Arxeogenetika nima

Arxeogenetika («arxeo- + genetika» so‘zlaridan) — molekulyar genetika sohasidagi tadqiqot yo‘nalishi bo‘lib, unda populyatsion genetika usullari insoniyat tarixini o‘rganishda qo‘llaniladi. Bu atamani fanga kiritgan olim — britaniyalik arxeolog Kolin Renfryu.

1963-yilda Emil Tsukerkandl va kimyogar Laynus Poling «paleogenetika» atamasini taklif qilgan, yangi fan yo‘nalishining «asoschisi» esa biolog Svante Paabo bo‘lib, u o‘z yutuqlari uchun 2022-yilda Nobel mukofotini olgan.

Arxeogenetika usullariga, xususan, quyidagilar kiradi:

  • arxeologik qoldiqlardan olingan DNKni tahlil qilish (qadimgi DNK);
  • hozirgi populyatsiyalar (insonlar, madaniylashtirilgan o‘simliklar va uy hayvonlari) DNKsini tahlil qilib, insoniyatning o‘tmishini hamda inson va biosfera o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning genetik merosini o‘rganish;
  • molekulyar genetikaning statistik usullarini arxeologik ma’lumotlarga tatbiq etish.

Arxeogenetikaga zamin yaratgan izlanishlar qon guruhlarini o‘rganish va klassik genetik markerlar bilan til va etnik guruhlar o‘rtasidagi aloqalarga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlar edi. Bu yo‘nalishdagi ilk tadqiqotchilar orasida Lyudvik Xirshfeld va Xanka Xirshfeld, Uilyam Boyd[ingl.] va Artur Morant bor edi. 1960-yillardan boshlab Luiji Luka Kavalli-Sforsa klassik genetik markerlardan Yevropaning tarixdan oldingi aholisini o‘rganishda foydalandi. Natijada u 1994-yilda «Inson genlarining tarixi va geografiyasi» nomli tadqiqotini chop etdi.

Keyinchalik genetiklar barcha asosiy madaniy o‘simliklar (masalan, bug‘doy, guruch, makkajo‘xori) va uy hayvonlari (masalan, sigir, echki, cho‘chqa, ot)ning genetik tarixini tahlil qildilar. Ularning xonakilashtirilishi va keyinchalik ko‘paytirilishining xronologiyasi hamda biogeografiyasiga oid modellar, asosan, mitoxondrial DNK ma’lumotlariga asoslangan.

Antonio Amorim «arxeogenetika» atamasini faqat antropogenezga oid genetik ma’lumotlarga nisbatan qo‘llagan. Qirilib ketgan turlarni genetik usullar yordamida qayta tiklash bo‘yicha juda katta maqsadlarni ko‘zlagan konsepsiyani Laynus Poling va Emil Tsukerkandl ilgari surgan.

Dastlabki tadqiqotlar

Lyudvik Xirshfeld (1884—1954)

Lyudvik Xirshfeld polshalik mikrobiolog va serolog bo‘lgan, shuningdek, qon quyish bo‘yicha Ikkinchi xalqaro kongressning qon guruhlari seksiyasiga raislik qilgan. U 1910-yilda Erich fon Dangern bilan birgalikda qon guruhining irsiylanishini aniqlash usuliga asos solgan va butun umri davomida uni rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan. U qon guruhlarining ABO tizimini o‘rgangan. 1919-yildagi tadqiqotlaridan birida Xirshfeld Makedoniya frontidagi odamlarning ABO qon guruhlari va soch rangini qayd etib, soch rangi bilan qon guruhi o‘rtasida hech qanday korrelyatsiya yo‘qligini aniqlagan. Bundan tashqari, u A qon guruhi ulushi G‘arbiy Yevropadan Hindistonga tomon kamayishini, B qon guruhida esa buning teskarisi kuzatilishini payqagan. Uning taxminicha, qon guruhlarining sharqdan g‘arbga tomon tarqalishidagi nisbatlar, asosan, A yoki B qon guruhi mavjud bo‘lgan ikki guruhning O qon guruhidan mutatsiyalanishi hamda migratsiya yoki aralashuv orqali bir-biriga qo‘shilishi natijasida yuzaga kelgan. Uning ishlarining katta qismi qon guruhlarining jins, kasalliklar, iqlim, yosh, ijtimoiy tabaqa va irq bilan bog‘liqligini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotlari natijasida u peptik yara kasalligi O qon guruhiga mansub odamlarda ko‘proq uchrashini, AB qon guruhiga mansub onalarda esa tug‘ilgan o‘g‘il bolalar sonining qiz bolalarga nisbati yuqoriroq bo‘lishini aniqlagan.

