Lishaynik nima

Polifiletik guruhiga mansub zamburug‘lar

Nomi
Lishayniklar
Nomning maqomi
Eskirgan taksonomik
Ilmiy nomi
Lichenes
Yuqori takson
Dunyo Zamburug‘lar (Fungi)
Vakillari
taxminan 400 ta urug‘
Geoxronologiya
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Lishayniklar (lot. Lichenes) — simbiotik birlashmalardir; ular zamburug‘lar (mikobiont) va fotobiontlar — mikroskopik yashil suvo‘tlar (fikobiont) va/yoki sianobakteriyalar (sianobiont)dan tashkil topadi; mikobiont tallomni (tallom) hosil qiladi, uning ichida fotobiont hujayralari joylashadi. Lishayniklarning aksariyatida ikki asosiy ishtirokchidan tashqari yana bir zamburug‘ turi — achitqisimon bazidiomitsetlar ham uchraydi. Ushbu guruhga 26 000 dan ortiq tur kiradi.

Nomining etimologiyasi

Lishayniklarning ruscha nomi ayrim teri kasalliklari belgilariga tashqi o‘xshashligi bilan bog‘liq; bunday kasalliklarning umumiy nomi — «temiratki». Lotincha nomi esa qadimgi yunoncha λειχήν (lot. lichen) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «temiratki» degan ma’noni anglatadi. Bu ayrim vakillarning meva tanalari o‘ziga xos shakli bilan bog‘liq.

O‘rganilish tarixi va sistematik o‘rni

Usneya — ikki ming yildan ko‘proq vaqt oldin Teofrast tomonidan tavsiflangan ikki lishaynik urug‘idan biri
Lishayniklarning hayotiy shakllaridan biri — butasimon shakl
Urug‘ning bir turi: Kladoniya

Dastlabki tavsiflar Teofrastning«O‘simliklar tarixi» asarida uchraydi; u ikki lishaynikni — Usnea va Rocella— qayd etgan. Ulardan o‘sha davrdayoq bo‘yoq moddalariniolishda foydalanilgan. Teofrast lishayniklarni daraxtlardagi o‘simtalar yoki suvo‘tlar deb hisoblagan. XVII asrda atigi 28 ta turi ma’lum edi. Fransuz shifokori va botanigi Jozef Pitton de Turnefor o‘z sistemasida lishayniklarni yo‘sinlartarkibidagi alohida guruhga ajratgan. 1753-yilga kelib 170 dan ortiq turi ma’lum bo‘lsa-da, Karl Linney ulardan atigi 80 tasini tavsiflagan, ularni «o‘simliklar olamining qashshoq dehqonlari» deb atagan va jigarsimon yo‘sinlar bilan birga «quruqlik suvo‘tlari» qatoriga kiritgan.

Lishayniklar haqidagi fan — lixenologiyaning boshlanishi sifatida odatda 1803-yilqabul qilinadi. O‘sha yili Karl Linneyning shogirdi Erik Axarius «Methodus, qua omnes detectos lichenes ad genera redigere tentavit» («Har kim lishayniklarni aniqlashi mumkin bo‘lgan usullar») asarini nashr etdi. U lishayniklarni mustaqil guruhga ajratdi va meva tanalarining tuzilishiga asoslangan sistemani yaratdi. Unda o‘sha paytda tavsiflangan 906 ta tur o‘rin olgan.

Lishayniklarning simbiotik tabiati haqida bir tur misolida birinchi bo‘lib 1866-yilda shifokor va mikolog Anton de Barifikr bildirgan. 1867-yilda botanik Simon Shvendener bu tasavvurni barcha turlarga tatbiq etdi. O‘sha yili rus botaniklari Andrey Sergeyevich Faminsin va Osip Vasilyevich Baranetskiy lishaynikdagi yashil hujayralar bir hujayrali suvo‘tlarekanini aniqladilar. Zamondoshlari bu kashfiyotlarni «nihoyatda hayratlanarli» deb baholadi.

2016-yilda xalqaro olimlar jamoasi metagenomika va metatranskriptomika usullari yordamida aksariyat butasimon va bargsimon lishayniklar tarkibiga askomitset zamburug‘i hamda yashil suvo‘tdan tashqari uchinchi tarkibiy qism — bazidiomitset achitqilari ham kirishini aniqladi. Batafsil o‘rganilgan turlarda ularning hujayralari po‘stloqning tashqi qatlami — korteksda to‘plangan. Lishayniklarning turli guruhlarida bitta monofiletik turkumga mansub, ammo turli turlardagi achitqilar mavjud.

Hozirgi kunda lixenologiya mustaqil ilmiy fan bo‘lib, mikologiya va botanika bilan tutashadi.

