Pandemiya (yunon. πανδημία «butun xalq») — epidemik jarayon rivojlanishining eng yuqori darajasi, nihoyatda kuchli epidemiya bo‘lib, unda yuqumli kasallik nisbatan qisqa vaqt ichida ko‘plab mamlakatlar, ba’zan turli qit’alar aholisining katta qismini zararlaydi. Pandemiya epidemiyaning eng xavfli shakli bo‘lib, dunyoning juda katta qismini qamrab oladi.
Pandemiya tushunchasi
Odatda pandemiya deganda ommaviy va keng tarqalgan tus olib, jami aholining katta qismini, dastlabki tushunchaga ko‘ra esa deyarli butun aholini qamrab olgan kasallik tushuniladi.
JSST va pandemiya ta’rifi
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotiningJahon sog‘liqni saqlash tashkiloti hech bir rasmiy hujjatida pandemiyaga aniq ta’rif berilmagan. Shu bilan birga, JSST rasmiy saytining cho‘chqa grippi deb ataluvchi kasallikka bag‘ishlangan sahifasida yaqin vaqtgacha pandemiya ta’rifi sifatida qabul qilish mumkin bo‘lgan umumiy jumla mavjud edi: «Pandemiya — yangi kasallikning butun dunyo bo‘ylab tarqalishidir». Bu ta’rifda kasallikning keng tarqalganiga urg‘u berilib, uning klinik og‘irligi hisobga olinmagan.
Ilgari kasallikning og‘ir kechishi JSST pandemiya e’lon qilishi uchun zarur shart bo‘lgan, tashkilot esa 2009-yilda o‘z pozitsiyasini o‘zgartirgan, degan fikr keng tarqalgan. Bunday da’volarga umumiy pandemiya tushunchasining emas, aynan gripp pandemiyasi tavsifining JSST tomonidan o‘zgartirilgani asos bo‘lgan. 2003-yildan boshlab JSST saytining sahifalaridan birida quyidagilar yozilgan edi: «Gripp pandemiyasi aholida unga qarshi immunitet mavjud bo‘lmagan yangi gripp virusi paydo bo‘lganda yuzaga keladi. Natijada butun dunyo bo‘ylab bir vaqtning o‘zida ko‘plab epidemiyalar boshlanib, juda ko‘p odam kasallanadi va vafot etadi». Biroq AQSHda 2009-yilda bunday ta’rifning o‘rinliligi yuzasidan boshlangan jamoatchilik muhokamasida yangi H1N1 grippi pandemiyasini ispan grippi pandemiyasiga o‘xshatishga undardi, kasallanish va o‘limning juda ko‘pligi haqidagi qism olib tashlandi. Yangi tavsif quyidagicha bo‘ldi: «Gripp pandemiyasi yangi gripp virusi paydo bo‘lib, butun dunyoga tarqalganda va aksariyat odamlarda [unga qarshi] immunitet bo‘lmaganda yuz beradi». Yevropa Kengashi Parlament assambleyasi 12283-sonli (7-iyun 2010-yil) «H1N1 pandemiyasiga munosabat: yanada ko‘proq oshkoralik zarur» hujjatida JSST cho‘chqa grippi pandemiyasini e’lon qilishda H1N1 virusi keltirib chiqargan kasallikning qanchalik og‘irligini ko‘rsatishga majbur bo‘lmaslik uchun o‘z pozitsiyasini ataylab o‘zgartirgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilgan. Aslida kasallik og‘irligi JSST uchun cho‘chqa grippining «pandemiya» yoki «pandemiya emasligi» mezoni bo‘lmagan. Sababi tashkilot pandemiyaning mavjudligini aniqlash mezonlariga ega emas, faqat pandemiyaning muayyan bosqichga.