Artur Morant (1904—1994)

Artur Morant britaniyalik gematolog va kimyogar edi. U ko‘plab mukofotlarga, xususan, Qirollik jamiyati a’zoligiga sazovor bo‘lgan. Uning faoliyati qon guruhlari genlari chastotalari haqidagi mavjud ma’lumotlarni tartibga solish, shuningdek, turli populyatsiyalarning qon guruhlarini o‘rganish orqali dunyoning genetik xaritasini yaratishga katta hissa qo‘shishni o‘z ichiga olgan. Morant Lyuis, Xenshou, Kell va Makaka tizimlaridagi yangi qon guruhi antigenlarini aniqlagan hamda qon guruhlari bilan turli kasalliklar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilgan. U, shuningdek, polimorfizmlarning biologik ahamiyatiga e’tibor qaratgan. Uning ishlari insonlar o‘rtasidagi biologik qarindoshlik haqidagi genetik ma’lumotlarni farqlashga yordam bergani uchun arxeogenetika rivojiga asos bo‘ldi. Shuningdek, u populyatsion genetika nazariyalarini baholashda foydalanish mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni taqdim etdi.

Uilyam Boyd (1903—1983)

Uilyam Boyd amerikalik immunokimyogar va biokimyogar bo‘lib, u genetika va irq o‘rtasidagi bog‘liqlik sohasida 1950-yillarda olib borgan tadqiqotlari bilan mashhur bo‘lgan. 1940-yillarda Boyd va Karl O. Renkonen bir-biridan mustaqil ravishda lektinlar turli qon guruhlariga turlicha ta’sir qilishini, shuningdek, limfa loviyalari va tukli vika o‘simligining tozalanmagan ekstraktlari A qon guruhidagi eritrotsitlarni agglutinatsiyaga uchratishini, B yoki O guruhlaridagi eritrotsitlarda esa bunday ta’sir kuzatilmasligini aniqladilar. Bu kashfiyot pirovardida ushbu oqsillarni saqlovchi minglab o‘simliklarni aniqlashga olib keldi. Irqiy farqlarni hamda turli irqiy guruhlarning tarqalish va migratsiya qonuniyatlarini o‘rganish uchun Boyd butun dunyodan qon namunalarini tizimli ravishda to‘plab, tasnifladi. Shu orqali u qon guruhlari atrof-muhit ta’sirida o‘zgarmasligi va irsiy ekanini aniqladi. Boyd «Genetika va inson irqlari» (1950-yil) kitobida qon guruhlari profillaridagi farqlarga hamda inson irqlari turli allellarga ega populyatsiyalar ekani haqidagi g‘oyasiga asoslanib, dunyo aholisini 13 ta irqga ajratdi. Irq bilan bog‘liq irsiy belgilar haqidagi eng keng tarqalgan ma’lumot manbalaridan biri hanuzgacha qon guruhlarini o‘rganishdir.

Usullar

Qazilma DNKni saqlash

Qazilmalarni izlash qazish joyini tanlashdan boshlanadi. Qazish ishlari uchun istiqbolli joylar odatda hududning mineralogik xususiyatlari va u yerdagi suyaklarning ko‘z bilan aniqlanishi asosida belgilanadi. Biroq qazish maydonlarini aniqlashning boshqa usullari ham bor: jumladan, dala sharoitida ko‘chma rentgen-fluoressent tahlil va zich stereorekonstruksiya texnologiyalaridan foydalanish mumkin. Ishlatiladigan asboblar orasida qazilmalarni tuproqdan ajratib olishga yordam beradigan pichoqlar, cho‘tkalar va uchi o‘tkir kichik belkurakchalar mavjud.

Qadimgi DNK namunalarining ifloslanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun ular qo‘lqopda ushlanadi va topilishi bilanoq −20 ° C haroratda saqlanadi. Qazilma namunasining boshqa DNK tahlillari o‘tkazilmagan laboratoriyada tekshirilishi ham ifloslanishning oldini olishi mumkin. Suyaklar kukun holiga keltirilib, polimeraza zanjir reaksiyasi (PZR)dan oldin eritma bilan ishlov beriladi. DNKni amplifikatsiya qilish uchun olinadigan namunalar albatta qazilma suyak bo‘lishi shart emas. Ayrim hollarda tuzlab yoki havoda quritib saqlangan teridan ham foydalanish mumkin.