Lishayniklarning an’anaviy sistematikasi ko‘p jihatdan shartli bo‘lib, u guruh ichidagi qarindoshlik aloqalaridan ko‘ra ko‘proq ularning tuzilishi va ekologik xususiyatlarini aks ettiradi. Buning ustiga, sistema faqat mikobiontga asoslanadi, fotobiont esa o‘z taksonomik mustaqilligini saqlaydi. Lishayniklar turlicha tasniflanadi, biroq hozir ular ekologik guruh deb qaraladi va alohida taksonmaqomi berilmaydi. Chunki lishayniklarning turli guruhlari mustaqil kelib chiqqani shubhasizdir; bu guruhlar lishaynik hosil qilmaydigan, mikobiontga qarindosh zamburug‘lar bilan birga tasniflanadi. Lishayniklarni nomlashda binominal nomenklaturaqo‘llanadi, bunda nom mikobiontning nomiga mos keladi.

Kelib chiqishi

Lishayniklar qazilma holida yomon saqlanadi, shu sababli ularning toshqotgan qoldiqlari juda kam. Ma’lum bo‘lgan (2012-yil holatiga ko‘ra) eng qadimgi, anatomik jihatdan zamonaviy «rivojlangan» turlarga o‘xshash lishaynik qoldiqlari ilkdevon davriga oid (taxminan 415 mln yil oldingi) Shropshir (Angliya) yotqiziqlaridan topilgan. Ular — Cyanolichenomycites devonicus (fotobionti sianobakteriya bo‘lgan) va Chlorolichenomycites salopensis (ehtimol, fotobionti yashil suvo‘t bo‘lgan) turlardir. Rayni chertlari (taxminan 400 mln yil oldin, Shotlandiya) yotqiziqlaridan Winfrenatia reticulata(ingl.)topilgan. Uning tarkibida sianobakteriyalar bo‘lgan, ammo u morfologik jihatdan hozirgi lishayniklarga o‘xshamagan. Germaniyaning yuqori trias (taxminan 220 mln yil oldin) yotqiziqlaridan anatomik jihatdan hozirgi parmeliyaturiga o‘xshash lishaynik bo‘laklari ma’lum. Boltiqbo‘yi va Dominikan qahrabolarida (taxminan 40—60 mln yil oldin) Phyllopsora(ingl.) va parmeliyadoshlarga o‘xshash lishaynik turlari ham topilgan.

Boshqa bir qator qazilmalarning ham lishayniklarga mansubligi taxmin qilinadi. Bular, jumladan, Nematothallus(ingl.) — silur va devon davrlaridan, Spongiophyton(ingl.) — quyi va o‘rta devondan hamda Daohugouthallus — o‘rta yuradavridan ma’lum. Ediakar davrining (Doushanto formatsiyasi) dengiz yotqiziqlaridan simbiotik suvo‘tlar bilan birga yashagan zamburug‘ gifalari deb talqin qilingan toshqotgan qoldiqlar topilgan. Taxminan o‘sha davrda yashagan ediakar biotasiorganizmlari ham lishayniklar bo‘lgan degan faraz ilgari surilgan, biroq unga shubha bilan qaralgan.

Lishayniklarning mikobiontlari ham, fotobiontlari ham polifiletik guruh hisoblanadi.

Mikobiont, fotobiont va ularning simbiozi

Lishayniklar — tanasi (tallomi) zamburug‘ (mikobiont) va suvo‘t va/yoki sianobakteriya (fotobiont) hujayralarining tashqi ko‘rinishidan bir butun bo‘lib tuyuladigan organizmga birlashishi natijasida hosil bo‘lgan simbiotik organizmlardir.

Bir turdagi zamburug‘ va bir turdagi sianobakteriyadan (ko‘k-yashil suvo‘tdan) tashkil topgan lishayniklar (sianolishaynik, masalan, Peltigera horizontalis) yoki bir turdagi suvo‘tdan iborat lishayniklar (fikolishaynik, masalan, Cetraria islandica) ikki komponentlideb ataladi; bir turdagi zamburug‘ va ikki turdagi fotobiontdan (bitta sianobakteriya va bitta suvo‘tdan, lekin hech qachon ikkita suvo‘t yoki ikkita sianobakteriyadan emas) iborat lishayniklar esa uch komponentli deb ataladi (masalan, Stereocaulon alpinum). Ikki komponentli lishayniklarning suvo‘tlari yoki sianobakteriyalari avtotrofoziqlanadi. Uch komponentli lishayniklarda suvo‘t avtotrof, sianobakteriya esa, aftidan, geterotrofoziqlanib, azotni fiksatsiyalashniamalga oshiradi. Zamburug‘ esa simbiozdagisherigi (yoki sheriklari) hosil qilgan assimilatlardan geterotrof yo‘l bilan oziqlanadi. Hozirgi vaqtda simbiontlarning erkin yashovchi shakllari mavjud bo‘lishi mumkinligi haqida yakdil fikr yo‘q. Lishaynikning barcha tarkibiy qismlarini alohida kulturada o‘stirish va keyin dastlabki simbiozni qayta tiklash tajribasi o‘tkazilgan.