o‘tish mezonidan foydalangan. Xit Kelli 2011-yildagi maqolasida epidemiologiyada pandemiya tushunchasi, eng avvalo, kasallikning tarqalish ko‘lami bilan bog‘liqligini va kasallik og‘irligi yoki undan vafot etganlar soniga doir alohida talablarni o‘z ichiga olmasligini ta’kidlagan. H1N1 pandemiyasiga munosabat mutanosib bo‘lmaganini e’tirof etgan tadqiqotchi kelajakda, masalan, kasallik og‘irligi ko‘rsatkichiga asoslangan muayyan mezonlarni belgilash mumkin, deb hisoblagan. Bu keyingi pandemiyalarga qarshi choralarni vaziyatga ko‘proq moslashtirishga xizmat qilishi mumkin edi.
1-dekabr 2021-yilda Jahon sog‘liqni saqlash assambleyasi «kelajakda yuqumli kasalliklar tarqalishi bilan bog‘liq inqirozlardan jahon hamjamiyatini himoya qilishga qaratilgan konsensus qarorini qabul qildi. Unda pandemiyalarning oldini olish, ularga tayyorgarlik ko‘rish va javob choralarini kuchaytirish maqsadida Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti Ustavida nazarda tutilgan konvensiya, bitim yoki boshqa xalqaro hujjatni ishlab chiqish va kelishish bo‘yicha global jarayonni boshlashga rozilik bildirildi». Ommaviy axborot vositalarida ushbu loyiha «Pandemiya to‘g‘risidagi bitim» deb nomlandi va juda keng muhokamalarga sabab bo‘ldi. JSSTga sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq ayrim masalalarda uning tavsiyalari yoki ko‘rsatmalarini davlatlarning milliy me’yoriy qarorlaridan ustun qo‘yishga imkon beruvchi keng vakolatlar berilishi haqidagi masala turli taxminlarga sabab bo‘ldi. Shu bilan birga, Rossiya Tashqi ishlar vazirligining:
izohiga ko‘ra, «pandemiya» atamasini muomalaga kiritish huquqiy jihatdan tartibga solinmagan va qo‘shimcha maxsus javob choralarini qabul qilishni nazarda tutmaydi. Xalqaro tibbiy-sanitariya qoidalarida «pandemiya» atamasi ishlatilmaydi. JSST bosh direktori Tedros Adanomning 11-mart 2020-yildagi COVID-19 tarqalishi pandemiya tusini olgani haqidagi bayonoti a’zo davlatlarning siyosiy rahbariyati e’tiborini muammoga qaratishga yo‘naltirilgan edi (o‘z nutqida Tedros Adanom infeksiyaning tez tarqalishi va «tashvishli darajadagi harakatsizlik»dan jiddiy xavotir bildirgan).
(«Moskovskiy komsomolets")
Tushunchaning ijtimoiy ahamiyati
2009-yilgi voqealar «pandemiya» tushunchasining ijtimoiy ahamiyatini, eng avvalo, ommaviy ongda bu tushuncha hamon dunyo miqyosida aynan og‘ir va xavfli kasallik tarqalishi bilan chambarchas bog‘lanishini ko‘rsatdi. Baltimordagi Merilend universiteti professori Piter Doshi ta’kidlaganidek, zamonaviy dunyoda «kasallikka shunchaki bir yorliq qo‘yishning o‘zi ulkan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib keladi».
2019—2021-yillarda yangi koronavirus infeksiyasining butun dunyoga tarqalishi pandemiya tushunchasi va uning mezonlari masalasini ilmiy hamda tibbiyot hamjamiyati oldiga yana alohida keskinlik bilan qo‘ydi.