Namunalardagi DNKni saqlash qiyin, chunki qazilma suyak yemiriladi, DNK esa odatda tuproqdagi bakteriyalar va zamburug‘lar ta’sirida kimyoviy o‘zgarishga uchraydi. Qazilmadan DNK ajratib olish uchun eng qulay payt — uni endigina qazib olingan vaqtdir, chunki bunday namunada saqlangan suyakdagiga nisbatan olti baravar ko‘p DNK bo‘ladi. Namuna olingan joyning harorati ham DNK miqdoriga ta’sir qiladi: issiqroq hududlarda topilgan qazilmalarda DNK ekstraksiyasidan keyingi amplifikatsiyaning muvaffaqiyat darajasi pastroq bo‘ladi. Qazilma atrofidagi muhitning keskin o‘zgarishi ham DNK saqlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Qazish jarayonida qazilma atrofidagi sharoit birdan o‘zgargani sababli DNK molekulasida fizik-kimyoviy o‘zgarishlar sodir bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, DNKning saqlanishiga ifloslanmagan qazilmalarga ishlov berish (masalan, yuvish, cho‘tkalash va quyoshda quritish), pH, nurlanish, suyaklar va tuproqning kimyoviy tarkibi hamda gidrologiya kabi boshqa omillar ham ta’sir qiladi. Saqlanish jarayonida diagenetik o‘zgarishlarning uch bosqichi ajratiladi. Birinchi bosqich — bakteriyalar ta’siridagi chirish bo‘lib, hisob-kitoblarga ko‘ra, u DNKning 15 baravar ko‘proq yemirilishiga olib keladi. Ikkinchi bosqichda suyak asosan depurinatsiya orqali kimyoviy parchalanadi. Uchinchi diagenetik bosqich qazilma topilib, saqlashga qo‘yilganidan keyin yuz beradi; aynan shu bosqichda suyak DNKsi eng tez yemiriladi.

DNKni ajratib olish usullari

Arxeologik yodgorlikdan namuna olingach, DNKni bir necha usul yordamida ajratib olish mumkin. Eng keng tarqalgan usullardan biri suyak namunalaridan qadimgi DNKni olish uchun kremniy asosidagi materiallar va polimeraza zanjir reaksiyasi imkoniyatlaridan foydalanadi.

Qazilmalardan qadimgi DNKni ajratib olish va uni tahlilga tayyorlashni qiyinlashtiradigan bir qancha muammolar bor. DNK uzluksiz parchalanib boradi. Organizm tirikligida bunday shikastlanishlar tuzatiladi, ammo u nobud bo‘lgach, DNK tiklanmasdan yemirila boshlaydi. Natijada namunalardagi DNK zanjirlarining uzunligi taxminan 100 juft asosni tashkil etadi. Ifloslanish ham jarayonning turli bosqichlarida jiddiy muammo hisoblanadi. Boshlang‘ich namunada ko‘pincha boshqa DNK, masalan, bakterial DNK ham bo‘ladi. Buning oldini olish uchun qadimgi DNKni ajratib olishga mo‘ljallangan alohida shamollatish tizimlari va ish joylarini tashkil etish kabi ko‘plab ehtiyot choralarini ko‘rish kerak. Eng yaxshi namunalar — yaqinda topilgan qazilmalar, chunki ehtiyotsizlik bilan yuvish mog‘or paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Qazilmalardan olingan DNKda ba’zan DNK replikatsiyasini to‘xtatuvchi birikmalar ham uchraydi. Namunalarning o‘ziga xosligi natijalarni takrorlashni qiyinlashtirgani uchun bu muammolarni kamaytirishda qaysi usullar eng samarali ekani borasida yakdil fikrga kelish ham mushkul.

