo‘lib, taxminan 375 million dollarga tushgan. Londondagi eng qadimgi markaziy suv quvuri 1838-yilda qurilgan. Oradan qirq yil o‘tgach ham shaharning kambag‘al mahallalari aholisi avvalgidek umumiy suv olish ustunidan chelaklab suv tashigan.

Qirolicha Viktoriya davrida muhandislar xususiy uylarga suv quvurlarini olib kirishgan. Temir quvurlar yotqizilayotganda ular yo‘llar ostiga turli chuqurliklarda joylashtirilgan. Biroq vaqt o‘tishi bilan avtomobillar ko‘payib, og‘irlashdi, yerning tebranishi kuchaydi; ba’zan 30 kilometr uzoqlikdagi uylarga suv yetkazish uchun nasoslar bosimi oshirildi, quvurlar esa bunga bardosh berolmay yorila boshladi. London ko‘chalari suv quvurlarini ta’mirlash uchun muntazam yopilgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, quvurlarning shikastlanishi tufayli suv omborlaridan olingan suvning 25 foizi yo‘qolgan. Mazkur suv omborlari Angliyada joylashgan.

So‘nggi 150 yil ichida Londonda kunlik suv iste’moli 330 million litrdan 2 milliard litrgacha oshdi. Bunga, jumladan, kir va idish yuvish mashinalari, avtomobillarni yuvish hamda issiq yoz kunlarida bog‘larni sug‘orish ham sabab bo‘lgan. Poytaxtning suv ta’minotini yaxshilash zarur edi. 1986-yilda Londonning suv ta’minotini yaxshilashga xizmat qiladigan Temza halqasimon suv quvuri loyihasi ishlab chiqildi. Loyihaga ko‘ra, shahar ostida o‘rtacha 40 metr chuqurlikda, uzunligi 80 kilometr va kengligi 2,5 metr bo‘lgan tunnel-quvur yotqizilib, u orqali kuniga bir milliard litrdan ortiq suv o‘tkazilishi kerak edi. Halqa suvni istalgan yo‘nalishda uzatish va quvurning istalgan qismini profilaktika uchun vaqtincha uzib qo‘yish imkonini berardi. Suv tozalash stansiyasidan suv tunnel bo‘ylab pastga yuborilar, keyin nasoslar yordamida mavjud quvurlarga yoki rezervuarlarga bevosita haydalardi. Tunnelning chuqur joylashishi shahardagi ko‘plab muhandislik kommunikatsiyalari, metro, baland binolar poydevorlari va qoziq tayanchlari bilan bog‘liq edi.

Olti million kishini suv bilan ta’minlash oson emas: suv sarfi nafaqat mavsumdan mavsumga, balki kundan kunga ham o‘zgaradi. Suv bosimi va sifatini doim me’yorda saqlash lozim. Bunday nazorat 5 million dollarlik kompyuter boshqaruv tizimi yordamida amalga oshiriladi.

Har bir quduqdagi nasos alohida kompyuter tomonidan boshqariladi; yuklama kam bo‘lgan vaqtlarda olinadigan arzon elektr energiyasi tufayli uning ishlatish xarajati juda past. London g‘arbidagi Xemptonda joylashgan bosh kompyuterlar butun tarmoqni boshqaradi. Quvur bo‘ylab optik tolali kabel yotqizilgan; u ma’lumotlarni kompyuterlarga uzatadi, ular esa ma’lumotlarni yopiq televizion tarmoq orqali jo‘natadi.

Suv sifati har kuni, har hafta va har oy tekshiriladi. «Sifat nazorati 60 ta majburiy tekshiruv orqali 120 ta moddani qamrab oladi. Masalan, suv tarkibida nitratlar, mikroelementlar, pestitsidlar va boshqa kimyoviy moddalar mavjudligi tekshiriladi», — deb tushuntiriladi «Tayms» gazetasida. O‘lchovlar avtomatik bajarilib, natijalar tahlil qilish (va zarur bo‘lsa, choralar ko‘rish) uchun bosh kompyuter boshqaruv markaziga uzatiladi. Suvning sifatini degustatorlar ham vaqti-vaqti bilan tekshiradi.

Temza halqasimon suv ta’minoti tizimi Katta London aholisini (maydoni — 1500 kvadrat kilometr) kuniga 583 million litr ichimlik suvi bilan ta’minlaydi. Tizim to‘liq quvvatda ishlaganda londonliklar va poytaxt mehmonlarining joriy ehtiyojlarining taxminan yarmini qoplaydi hamda boshqa suv ta’minoti manbalariga tushadigan yukni kamaytiradi.

Irmoqlari

Temzaning 38 ta irmog‘i bor. Ularning asosiylari: Chern, Lich, Koul, Koln, Uindrash, Eveloud, Cheruell, Ok, Teym, Peng, Kennet, Loddon, Koln, Uey, Moul, Brent, Uendl, Effra, Uestborn, Flit, Reyvensborn (Deptford-krik), Li, Darent va Ingreborn.

Istiqbollari

Temza dengizga quyiladigan hududda dengizdagi shamol elektr stansiyalari parki — London Array qurilmoqda. London Array loyihasining asosiy ishtirokchilari Germaniyaning E.ON konserni va uning daniyalik hamkori DONG hisoblanadi. Loyihani Britaniya shamol energetikasi assotsiatsiyasi (BWEA) muvofiqlashtiradi.

Shamol elektr stansiyalari parkini rejalashtirish 2001-yildan boshlangan. 341 ta turbina har yili 1 GVt elektr energiyasi ishlab chiqaradi — bu London uylarining taxminan to‘rtdan bir qismi ehtiyojiga teng. Mamlakat hukumatining katta rejalari mavjud edi: 2020-yilgacha dengizdagi shamol qurilmalarining ishlab chiqarish quvvatini 33 GVt gacha oshirish.

Temza adabiyotda

  • Jerom Klapka Jerom Temzaning osoyishtaligini «Qayiqdagi uch kishi» kitobida tasvirlagan. Unda uch do‘st iti bilan Kingston-on-Temzdan Oksfordgacha daryoning yuqori oqimi bo‘ylab sayohat qilgani hikoya qilinadi. 1889-yilda yozilgan asar ko‘plab tillarga tarjima qilingan va «nozik yumorning klassik namunasi» bo‘lib qolmoqda.
  • Bolalar va kattalar uchun yozilgan yana bir mashhur asar — «Tollar orasidagi shamol» qissasidir. 1908-yilda Kennet Grem Temza bo‘yidagi Pangborn shahrida bu asarni yozib tugatgan. Ushbu to‘qima hikoyada Temza atrofida yashovchi hayvonlarning hayoti bayon qilinadi.
  • 2007-yilda Piter Akroydning «Temza: muqaddas daryo» kitobi nashr etildi. Muallif o‘ziga xos uslubda daryoning boshlanish joyidan dengizgacha, eng qadimgi davrlardan bugungi kungacha bo‘lgan hayotini tasvirlagan.