Epidemiyalar va pandemiyalar ro‘yxati
Mashhur pandemiyalar va epidemiyalar


Qora chechak
Chinchechak yoki ilgari atalganidek, qora chechak — faqat odamlarda uchraydigan o‘ta yuqumli virusli infeksiya. U butun dunyo bo‘ylab keng tarqalgan bo‘lib, kasallanganlar orasidagi o‘lim ko‘rsatkichi 40 foizdan oshgan. Sharqda hech bo‘lmaganda ilk o‘rta asrlardan boshlab (Hindistonda VIII asrga, Xitoyda esa X asrga oid yozuvlar saqlangan) qora chechakning oldini olish uchun variolyatsiya — chinchechak bilan og‘rigan bemorning yetilgan yiringli pufakchasidan olingan yiringni emlash amaliyoti qo‘llangan. Bu kasallikning yengil shaklini keltirib chiqargan. To‘plangan kuzatuvlar (sog‘uvchi ayollar ko‘pincha sigir chechagi bilan kasallangan, ammo keyinchalik chinchechak yuqtirmagan; Angliya armiyasida XVIII asrda chechakka chalinish darajasi otliq qo‘shinlardapiyoda qo‘shinlarga nisbatan ancha past bo‘lgan) hayvonlardan (sigir yoki otlardan) chechak yuqtirish chinchechakka qarshi immunitet hosil qilishi mumkinligi haqidagi fikrga olib keldi. Kasallikning infeksion (virusli) tabiati aniqlangach, odamlarga sigir chechagi bilan emlash qo‘llanila boshlandi. Bu qora chechakning oldini olgan va badanni xunuklashtirish yoki o‘limga olib kelmagan. Biroq vaqt o‘tishi bilan vaksinaning samaradorligi pasaygan. Yosh o‘tishi bilan immunitet susayishi aniqlangach, takroriy emlash — revaksinatsiya zarurligi ma’lum bo‘ldi. Shunga qaramay, hatto savodli va intizomli aholiga ega mamlakatlarda ham emlashga tayyorlik faqat odamlarda qo‘rquv uyg‘otgan yangi chinchechak holatlari paydo bo‘lgandagina kuzatilgan. Demak, revaksinatsiyani keng miqyosda amaliyotga joriy etishga faqat navbatdagi epidemik fojia turtki bera olgan. Bunday fojia 1870—1874-yillarda yuz berdi: chinchechak virusi keltirib chiqargan kasallik nafaqat Shimoliy Amerika qit’asida, balki Yevropa va Rossiyada ham pandemiya sifatida tarqaldi:
- Belgiyada chechakdan vafot etganlar soni har 100 ming kishiga 81,8 nafar — 1870-yilda; 416,8 nafar — 1871-yilda va 156,0 nafar — 1872-yilda bo‘lgan;
- Prussiyada qariyb 150 ming kishi vafot etgan (har 100 ming aholiga 17,52 nafar — 1870-yilda; 243,21 nafar — 1871-yilda; 262,37 nafar — 1872-yilda);
- Bavariyada har 100 ming kishiga 104,5 nafar — 1870-yilda va 61,1 nafar — 1871-yilda vafot etgan;
- Niderlandiyada 1870—1873-yillarda chechakdan o‘lim ko‘rsatkichi 435,5 nafarni (har 100 ming aholiga) tashkil etgan;
- Angliyada chechakdan har 100 ming kishiga 10 nafar — 1870-yilda, 102,4 nafar (har 100 ming kishiga) — 1871-yilda va 83,3 nafar — 1872-yilda vafot etgan (Londonda mos ravishda 30,2; 242,2; 53,8);
- Avstriyada chechak keyinroq tarqalgan: 190 nafar — 1872-yilda, 314,72 nafar — 1873-yilda, 174 nafar — 1874-yilda vafot etgan.
Pandemiya ilgari emlashlar o‘tkazilganiga qaramay rivojlangan. Aksariyat olimlar uning paydo bo‘lishini aholini takroriy emlash tadbirlarining muntazam o‘tkazilmagani bilan bog‘lagan.