Kremniy dioksidi asosida DNK ekstraksiyasi — arxeologik suyak qoldiqlaridan DNKni ajratib olish va polimeraza zanjir reaksiyasi (PZR) usullari yordamida ko‘paytirish mumkin bo‘lgan DNKni olish uchun qo‘llaniladigan tozalash bosqichidir. Bu jarayonda kremniy dioksidi DNKni bog‘lab, uni qazilma namunasidagi amplifikatsiya, jumladan, PZR jarayoniga to‘sqinlik qiluvchi boshqa tarkibiy qismlardan ajratadi. Biroq kremniy dioksidining o‘zi ham kuchli ingibitor — PZR jarayoniga xalaqit beruvchi modda bo‘lgani sababli ekstraksiyadan keyin uni DNKdan to‘liq olib tashlash uchun ehtiyot choralarini ko‘rish kerak. Kremniy dioksidi asosidagi usulda DNK ajratib olishning umumiy bosqichlari quyidagicha:

  1. Suyak namunasi tozalanadi va uning tashqi qatlami qirib tashlanadi.
  2. Namuna imkon qadar suyakning zich qismidan olinadi.
  3. Namuna mayda kukun holiga keltirilib, DNKni ajratib chiqarish uchun ekstraksiya eritmasiga solinadi.
  4. Kremniy dioksidi eritmasi qo‘shiladi va DNKning bog‘lanishini yengillashtirish uchun sentrifugalanadi.
  5. Bog‘lovchi eritma olib tashlanadi va DNKni kremniy dioksididan ajratish uchun eritmaga bufer qo‘shiladi.

Kremniy dioksidi asosida DNK ajratib olishning asosiy afzalliklaridan biri — usul nisbatan tez va samarali bo‘lib, faqat oddiy laboratoriya jihozlari hamda kimyoviy moddalarni talab qiladi. Bundan tashqari, jarayon ko‘proq yoki kamroq miqdordagi namunalarga moslashtirilishi mumkinligi sababli namuna hajmiga bog‘liq emas. Yana bir afzalligi — jarayonni xona haroratida bajarish mumkin. Ammo bu usulning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Eng avvalo, kremniy dioksidi asosidagi DNK ekstraksiyasini faqat suyak va tish namunalariga qo‘llash mumkin; yumshoq to‘qimalar uchun undan foydalanib bo‘lmaydi. U turli qazilma namunalarda yaxshi natija bersa-da, yangi bo‘lmagan, masalan, muzeylar uchun ishlov berilgan qazilmalarda samarasi pastroq bo‘lishi mumkin. Qolaversa, DNK replikatsiyasida ifloslanish umuman jiddiy xavf tug‘diradi va bu usul ifloslangan materialga qo‘llansa, chalg‘ituvchi natijalar berishi mumkin.

Polimeraza zanjir reaksiyasi — DNK qismlarini ko‘paytirish (amplifikatsiya qilish) jarayoni bo‘lib, ajratib olingan qadimgi DNKga tez-tez qo‘llaniladi. U uch asosiy bosqichdan iborat: denaturatsiya, annealing (praymerlarning birikishi) va uzayish. Denaturatsiyada yuqori harorat ta’sirida DNK ikki alohida zanjirga ajraladi. Praymerlarning birikishi bosqichida DNK praymerlari bir zanjirli DNKga ulanadi va bu Taq-polimerazaning DNKga birikishiga imkon beradi. Uzayish bosqichida namunaga Taq-polimeraza qo‘shilib, asos juftlarini moslashtirish orqali ikkita alohida zanjirdan ikkita to‘liq qo‘sh zanjir hosil qiladi. Bu jarayon ko‘p marta takrorlanadi; qadimgi DNK bilan ishlaganda takrorlashlar soni odatda ko‘proq bo‘ladi. PZRning ayrim muammolari shundaki, qadimgi DNK ketma-ketliklari qisqa bo‘lgani uchun bir-birini qisman qoplaydigan praymer juftlari talab qilinadi. Shuningdek, PZR vaqtida rekombinatsiyaga sabab bo‘ladigan «sakrovchi PZR» (jumping PCR) yuz berishi mumkin; bu esa tarkibi turlicha bo‘lgan namunalarda DNK tahlilini murakkablashtiradi.