Ma’lum zamburug‘ turlarining qariyb 20 %i lishaynik hosil qilishda qatnashadi. Ularning asosiy qismi askomitsetlar (~98 %), qolganlari esa bazidiomitsetlar (~0,4 %) hisoblanadi; ayrimlari jinsiy ko‘paymagani sababli rasmiy ravishda deyteromitsetlargakiritiladi. Bundan tashqari, aktinolishayniklarmavjud bo‘lib, ularda zamburug‘ o‘rnini mitseliyga o‘xshash prokariotlar aktinomitsetlaregallaydi. Fotobiont 85 % holatda yashil suvo‘tbo‘ladi; 80 ta tur uchraydi va ular 30 ta urug‘ga mansub. Ularning eng muhimi Trebouxia bo‘lib, lishayniklarning 70 % dan ortiq turlari tarkibiga kiradi. Sianobakteriyalar lishayniklarning 10—15 % ida ishtirok etadi; bunda Oscillatorialesdan tashqari barcha yirik guruhlar vakillari uchraydi. Eng ko‘p tarqalgani — Nostoc. Geterotsistali shakllar ko‘p uchraydi: Nostoc, Scytonema, Calothrix va Fischerella. Lishaynik tallomida sianobiont hujayralari tuzilishi va faoliyati jihatidan o‘zgarishi mumkin: ular kattalashadi, shakli o‘zgaradi, karboksisomalar hamda hujayra qobig‘i moddalari kamayadi, o‘sish va hujayra bo‘linishi sekinlashadi.

Fotobiont bilan zamburug‘ o‘rtasidagi munosabatni zamburug‘ tomonidan nazorat qilinadigan parazitizm deb ta’riflash mumkin. Lishaynik tarkibiy qismlari o‘rtasidagi aloqa turlicha bo‘ladi:

  • bevosita aloqa bo‘lmaydi;
  • sirtlari orqali bog‘lanadi;
  • zamburug‘ gaustoriyalar yordamida suvo‘t tanasiga kiradi.

Tarkibiy qismlar munosabatida nozik muvozanat kuzatiladi: fotobiont hujayralarining bo‘linishi zamburug‘ning o‘sishiga moslashgan. Mikobiont fotobiontdan fotosinteznatijasida hosil bo‘lgan oziq moddalarni oladi. Zamburug‘ esa suvo‘t uchun qulayroq mikroiqlim yaratadi: uni qurib qolishdan himoya qiladi, ultrabinafsha nurlanishdan to‘sadi, kislotali substratlarda yashashiga imkon beradi va boshqa noqulay omillar ta’sirini yumshatadi. Yashil suvo‘tlardan ribit, eritrit yoki sorbitkabi ko‘p atomli spirtlar ajraladi; zamburug‘ ularni oson o‘zlashtiradi. Sianobakteriyalar zamburug‘ga asosan glyukozahamda azotni fiksatsiyalash orqali hosil qilgan azotli birikmalarni yetkazib beradi. Zamburug‘dan fotobiontga modda oqimi aniqlanmagan.

Tashqi ko‘rinishi

Lishayniklar juda xilma-xil rangda bo‘ladi

Lishayniklar oq rangdan yorqin sariq, jigarrang, binafsharang, to‘q sariq, pushti, yashil, ko‘k, kulrang va qora ranggacha bo‘lgan keng ranglar ko‘lamiga ega.

Tashqi ko‘rinishiga ko‘ra lishayniklar quyidagilarga ajratiladi:

  • Qasmoqsimonyoki po‘stloqsimon. Tallom bunday lishayniklarda yupqa qobiq («qasmoq») ko‘rinishida bo‘ladi. Uning pastki yuzasi substratga mahkam yopishadi va jiddiy shikast yetkazmasdan ajratib bo‘lmaydi. Qasmoqsimon lishayniklar tik tog‘ yonbag‘irlarida, daraxtlarda va hatto beton devorlarda yashay oladi. Ba’zan ular substrat ichida rivojlanadi va tashqaridan umuman ko‘rinmaydi.
  • Bargsimon. Bargsimon lishayniklar turli shakl va kattalikdagi plastinkalarga o‘xshaydi. Ular pastki po‘stloq qatlamidan o‘sib chiqqan tuzilmalar yordamida substratga ozmi-ko‘pmi mahkam birikadi.
  • Butasimon. Morfologik jihatdan eng murakkab bo‘lgan butasimon lishayniklarning tallomi ko‘plab yumaloq yoki yassi shoxchalardan iborat. Ular tuproqda o‘sishi ham, daraxtlar, yog‘och qoldiqlari va qoyalardan osilib turishi ham mumkin.

Bunday bo‘linish filogenetik aloqalarniaks ettirmaydi, chunki bu shakllar o‘rtasida ko‘plab oraliq ko‘rinishlar mavjud. Xans Trass lishayniklarning hayotiylik shkalasini ishlab chiqqan; u yashash sharoitlarini aks ettirib, tallomning rivojlanganlik darajasi va jinsiy ko‘payish qobiliyatiga asoslanadi.

Ichki tuzilishi

Geteromer lishaynikning tuzilishi, Sticta fuliginosamisolida: a — po‘stloq qavati, b — gonidiy qavati, c — o‘zak, d — pastki po‘stloq, e — rizinlar. Meyer ensiklopedik lug‘ati (1885—1890)

Lishaynik tanasi (tallomi) zamburug‘ gifalariningchirmashuvidan iborat bo‘lib, ularning orasida fotobiontlar populyatsiyasi joylashadi. Ichki tuzilishiga ko‘ra lishayniklar quyidagilarga bo‘linadi:

  • gomeomer (Collema) — fotobiont hujayralari tallomning butun qalinligi bo‘ylab zamburug‘ gifalari orasida tartibsiz taqsimlangan;
  • geteromer (Peltigera canina) — tallom ko‘ndalang kesimida qatlamlarni aniq ajratish mumkin.