1927-yilga kelib SSSR va Yevropa qit’asida chinchechak to‘liq nazorat ostiga olindi. 1980-yillargacha ommaviy emlash va revaksinatsiya tufayli chinchechak virusi hatto biologik qurol sifatida ham ko‘rib chiqilmagan. Bugungi kunda chinchechak butun dunyo bo‘ylab tugatilgan deb hisoblanadi. Shunga qaramay, AQSH va sobiq SSSR laboratoriyalarida saqlanayotgan chinchechak virusini hech bo‘lmaganda 2014-yilgacha yo‘q qilmaslikka qaror qilingan edi. XX asrda virus 300 milliondan 500 milliongacha odamning hayotiga zomin bo‘lgan.
O‘lat

O‘lat — tabiiy o‘choqli, o‘tkir yuqumli kasallik bo‘lib, karantin infeksiyalari guruhiga kiradi. U umumiy ahvolning nihoyatda og‘irlashishi, isitma, limfa tugunlari, o‘pka va boshqa ichki a’zolarning zararlanishi bilan kechadi, ko‘pincha sepsis rivojlanadi. Kasallik yuqori o‘lim darajasi va o‘ta kuchli yuqumliligi bilan ajralib turadi. O‘latning bubonli shaklida o‘lim ko‘rsatkichi 95 %, o‘pka shaklida esa 98—99 % ga yetgan. Hozirgi vaqtda to‘g‘ri davolashda o‘lim ko‘rsatkichi 5—10 % dan oshmaydi. Kasallik qo‘zg‘atuvchisi o‘lat tayoqchasi bo‘lib, uni 1894-yilda bir vaqtda ikki olim — fransuz Aleksandr Yersen va yapon Kitasato Sibasaburo kashf etgan. Hozirga qadar ko‘plab mamlakatlarda o‘lat mahalliy kemiruvchilarda muntazam uchraydigan tabiiy o‘choqlar saqlanib qolgan, shuningdek, odamlarda o‘latning onda-sonda yuqish holatlari qayd etiladi.
Millionlab insonlarning umriga zomin bo‘lgan mashhur o‘lat pandemiyalari insoniyat tarixida chuqur iz qoldirgan:
- Yustinian o‘lati (541—700-yillar) — Misrda boshlanib, o‘sha davrdagi butun taraqqiy etgan dunyoni qamrab olgan. Taxminan 100 million kishi halok bo‘lgan, Vizantiya esa aholisining qariyb yarmini yo‘qotgan.
- Qora o‘lim — 1346—1353-yillardagi dahshatli pandemiya bo‘lib, Sharqiy Xitoyda boshlangan va XIV asr o‘rtalarida butun Yevropaga tarqalgan. G. Gezerning (1867) ta’biricha, «qora o‘lim» o‘latning odatdagi manzarasidan farq qilgan bo‘lsa, buning sababi turli o‘lat epidemiyalarida alohida-alohida kuzatilgan barcha hodisalarni o‘zida jamlaganidir. 34 milliongacha kishi (Yevropa aholisining uchdan biri) vafot etgan.
- Uchinchi pandemiya — agar birinchi va ikkinchi pandemiyalar 5 yil davomida ulkan hududlarda avj olgan o‘rmon yong‘iniga o‘xshagan bo‘lsa, uchinchi pandemiyaning mohiyati darhol anglab yetilmagan: u rasman tan olingunga qadar Yunnanning tog‘li vodiylaridagi o‘lat epidemiyalari haqidagi xabarlar Yevropaga 50 yildan ortiq vaqt davomida kelib turgan. Pandemiyaning rasmiy boshlanishi sifatida esa Kantonda 1850-yildan buyon vaqti-vaqti bilan avj olgan epidemiyalardan biri qabul qilinadi. Pandemiyaning 10 yili (1894—1904) mobaynida o‘lat ayniqsa Xitoy va Hindistonda kuchli tarqalgan (faqat Hindistonning o‘zida 6 million kishi vafot etgan), shuningdek, savdo kemalari orqali barcha qit’alarga yetib borgan. Ammo bu yerda nisbatan kichik avj olishlar kuzatilgan, ular o‘rta asrlardagi epidemiyalar ko‘lamiga teng darajadagi epidemiyalarga aylanmagan.