DNKni tahlil qilish usullari

Qazilma qoldiqlardan ajratilgan DNK, asosan, massiv parallel sekvensiyalash usulida o‘qiladi. Bu usul namuna kuchli fragmentlangan va DNK konsentratsiyasi past bo‘lgan taqdirda ham barcha amplifikatsiya va sekvensiyalash jarayonlarini namunaning barcha DNK qismlarida bir vaqtning o‘zida bajarish imkonini beradi. Buning uchun har bir alohida zanjirga umumiy ketma-ketlik ulanadi va unga universal praymerlar bog‘lanishi mumkin bo‘ladi; shu tariqa mavjud DNKning hammasi amplifikatsiya qilinadi. Umuman olganda, bu odatdagi PZRga qaraganda qimmatroq va ko‘proq vaqt talab qiladi, ammo qadimgi DNKni amplifikatsiya qilishdagi qiyinchiliklarni hisobga olganda, arzonroq va samaraliroq bo‘lishi mumkin. Margulies va hammualliflar ishlab chiqqan massiv parallel sekvensiyalash usullaridan biri mikrozarrachalar asosidagi emulsiyali PZR va pirosekvensiyalashdan foydalanadi. Mazkur usul DNK tahlilida samarali ekanligi aniqlangan, chunki u namunaning ehtimoliy yo‘qotilishi, substratning matritsalar uchun raqobati va xatolarning replikatsiya jarayonida tarqalishiga yo‘l qo‘ymaydi.

DNK ketma-ketligini tahlil qilishning eng keng tarqalgan usuli — uni boshqa manbalardan ma’lum bo‘lgan ketma-ketliklar bilan solishtirishdir. Bu turli maqsadlar uchun turli usullar bilan amalga oshirilishi mumkin.

Tasniflash

Ajdod komponentlarining nomlari

Adabiyotlar

  • Cann, R.L., Stoneking, M. va Wilson, A.C., 1987, «Mitoxondrial DNK va inson evolyutsiyasi», Nature 325; 31-36-betlar
  • Cavalli-Sforza, L. L., Menozzi, P. va Piazza, A., 1994, Inson genlarining tarixi va geografiyasi (The History and Geography of Human Genes). Prinston: Princeton University Press.
  • Renfrew, A.C. va Boyle, K.V. (muharrirlar), 2000, Arxeogenetika: DNK va Yevropa aholisining tarixdan oldingi davri (Archaeogenetics: DNA and the population prehistory of Europe). Kembrij: McDonald arxeologik tadqiqotlar instituti.
  • Hindiston genom xilma-xilligi konsorsiumi (Indian Genome Variation Consortium). Hindiston aholisining genetik manzarasi: kasallik genlarini o‘rganish uchun asos (Genetic landscape of the people of India: a canvas for disease gene exploration) (ingl.) // Genetika jurnali (Journal of Genetics)[ingl.] : jurnal. — 2008. — 87-jild, 1-son. — 3—20-betlar.
  • Amorim A (1999) «Arxeogenetika». Journal of Iberian Archaeology 1: 15-25
  • Pauling L, Zuckerkandl E (1963) «Kimyoviy paleogenetika: yo‘qolib ketgan hayot shakllarini molekulyar tiklash tadqiqotlari». Acta Chem. Scand 17: 89
  • Molekulyar genetika laboratoriyasi, McDonald arxeologik tadqiqotlar instituti
  • S. Borinskaya. Qadimgi DNK va murakkab kriminalistik namunalardan olingan DNK bilan ishlashdagi yutuqlar hamda o‘ziga xos jihatlar