Lishayniklarning aksariyati geteromer tallomga ega. Geteromer tallomning ustki qavati — po‘stloq qavati— zamburug‘ gifalaridan tashkil topgan. U tallomni qurishdan va mexanik ta’sirlardan himoya qiladi. Yuza ostidagi keyingi qavat — gonidiyyoki suvo‘t qavatibo‘lib, unda fotobiont joylashadi. Markazida o‘zakjoylashgan, u tartibsiz chirmashgan zamburug‘ gifalaridan iborat. O‘zakda asosan namlik zaxiralanadi, u skeletvazifasini ham bajaradi. Tallomning pastki yuzasida ko‘pincha pastki po‘stloqbo‘ladi. Uning o‘simtalari (rizinlar) yordamida lishaynik substratga birikadi. Barcha qatlamlar hamma lishayniklarda ham uchramaydi.

Ikki komponentli lishayniklardagi kabi, uch komponentli lishayniklarning suvo‘t tarkibiy qismi — fikobiont — tallom bo‘ylab bir tekis tarqalgan yoki ustki po‘stloq ostida qatlam hosil qilgan bo‘ladi. Ba’zi uch komponentli sianolishayniklar yuzada yoki ichkarida ixtisoslashgan ixcham tuzilmalar —sefalodiyalarhosil qiladi; ularda sianobakteriya tarkibiy qismi to‘planadi.

Fiziologiyasi

Lishaynik Collema furfuraceum

Biokimyoviy xususiyatlari

Foto- (fiko-) va mikobiontlarning hujayra ichidagi mahsulotlarining ko‘pchiligi faqat lishayniklarga xos emas. O‘ziga xos hujayradan tashqari moddalar, ya’ni lishaynik moddalarifaqat mikobiont tomonidan hosil qilinib, uning gifalarida to‘planadi. Hozir bunday moddalarning 854 tasi ma’lum; masalan, usnin kislotasi, mevalon kislotasi. Ko‘pincha aynan shu moddalar lishaynik rangining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Lishaynik kislotalari nurashdamuhim ahamiyatga ega, chunki ular substratni yemiradi.

Suv almashinuvi

Lishayniklar suv muvozanatiniboshqara olmaydi, chunki ularda suvni faol shimadigan haqiqiy ildizlar va bug‘lanishdansaqlovchi tuzilmalar yo‘q. Lishaynik yuzasi suvni suyuqlik yoki bug‘ holida qisqa vaqt ushlab tura oladi. Quruq sharoitda metabolizmni ta’minlash jarayonida suv tez yo‘qotiladi va lishaynik fotosintez faoliyati to‘xtagan holatga o‘tadi. Bunda suv uning massasining 10 % idan oshmasligi mumkin. Mikobiontdan farqli ravishda, fotobiont uzoq vaqt suvsiz yashay olmaydi. Tregaloza shakari fermentlar, membrana tarkibiy qismlari va DNKkabi muhim makromolekulalarni himoyalashda katta rol o‘ynaydi. Biroq lishayniklar namlikni butunlay yo‘qotmaslik yo‘llarini ham topgan. Ko‘p turlarda suv yo‘qotilishini kamaytirish uchun po‘stloq qalinlashadi. Suvni suyuq holatda ushlab turish sovuq hududlarda ayniqsa muhim, chunki organizm muzlagan suvdan foydalana olmaydi.

Lishaynikning qurigan holatda qancha vaqt qolishi turiga bog‘liq. Hatto 40 yil quruq holatdan so‘ng «qayta tirilgan» holatlar ham ma’lum. Yomg‘ir, shudring yoki namlikko‘rinishidagi chuchuk suv kelishi bilan lishayniklar tezda faol holatga qaytib, metabolizmni tiklaydi. Lishaynik massasining 65—90 foizi suvdan iborat bo‘lganda hayot faoliyati uchun eng qulay sharoit yuzaga keladi. Kun davomida namlik fotosintez jadalligiga qarab o‘zgarishi mumkin; odatda ertalab lishayniklarga shudring tushganda u eng yuqori bo‘ladi.

O‘sishi va umr davomiyligi

Yuqorida tasvirlangan hayot ritmi ko‘pchilik lishayniklarning juda sekin o‘sishiga sabab bo‘ladi. Ba’zan ular yiliga millimetrning atigi bir necha o‘ndan bir qismiga o‘sadi, odatda esa bir santimetrdan kam o‘sadi. Sekin o‘sishning yana bir sababi shundaki, fotobiont lishaynik hajmining ko‘pincha 10 % idan ham kamini tashkil qilsa-da, mikobiontni oziq moddalar bilan ta’minlash vazifasini bajaradi. Qulay sharoitda, namlik va harorat optimal bo‘lganda, masalan, tumanli yoki yomg‘irli tropik o‘rmonlardalishayniklar yiliga bir necha santimetr o‘sadi.