Vabo
Vabo uzoq vaqt mahalliy kasallik bo‘lib qolgan, biroq 19-asrda o‘n millionlab odamning hayotiga zomin bo‘lgan eng keng tarqalgan va o‘ta xavfli kasalliklardan biriga aylandi.
- Birinchi pandemiya 1816—1826-yillarga to‘g‘ri keladi. Pandemiya Bengaliyada boshlanib, 1820-yilga kelib butun Hindistonga tarqalgan. 10 000 nafar britaniyalik harbiy xizmatchi va son-sanoqsiz hindistonlik vafot etgan. Pasayishidan oldin pandemiya Xitoy, Indoneziyaga (faqat Yava orolida epidemiyadan taxminan 100 000 kishi halok bo‘lgan) va Kaspiy dengizi bo‘ylariga yetib borgan. Hindiston yarimorolida 1817—1860-yillar oralig‘idagi o‘limlar soni 15 milliondan ortiq deb baholanadi. Yana 23 million kishi 1865—1917-yillarda vafot etgan. Rossiyada shu davrda vafot etganlar soni 2 milliondan oshgan.
- Ikkinchi pandemiya 1829—1851-yillarda yuz bergan; Rossiyaga yetib borgan (qarang: Vabo qo‘zg‘oloni), Vengriya (taxminan 100 000 kishi vafot etgan) va Germaniyaga 1831-yilda, Londonga 1832-yilda (55 000 dan ortiq kishi vafot etgan mamlakat — Buyuk Britaniya), Fransiya, Kanada (Ontario) va AQSH (Nyu-York)ga ham o‘sha yili yetib borgan, 1834-yilga kelib esa Shimoliy Amerikaning Tinch okeani sohillarigacha tarqalgan. Ikki yil davom etgan epidemiya Angliya va Uelsda 1848-yilda avj olib, 52 000 kishining hayotiga zomin bo‘lgan. 1832—1849-yillarda 150 000 dan ortiq amerikalik vabodan vafot etgan deb hisoblanadi.
- Uchinchi pandemiya 1852—1860-yillarda ro‘y bergan. Asosan Rossiyani qamrab olib, bir milliondan ortiq kishining hayotiga zomin bo‘lgan. 1852-yilda Indoneziyaning sharqida epidemiya o‘chog‘i paydo bo‘lib, 1854-yilga kelib Xitoy va Yaponiyaga. Kasallik Filippinga 1858-yilda, Koreyaga esa 1859-yilda yetib borgan. 1859-yilda Bengaliyadagi avj olish kasallikning Eron, Iroq, Arabiston yarimoroli va Rossiyaga tarqalgan. Ispaniyada 236 000 kishi 1854—1855-yillarda vafot etgan. Yana 200 000 kishining hayotiga zomin bo‘lgan mamlakat — Meksika.
- To‘rtinchi pandemiya 1863—1875-yillarga to‘g‘ri keladi. Asosan Yevropa va Afrikani qamrab olgan. Makkadagi 30 000 ziyoratchi (90 000 kishidan) epidemiyadan vafot etgan. Rossiyada taxminan 90 000 kishi 1866-yilda halok bo‘lgan.
- 1866-yilda Shimoliy Amerikada kasallik avj olgan. Taxminan 50 000 amerikalik vafot etgan.
- Beshinchi pandemiya 1881—1896-yillarda qayd etilgan. 1883—1887-yillarda qariyb 250 000 yevropalik va Amerika qit’asining kamida 50 000 aholisi vafot etgan. Rossiya imperiyasida 267 890 (1892), Ispaniyada taxminan 120 000, Yaponiyada 90 000 va Eronda 60 000 o‘lim qayd etilgan.
- 1892-yilda vabo Gamburgning ichimlik suvi manbalariga tushib, 8 606 kishining vafot etishiga sabab bo‘lgan.