Izoh

  1. ↑ Штеффен Катрин (2013). «Экспертиза и модернизация: национальное здравоохранение в Польше в первой половине двадцатого века» Архивная копия от 13 июля 2020 на Wayback Machine. Jahrbücher für Geschichte Osteuropas .
  2. ↑ Т. М. Аллан, (1963), «Хиршфельд и группы крови АВО» Архивная копия от 19 апреля 2022 на Wayback Machine, Британский журнал профилактической и социальной медицины
  3. ↑ Гиршфельд Людвик — Большая Медицинская Энциклопедия. Дата обращения: 2 июня 2022. Архивировано 21 января 2021 года.
  4. ↑ Дерек Ф. Робертс, (1997), «Некролог: Артур Морант (1904—1994)». Биология человека.
  5. ↑ Монах Рэй, (2014 год), Роберт Оппенгеймер: жизнь в центре Архивная копия от 13 июля 2020 на Wayback Machine.
  6. ↑ Эспино-Солис, Герардо Павел, (2015 год), «Лектины: краткий обзор».
  7. ↑ Бойд, Уильям Клоузер, (2016 год), Звездный Лорд, CreateSpace-Независимая издательская платформа.
  8. ↑ Парри, Мелани (1997). «Биографический словарь камер (Био Реф Банк)»
  9. ↑ Коэн, Дэвид Р.; Коэн, Эмма Дж.; Грэм, Ян Т.; Соареш, Джорджия Г.; Рука, Сюзанна Дж.; Арчер Майкл (октябрь 2017). «Геохимическая разведка окаменелостей позвоночных с использованием полевых переносных рентгеновских лучей». Журнал геохимических исследований.
  10. ↑ Каллиери, Марко; Dell’Unto, Николо; Dellepiane, Matteo; Скопиньо, Роберто; Сёдерберг, Бенгт; Ларссон, Ларс (2011). Документация и интерпретация археологических раскопок: опыт работы с инструментами Dense Stereo Reconstruction Архивная копия от 31 марта 2019 на Wayback Machine
  11. ↑ Brothwell, Don R. (1981). Выкапывание костей: раскопки и изучение скелетных останков человека . Издательство Корнелльского университета, Стр. 2-3.
  12. ↑ Майкл Шольц; Лутц Бахман; Грэм Дж. Николсон; Бахман, Ютта; Гиддингс, Ян; Рюшхофф-Тале, Барбара; Czarnetzki, Альфред; Пуш, Карстен М. (2000-06-01). «Геномная дифференциация неандертальцев и анатомически современного человека позволяет на основе ископаемых ДНК классифицировать морфологически неразличимые кости гоминидов» Архивная копия от 19 апреля 2022 на Wayback Machine, Американский журнал генетики человека.
  13. ↑ Ян, Х .; Голенберг Е. М. Шошани Дж. (Июнь 1997 года). «Хоботная ДНК из музейных и ископаемых образцов: оценка древних методов выделения и амплификации ДНК». Биохимическая генетика .
  14. ↑ Майкл Шольц; Лутц Бахман; Грэм Дж. Николсон; Бахман, Ютта; Гиддингс, Ян; Рюшхофф-Тале, Барбара; Czarnetzki, Альфред; Пуш, Карстен М. (2000-06-01). «Геномная дифференциация неандертальцев и анатомически современного человека позволяет на основе ископаемых ДНК классифицировать морфологически неразличимые кости гоминидов» Архивная копия от 19 апреля 2022 на Wayback Machine, Американский журнал генетики человека.
  15. 1 2 3 Эрика Хагельберг; Дж. Б. Клегг, (1991-04-22). «Выделение и характеристика ДНК из археологической кости» Архивная копия от 31 марта 2019 на Wayback Machine, Слушания Лондонского королевского общества.
  16. 1 2 3 Надин Роланд; Михаэль Хофрайтер, (июль 2007), «Древняя экстракция ДНК из костей и зубов». Протоколы природы .
  17. 1 2 О. Хандт; М. Хесс; М. Крингс; С. Паабо, (1994-06-01). «Древняя ДНК: методологические проблемы».
  18. 1 2 М. Хосс; С. Паабо, (1993-08-11). «Извлечение ДНК из плейстоценовых костей методом очистки на основе диоксида кремния». Архивная копия от 2 июля 2019 на Wayback Machine Исследование нуклеиновых кислот.
  19. ↑ Донгья Янг; Барри Анг; Джон С. Уэй; Дж. Кристофер Дудар; Шелли Р. Сондерс, (1998-04-01). «Улучшенная экстракция ДНК из древних костей с использованием спиновых колонн на основе диоксида кремния». Американский журнал физической антропологии.
  20. ↑ Абигайль Боуман; Франк Рюли, (2016-09-01). «Археогенетика в эволюционной медицине». Журнал молекулярной медицины.
  21. ↑ Сванте Паабо; Хендрик Пойнар; Давид Серр; Джулиана Хеблер; Надин Роланд; Мелани Куч; Йоханнес Краузе и др. (2004 год). «Генетические анализы из древней ДНК». Ежегодный обзор генетики.
  22. 1 2 Эбигейл Боуман; Франк Рюли, (2016-09-01). «Археогенетика в эволюционной медицине». Журнал молекулярной медицины.
  23. ↑ Марсель Маргулис; Майкл Эгхольм; Уильям Э. Альтман; Саид Аттия; Джоэл С. Бадер; Лиза А. Бембен; Ян Берка; Майкл С. Браверман. (2005-09-15). «Секвенирование генома в высокопроизводительных пиколитровых реакторах высокой плотности». Природа.
  24. ↑ Грин, Ричард Э.; Краузе, Йоханнес; Птак, Сьюзен Э.; Бриггс, Адриан У.; Ронан, Майкл Т.; Симонс, Ян Ф.; Ду, Лей; Эгхольм, Майкл; Ротберг, Джонатан М. (2006-11-16). «Анализ одного миллиона пар оснований ДНК неандертальца». Природа .

Havolalar