Qasmoqsimon lishayniklarning o‘sish hududi chetida, bargsimon va butasimon lishayniklarniki esa har bir uchida joylashgan.

Lishayniklar eng uzoq umr ko‘ruvchi organizmlar qatoriga kiradi. Ular bir necha yuz yil, ayrim hollarda esa 4500 yildan ham ortiq yashashi mumkin. Masalan, geografik rizokarpon (Rhizocarpon geographicum), u Grenlandiyada yashaydi.

Ko‘payishi

Lishayniklar vegetativ, jinssiz va jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi.

Mikobiont individlari barcha usullarda, jumladan fotobiont ko‘paymayotgan yoki vegetativ ko‘payayotgan vaqtda ham ko‘payadi. Mikobiont boshqa zamburug‘lar kabi jinsiy hamda jinssiz yo‘llar bilan ko‘payishi mumkin. Mikobiontning xaltachali yoki bazidiyali zamburug‘larga mansubligiga qarab jinsiy sporalar asko- yoki bazidiosporalar deb ataladi. Ular tegishlicha asklarda (xaltachalarda) yoki bazidiylarda hosil bo‘ladi.

Lishaynik apotetsiylari

Askomitsetli lishayniklar ko‘payish vaqtida meva tanalarinihosil qiladi. Ular ikki katta guruhga — apotetsiy va peritetsiylarga bo‘linadi:

  • Apotetsiy odatda yumaloq maydoncha ko‘rinishida bo‘ladi. Unda spora hosil qilmaydigan gifa uchlari orasida xaltachalar joylashib, ochiq qatlam hosil qiladi. Bu qatlam gimeniy;
  • Peritetsiy deyarli sharsimon, deyarli yopiq tuzilishga ega bo‘lib, uning ichida asklar, askosporalar esa meva tanasidagi teshiklar orqali tashqariga chiqadi.

Mikobiont jinssiz piknosporalar (piknokonidiyalar)niham hosil qilishi mumkin. Ular piknidiylarda yetiladi. Piknidiylar — meva tanasining asosiga singib ketgan, ixtisoslashgan gifalardan iborat sharsimon yoki noksimon xaltachalardir. Ular ko‘pincha meva tanasi yuzasidagi qoramtir nuqtachalar ko‘rinishida bo‘ladi. Piknokonidiyalar sochilib, yangi tallomni hosil qiladi. Piknidiylar gaustoriyalar yordamida suvo‘t hujayralariga kiradigan gifalarni hosil qiladi. Fotobiontni tanib olish va saralashda lishaynik moddalari va lektinlar muhim rol o‘ynashi mumkin.

Barcha sporalar o‘lchami millimetrning bir necha mingdan bir qismidan oshmaydi. Ular havo orqali tarqaladi; atmosferaning yuqori qatlamlariga ko‘tarilsa, juda uzoq masofaga, ba’zan butun dunyo bo‘ylab ko‘chib, hatto alohida joylashgan substratlarni ham egallashi mumkin.

Miko- va fotobiontlarning yangi hamjamiyati qanday qayta yuzaga kelishi hali to‘liq aniqlanmagan. Mikobiont erkin fotobiont bilan birlashishidan oldin uni topishi va o‘z nazorati ostiga olishi kerak. Aftidan, bu ikki jarayon sheriklar och qolgan, oziq moddalarga juda muhtoj bo‘lgan vaqtdagina sodir bo‘ladi. Hatto laboratoriyada ham ikki alohida organizmdan yagona birlikni faqat shunday sharoitda hosil qilish mumkin.

Parmelia sulcata, yuzasida sorediyalar ko‘rinib turibdi

Ko‘plab butasimon va bargsimon lishayniklar qulay sharoitlarda zamburug‘ gifalari bilan o‘ralgan suvo‘t hujayralaridan tashkil topgan, vegetativ ko‘payishga ixtisoslashgan tuzilmalarni hosil qiladi:

  • Izidiyalar — tallomning to‘g‘nag‘ich, tugmacha, bargcha yoki kichik shoxcha shaklidagi o‘simtalaridir. Shamol, suv yoki hatto yengil tegish ta’sirida ular uzilib tushadi;
  • Sorediyalar lishaynik ichida hosil bo‘lib, keyinchalik tashqariga chiqadi va yorilib, tarkibini — ya’ni diasporalarnisochadi. Ular odatda kichik to‘plamlarga birlashgan bo‘ladi; kattalashtirib qaralganda yuzasining donador yoki unsimon tuzilishi ko‘rinadi.

Izidiyalar va sorediyalar shamol, yomg‘ir hamda hayvonlar yordamida tarqaladi. Mos substratga tushganda unib, yangi lishaynikni hosil qiladi. Vegetativ ko‘payish tallomning bu vazifaga maxsus moslashmagan bo‘laklari orqali ham amalga oshishi mumkin.