- Oltinchi pandemiya 1899—1923-yillarda yuz bergan. Yevropaga katta ta’sir ko‘rsatmagan, biroq Rossiyani qamrab olgan (20-asrning dastlabki choragida 500 000 dan ortiq kishi vafot etgan). Hindistonda taxminan 800 000 kishi halok bo‘lgan. 1902—1904-yillardagi epidemiya Filippinda taxminan 200 000 kishining hayotiga zomin bo‘lgan. 27 ta epidemiya Makka shahriga 1900-yildan 1930-yilgacha kelgan ziyoratchilar orasida qayd etilgan; 20 000 dan ortiq ziyoratchi haj 1907—1908-yillarida vabodan vafot etgan.
- Yettinchi pandemiya 1962—1966-yillarga to‘g‘ri keladi. U Indoneziyada boshlangan va shtamm nomiga ko‘ra El-Tor deb atalgan. 1963-yilda Bangladeshga, 1964-yilda Hindistonga va SSSRga 1966-yilda yetib borgan.
Tif
Tif — yuqori ruhiy faoliyat buzilishlari va kuchli isitma hamda intoksikatsiya bilan kechadigan ayrim yuqumli kasalliklarning umumiy nomi. Eng mashhur turlari — toshmali tif, qorin tifi va qaytalama tif. XIX asrning birinchi yarmigacha kasallik alohida guruhlarga ajratilmagan. Qorin tifi 1829-yilda, qaytalama tif esa 1843-yilda.
- alohida guruh sifatida ajratilgan. Miloddan avvalgi 430—427-yillarda Peloponnes urushi davrida epidemiya avj olib, Afina armiyasining to‘rtdan biri va aholisining to‘rtdan biri halok bo‘lgan. Kasallik Afinaning ustun mavqeyini jiddiy zaiflashtirgan va tarixiy manbalarga «Fukidid o‘lati» nomi bilan kirgan. Epidemiyaning infeksion qo‘zg‘atuvchisi 2006-yilgacha aniq ma’lum bo‘lmagan. O‘sha yili Afina akropoli ostidagi ommaviy qabrdan topilgan tishlar tahlili qorin tifi bakteriyalari mavjudligini ko‘rsatgan.
- Birinchi jahon urushi davrida toshmali tifning yirik epidemiyalari yuz bergan. Masalan, Rossiya va Polshada qariyb 30 million kishi toshmali tif bilan kasallangan, ulardan 3,5 millioni vafot etgan.
Gripp

Gripp — o‘tkir yuqumli kasallik bo‘lib, nafas yo‘llarini zararlaydi va o‘tkir respirator virusli infeksiyalar (O‘RVI) guruhidagi virus sababli yuzaga keladi. Vaqti-vaqti bilan kasallikning avj olishi, epidemiyalar va hatto pandemiyalar qayd etiladi. Hozirgi vaqtda antigen tarkibi bilan farqlanadigan gripp virusining 2 000 dan ortiq varianti aniqlangan. JSST hisob-kitoblariga ko‘ra, hozir dunyoda mavsumiy epidemiyalar paytida virusning barcha shtammlari sababli yiliga 250 mingdan 500 minggacha odam (aksariyati 65 yoshdan oshganlar) vafot etadi, ayrim yillarda o‘lim soni bir millionga yetishi mumkin.
- Ispan grippi ( H1N1 shtammi) — 1918—1920-yillarda kasallik 50—100 million kishining hayotiga zomin bo‘lgan.
- Osiyo grippi ( H2N2 shtammi) — 1957—1958-yillarda taxminan 2 million kishi halok bo‘lgan.
- Gonkong grippi ( H3N2 shtammi) — 1968—1969-yillarda taxminan 1 million kishi, jumladan AQSHda qariyb 100 ming kishi vafot etgan.
- «Cho‘chqa grippi» ( A/H1N1 shtammi) — 2009—2010-yillarda, 24-fevral 2010-yil holatiga ko‘ra, alohida laboratoriya tekshiruvi orqali tasdiqlangan 16 mingdan ortiq o‘lim holati qayd etilgan.
Sil
Yer aholisining uchdan bir qismi Kox tayoqchasi bilan zararlangan va har soniyada yana kimdir uni yuqtiradi. Ushbu yashirin infeksiyalarning taxminan 5—10 foizi oxir-oqibat faol kasallikka aylanadi; tegishli davolanmasa, u kasallanganlarning yarmidan ko‘prog‘ini o‘ldiradi[manba 4032 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Har yili dunyo bo‘ylab 8 million kishi sil bilan kasallanadi va 2 million kishi vafot etadi. XIX asrda sil Yevropaning voyaga yetgan aholisining qariyb chorak qismini o‘ldirgan. 1918-yilda Fransiyada har oltinchi o‘lim sil tufayli yuz bergan. XX asr davomida sildan taxminan 100 million kishi vafot etgan. Bugungi kungacha sil rivojlanayotgan mamlakatlarda sog‘liqni saqlashning asosiy muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Bezgak
Bezgaktropik va subtropik mintaqalarda, jumladan Amerika qit’alari, Osiyo va Afrikada keng tarqalgan. XXI asr boshida har yili taxminan 350—500 million bezgak holati qayd etilgan, ularning bir milliondan ortig‘i o‘lim bilan yakunlangan; kasallanish holatlarining 85—90 foizi Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika hududlariga to‘g‘ri kelgan va zararlanganlarning aksariyati 5 yoshgacha bo‘lgan bolalardir. Keyingi 20 yil davomida o‘lim darajasi ikki baravar oshishi kutilgan[ma’lumotni yangilash kerak]. Bu qo‘zg‘atuvchining dori vositalariga sezgirligi kamayishi bilan bog‘liq.
Bezgak, ehtimol, Rim imperiyasining qulashiga sabab bo‘lgan omillardan biri edi. Kasallik Rim isitmasi[ingl.]. Plasmodium falciparum — bezgak qo‘zg‘atuvchisi — Afrikadan keltirilgan qullar bilan Amerika qit’asiga kirib kelgan va mustamlakachilar hamda mahalliy aholi uchun jiddiy xavfga aylangan. AQSHdagi fuqarolar urushi davrida har ikki tomon askarlari orasida taxminan 1,2 million bezgak holati qayd etilgan.
Moxov
Moxovbatsillalar Mycobacterium leprae tomonidan qo‘zg‘atiladi. Bu surunkali kasallik bo‘lib, inkubatsiya davri juda uzoq: o‘rtacha uch-besh yil, adabiyotlarda esa 40 yil davom etgan inkubatsiya davri ham qayd etilgan. 1985-yildan buyon dunyo bo‘ylab 15 million kishi bu kasallikdan davolangan. 2002-yilda 763 917 ta yangi holat aniqlangan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, butun dunyoda bir milliondan ikki milliongacha kishi moxov tufayli nogironligi bo‘lgan shaxsga aylangan.
Moxov insoniyatga kamida miloddan avvalgi 600-yildan beri ma’lum bo‘lib, qadimgi Xitoy, Misr va Hindiston sivilizatsiyalarida yaxshi tanilgan. Rivojlangan o‘rta asrlar davrida G‘arbiy Yevropa bu kasallikning misli ko‘rilmagan darajada tarqalishiga duch kelgan. O‘sha vaqtda ko‘plab moxovxonalar.
OIV infeksiyasi
OIV — odam immunitet tanqisligi virusi bo‘lib, uzoq inkubatsiya davriga ega kasallik — OIV infeksiyasini keltirib chiqaradi. Uning oxirgi bosqichi orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi (OITS) deb ataladi. OIV infeksiyasi va OITSdan eng ko‘p zarar ko‘rgan mamlakatlarda pandemiya iqtisodiy o‘sishni sekinlashtirib, aholi kambag‘alligini oshirmoqda.