Ekologiyasi

Verrucaria turi ohaktoshda o‘sadi; qora chuqurchalar — lishaynikning meva tanalari hisoblanadi
Rhizocarpon geographicum kislotali substratlarda (bu yerda kvarsda) o‘sadi. Chetidagi qora tasma mikobiont egallagan, ammo fotobiont hali joylashmagan hududdir.

Lishayniklar juda sekin o‘sgani sababli faqat boshqa o‘simliklar qoplab olmagan, fotosintez uchun ochiq joylar mavjud hududlarda yashab qolishi mumkin. Nam joylarda ular ko‘pincha yo‘sinlargayutqazadi. Bundan tashqari, lishayniklar kimyoviy ifloslanishga juda sezgir bo‘lib, uning indikatorlarisifatida xizmat qilishi mumkin. Noqulay sharoitlarga chidamliligiga sekin o‘sishi, namlikni olish va to‘plashning turli usullari hamda rivojlangan himoya mexanizmlari yordam beradi.

Lishayniklar odatda mineral moddalarga kam ehtiyoj sezadi, ularning asosiy qismini havodagi chang yoki yomg‘ir suvidan oladi. Shu sababli ochiq, himoyasiz sirtlarda (toshlar, daraxt po‘stlog‘i, beton va hatto zanglayotgan metall) yashay oladi. Ularning ustunligi ekstremal sharoitlarga (qurg‘oqchilikka, −47 dan +80 daraja Selsiygacha bo‘lgan yuqori va past haroratlarga; qariyb 200 turi Antarktidadayashaydi), kislotali va ishqoriy muhitga, ultrabinafsha nurlanishgabardosh bera olishidadir. 2005-yil may oyida Rhizocarpon geographicum va Xanthoria elegansturlarida tajribalar o‘tkazilgan. Natijalar bu turlar Yer atmosferasidan tashqarida, ya’ni o‘ta noqulay sharoitda, kamida ikki hafta atrofida yashab qola olishini ko‘rsatgan.

Ko‘plab lishayniklar muayyan substratga ixtisoslashgan: ayrimlari faqat ishqoriy jinslarda, masalan, ohaktosh yoki dolomitdayaxshi o‘sadi; boshqalari esa kislotali, ohaksiz silikatli jinslarda, masalan, kvars, gneys va bazaltdao‘sadi.Epifit lishayniklar ham muayyan daraxtlarni afzal ko‘radi: ignabargli yoki qayin daraxtlarining kislotali po‘stlog‘ini yoki ishqoriy yong‘oq, zarang yoki buzinadaraxtlarining po‘stlog‘ini tanlaydi. Ayrim lishayniklar o‘zi ham boshqalari uchun substrat bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘pincha turli lishayniklar bir-birining ustiga o‘sib boradigan o‘ziga xos ketma-ketlik yuzaga keladi. Ba’zi turlar doimiy ravishda suvda yashaydi, masalan, Verrucaria serpuloides.

Lishayniklar ham boshqa organizmlar kabi hamjamiyatlarni hosil qiladi. Lishayniklar assotsiatsiyasiga misol — Cladonio-Pinetum — lishaynikli qarag‘ay o‘rmonlari.

Tuproq hosil bo‘lishidagi roli

Lishayniklar substratning erishiga yordam beradigan kislotalarni ajratib, nurashjarayonlarida ishtirok etadi. Ular tuproq hosil bo‘lishigasezilarli hissa qo‘shadi. Lishayniklar biotsenozlarning «kashshof» organizmlari bo‘lib, odatda birlamchi suksessiya jarayonida substratga birinchi bo‘lib joylashadigan organizmlardir.

Qoya va qoyatoshlarda lishayniklar dastlabki muhim organizmlardandir. Ular tog‘ jinsining yuzasiga yopishadi yoki hatto uning ichiga kiradi. Natijada jinslarning tashqi ko‘rinishi, ayniqsa rangi sezilarli o‘zgaradi va atrofida chuqurchalar hosil bo‘ladi. Masalan, Verrucaria vakillari ohaktoshga joylashganda, u peritetsiylar — meva tanalari hosil qilgan qora chuqurchalar qoplaydi. Ular nobud bo‘lgach, tog‘ jinsi yuzasida ko‘plab chuqurchalar qoladi. Keyin bu joylarda yashil suvo‘t qatlami paydo bo‘ladi. Bu turlar kam uchrasa-da, nurash va tuproq hosil bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi va ko‘pincha qoyalarni katta maydonlarda qoplaydi. Lishayniklar tabiiy va sun’iy substratlarni farqlamaydi: devorlar, tomlar, to‘siqlar, qabrtoshlar va boshqa inshootlarni qoplaydi.

Lishayniklar va hayvonlar

Haqiqiy bug‘u yo‘sini Cladonia rangiferina uchraydigan o‘simliklar hamjamiyati: Corynephorion canescentis
Qo‘ng‘irqanotli tillarang rjankaning uyasi (Pluvialis dominica), lishaynikdan yasalgan

Lishayniklar hayvonlar hayotida, ayniqsa Uzoq Shimolda, o‘simliklar kam bo‘lgan joylarda, juda muhim. Qishda ular bug‘ular uchun qariyb 90 % ozuqa ulushinitashkil etadi. Bug‘ular uchun ayniqsa yagel (bug‘u yo‘sini) (Cladonia)ni ular tuyoqlari bilan hatto qor ostidan qazib oladi. Loslar ham bu oziq manbasidan foydalanadi. Lishayniklarni hazm qilish qobiliyati ferment lixenaza mavjudligi bilan bog‘liq.