- OIV bo‘yicha BMTning OIV/OITS bo‘yicha qo‘shma dasturi (UNAIDS) va Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) bahosiga ko‘ra, 1981—2006-yillarda OIV infeksiyasi va OITS bilan bog‘liq kasalliklardan 25 million kishi vafot etgan. 2007-yil boshiga kelib dunyo bo‘ylab taxminan 40 million kishi (Yer aholisining 0,66 foizi) OIV tashuvchisi bo‘lgan.
COVID-19 koronavirus infeksiyasi

COVID-19 koronavirus infeksiyasi (inglizcha ingl. Coronavirus Disease 2019 iborasining qisqartmasi), ilgari 2019-nCoV koronavirus infeksiyasi deb atalgan, SARS-CoV-2 virusi sababli yuzaga keladigan, og‘ir kechishi mumkin bo‘lgan o‘tkir respirator infeksiyadir. U o‘tkir respirator virusli infeksiyaning yengil shaklida (barcha tasdiqlangan holatlarning 80 foizidan ortig‘i) ham, og‘ir shaklida (barcha infeksiyalanganlarning 5 foizidan ko‘p bo‘lmagan qismi) ham kechishi mumkin bo‘lgan xavfli kasallikdir. Og‘ir shakldagi o‘ziga xos asoratlar orasida virusli pnevmoniya bo‘lib, u o‘tkir respirator distress sindromi yoki nafas yetishmovchiligiga olib kelishi hamda o‘lim.
xavfini oshirishi mumkin. Virus 2019-yilda Xitoyda aniqlangan, 2020-yilda esa uning tarqalishi Yer yuzining deyarli barcha hududlarida pandemiyaga sabab bo‘lgan. Pandemiya ayniqsa Hindiston, AQSH, Braziliya, Janubiy va G‘arbiy Yevropada og‘ir kechgan. Ikki yil ichida koronavirus 5 million kishining hayotiga zomin bo‘lgan; 400 milliondan ortiq kishi (Yer aholisining 5 foizi) kasallikni u yoki bu shaklda boshdan kechirgan. Pandemiya iqtisodiy inqirozga, deyarli hamma joyda karantin choralarining joriy etilishiga, himoya niqoblarining taqilishiga va 2021-yil boshidan majburiy tus olgan ommaviy emlashga olib kelgan.
Adabiyotlar
Mazkur atama quyidagi atamalar guruhiga kiradi: | |||
| -demi- | -zoo- | -fito- | |
|---|---|---|---|
| En- | Endemiya | Enzootiya | Enfitotiya |
| Epi- | Epidemiya | Epizootiya | Epifitotiya |
| Epi-…-logiya | Epidemiologiya | Epizootologiya | Epifitotiologiya |
| Pan- | Pandemiya | Panzootiya | Panfitotiya |
- Gezer G.[nem.] Ommaviy kasalliklar tarixi. 2 qismda / Professor Gezer asari. Nemis tilidan tarjima. — Sankt-Peterburg: Ichki ishlar vazirligi bosmaxonasi, 1867. VI,IV,423 b. + IV,224,48,21 b.
- COVID-19 pandemiyasining onlayn xaritasi. Arxivlangan 2020-yil 3-aprel.
- Davletshin F. A., Solovova S. O., Petruchuk O. Ye. Dunyodagi vabo pandemiyalari va Rossiya Federatsiyasida uning oldini olish. Arxivlangan 2016-yil 16-sentabr. // «Ilmiy tadqiqotlar dinamikasi» xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi, 2012-yil 07-15-iyul, Polsha
- Yettinchi pandemiya davrida SSSRda vabo / Tahriri ostida: V. I. Pokrovskiy. — M.: Tibbiyot, 2000. — 472 b. — 1000 nusxa — ISBN 5-225-04537-5.
- Pandemiya : [arxiv. 2023-yil 3-yanvar] / Jarov S. N. // P — Perturbatsion funksiya [elektron resurs]. — 2014. — B. 208. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 25). — ISBN 978-5-85270-362-0.