Ko‘plab kapalaklar, masalan, Eilemaurug‘i vakillarining lichinkalari uchun lishaynik asosiy ozuqadir; ularning qurtlari faqat lishayniklar bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, lishayniklarni umurtqasizlar, jumladan shilliqqurtlar, hasharotlar va kanalarham turli darajada iste’mol qiladi. Shuningdek, pichanxo‘rlarni va Mycobates parmelia lichinkalarini ham tilga olish mumkin. Ular niqoblovchi rangga ega bo‘lib, tanasining rangi o‘zlari yashaydigan lishayniknikiga o‘xshaydi: Xanthoria parietina.

Lishaynik qoplami ko‘plab hayvonlar uchun yashash joyi va yirtqichlardan boshpana vazifasini bajaradi. Ularda ko‘plab kanalar va hasharotlar yashaydi; lishayniklar sekinyurarlilaruchun ham muhim yashash joylaridan biridir. Turli tungi kapalaklarning qurtlari lishaynik rangiga mos tusda bo‘ladi, ayrimlari esa uning tashqi shakliga ham taqlid qiladi.

Ko‘plab qushlar, ayniqsa bargsimon va butasimon lishayniklardan uya qurishda foydalanadi. Masalan, qo‘ng‘irqanotli tillarang rjanka (Pluvialis dominica)quyidagi urug‘lar vakillari orasida uya quradi: Cladonia va Cetraria.

Foydalanilishi

Oziq-ovqat va yem-xashak sifatida

Yeyiladigan lishaynikdan tayyorlangan taom: Fremont brioriyasi (Bryoria fremontii)

Lishayniklar uy hayvonlariga yem bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, yagel (Cladonia) va Islandiya yo‘sini — shimol bug‘ularining an’anaviy ozuqasidir.

Dori preparatlari

Lishayniklardan qadimdan davolash vositasisifatida foydalanilgan. Bu haqda Teofrastham yozgan. Ma’lumki, Lobaria pulmonaria ilgari, xususan, o‘rta asrlarda aynan o‘pka kasalliklariga qarshi ishlatilgan.

Lishayniklar xalq tabobatidaqo‘llanadi, shuningdek, ular farmatsevtikauchun qiziqarli bo‘lgan turli moddalarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, Islandiya setrariyasi (Cetraria islandica) yo‘talgaqarshi vositalarga qo‘shiladi. Usneyada (Usnea) antibiotik usnin kislotasianiqlangan, u teri va boshqa kasalliklarni davolashda qo‘llanadi. Polisaxaridlar (sarkoma-180) onkologlar uchun qiziqish uyg‘otadi.

Lixenoindikatsiya

Lishaynik Usnea filipendula havoning sifati juda yuqori bo‘lgan joylardagina o‘sadi

Lishayniklar atrof-muhit sharoitlarini, xususan havo sifatini aniqlash uchun indikator organizmlar (bioindikatorlar) sifatida xizmat qiladi (lixenoindikatsiya). Lishayniklarning ifloslanishga yuqori sezuvchanligi ularning tarkibiy qismlari o‘rtasidagi munosabat oson buzilishi bilan bog‘liq. Havo yoki yomg‘ir orqali oziq moddalar bilan birga zaharli moddalar ham lishaynikka hech qanday to‘siqsiz kiradi. Sababi, lishayniklarda substratdan namlik olishga mo‘ljallangan maxsus organlar yo‘q va ular suvni butun tallomi bilan shimadi. Shu bois ular havoning ifloslanishiga ayniqsa sezgir.

Sanoat rivojlangan shaharlarda lishayniklarning ommaviy nobud bo‘lishi haqida dastlabki xabarlar XIX asrningikkinchi yarmida paydo bo‘lgan. Asosiy sabab havodagi oltingugurt dioksidi miqdorining ortishi edi. Biroq sanoat uskunalarida oltingugurt filtrlari va avtomobillarda katalitik neytrallagichlardan foydalanish havo sifatining yaxshilanishiga yordam berdi. Shu sabab hozir yirik shaharlarda ham lishayniklar tez-tez uchraydi.

«Passiv monitoring»da ma’lum hududda lishayniklarning uchrash chastotasi hisobga olinib, shu asosda havo sifati baholanadi. «Faol monitoring»da esa o‘rganilayotgan joyga ko‘chirib o‘tkazilgan muayyan lishaynik turi (ko‘pincha Hypogymnia physodes) kuzatiladi; atrof-muhitning unga ta’siriga (hayotiylik pasayishi, tallom rangining o‘zgarishi, nobud bo‘lishi) qarab muhit sifati baholanadi. Lixenoindikatsiya uzoq muddatli tadqiqotlar uchun mo‘ljallangan.

Intensiv qishloq xo‘jaligi yuritiladigan hududlarda ko‘p miqdorda o‘g‘it qo‘llanadi. Ularning tarkibidagi azotli birikmalar suv orqali tarqalib, tuproq muhitini kuchsiz ishqoriyholga keltiradi. Natijada kislotali tuproqlarni afzal ko‘radigan lishaynik turlari yo‘qoladi. Lishayniklar havoda zaharli og‘ir metallarborligining ham ko‘rsatkichi hisoblanadi. Ular to‘qimalardato‘planib, oxir-oqibat lishaynikni nobud qilishi mumkin. Lishayniklar radioaktiv moddalarniham to‘playdi. Shu sababli ulardan radioaktiv yog‘inlarni atmosfera sharoitida o‘tkazilgan yadroviy sinovlardan keyin nazorat qilishda foydalanish mumkin.

Lixenometriya

Lishayniklar uzoq yashashi va bir maromda o‘sishi tufayli ular yordamida tog‘ jinsining yoshini (muzlik chekingan vaqtni yoki yangi bino qurilgan sanani) aniqlash mumkin. Bu usul (lixenometriya) deb ataladi. Buning uchun ko‘pincha Rhizocarponurug‘ining sariq lishayniklari ishlatiladi. Masalan, 1965-yilda ushbu usul bilan Pasxa orolidagi yodgorliklarning o‘rtacha yoshi (qariyb 500 yil) aniqlangan. Biroq lishayniklar notekis o‘sgani uchun usul har doim ham aniq emas va u bahsli hisoblanadi. Shuning uchun undan faqat radiouglerod tahlilidan foydalanishning imkoni bo‘lmaganda qo‘llash kerak.

Bo‘yoqlar

Uzoq vaqt davomida lishayniklarning sohilbo‘yi hududida o‘suvchi Roccella urug‘i hamda Pertusaria corallina turi vakillaridan qimmatbaho binafsharang bo‘yoq olingan. Karl Linney o‘zining «Plantae tinctoriae» («Bo‘yoq beruvchi o‘simliklar») asarida bo‘yoq olinadigan oltita lishaynikni tilga olgan. Bundan tashqari, kimyoviy indikator lakmus ham olinadi. U ekstraksiya yo‘li bilan quyidagi urug‘dan olinadi: Roccella.

Evernia va Parmelia ayniqsa Shotlandiya va Skandinaviya hududlarida jun va matolarnibo‘yashda ishlatiladi. Ular yordamida ayniqsa yoqimli sariq va jigarrang tuslar olinadi. Shuningdek, Xanthoparmelia camtschadalis (noto‘g‘ri, lekin tez-tez qo‘llanadigan sinonimi — Parmelia vagans) lishaynigidan Quyi Volgabo‘yi aholisi Pasxa tuxumlarini bo‘yashda foydalanishi ham diqqatga sazovor.

Boshqa qo‘llanish sohalari

Zaharli vulpin kislotalari (manbasi: Letharia vulpina ) ilgari zahar sifatida tulkilar va bo‘rilarni zaharlashda ishlatilgan.

Ayrim lishayniklardan, masalan, eman yo‘sini (Evernia prunastri) va Pseudevernia furfuraceadan xushbo‘y moddalarolinadi, ular parfyumeriyada ishlatiladi.

Cladonia stellaris Skandinaviyadan ko‘p miqdorda import qilinadi va daraxt maketlari yoki bezak chambarlari tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar

  • Lixenologiya / A. N. Oksner // Kuna — Lomami. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1973. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 14).
  • Lishayniklar / A. N. Oksner // Kuna — Lomami. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1973. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 14).
  • Nadson G. A. Temiratkilar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 j. (82 j. va 4 qo‘sh.). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • A. N. Oksner. SSSR lishayniklari aniqlagichi. 2-son. Morfologiyasi, sistematikasi va geografik tarqalishi / mas’ul muharrir I. I. Abramov. — Leningrad: «Nauka», 1974.
  • SSSR lishayniklari aniqlagichi. Leningrad, 1975. 3-son. — 85—105-betlar.
  • Garibova L. V., Dundin Yu. K., Koptyayeva T. F., Filin V. R. SSSR suvo‘tlari, lishayniklari va yo‘sinsimonlari / Mas’ul muharrir M. V. Gorlenko. — Moskva: «Misl», 1978. — 365 b. — (Geograf va sayohatchining ma’lumotnoma-aniqlagichlari). — 80 000 nusxa.
  • Lishayniklar // 2003 * Rossiya * Alohida muhofaza qilinadigan noyob hamda yo‘qolib ketish xavfi ostidagi hayvon va o‘simliklarning Qizil ro‘yxati / Butunrossiya tabiatni muhofaza qilish ilmiy-tadqiqot instituti, Qizil kitob laboratoriyasi; mas’ul muharrir V. E. Prisyajnyuk. Moskva, 2004. 2-son, 4-qism: Sporali o‘simliklar va zamburug‘lar. — 189—250-betlar.
  • Rossiya lishayniklari florasi. Biologiyasi, ekologiyasi, xilma-xilligi, tarqalishi va o‘rganish usullari. — Moskva, 2014.

Havolalar