Kvant nuqtalar nima

Kvant nuqtalarning kolloid suspenziyalari (muallaq aralashmalari), ultrabinafsha nurlar bilan yoritilgan. Turli oʻlchamdagi kvant nuqtalar quyidagi hodisa tufayli turli rangdagi yorugʻlik chiqaradi: kvant oʻlcham effekti.
Nurlanish spektri binafsharangdan toʻq qizil ranggacha bosqichma-bosqich oʻzgaradigan kvant nuqtalar. Suspenziyalardagi kvant nuqtalarning taxminiy oʻlchamlari:
2 nm — koʻk rangli nurlanish,
4 nm — yashil,
5 nm — sariq,
6 nm — qizil.

Kvant nuqta (KT, nanokristall, sunʼiy atom) — oʻtkazgich yoki yarimoʻtkazgichning (masalan, InGaAs, CdSe, CdS yoki GaInP/InP), zaryad tashuvchilari (elektronlar yoki kovaklar) fazoning uchala yoʻnalishi boʻyicha cheklangan kichik sohasidir. Kvant nuqtaning oʻlchami shu qadar kichik boʻlishi kerakki, kvant effektlari sezilarli boʻlsin. Kvant nuqtalar ultrabinafsha nurlar bilan yoritilganda,, elektron kvant nuqta ichida yuqoriroq energetik holatga qoʻzgʻalishi mumkin. Agar yarimoʻtkazgich kvant nuqta koʻrib chiqilsa, elektronning valent zonasidan bevosita oʻtkazuvchanlik zonasigaoʻtishi kuzatiladi. Qoʻzgʻalgan elektron energiyasini foton sifatida chiqarib, valent zonasiga qaytishi mumkin. Bu yorugʻlik chiqarilishi (fotolyuminessensiya) oʻngdagi rasmda koʻrsatilgan. Bu yorugʻlikning rangi oʻtkazuvchanlik zonasi va valent zonasi orasidagi energiya farqiga yoki zona tuzilishi KTda aniq belgilanmagan boʻlsa, diskret energetik holatlar orasidagi oʻtishga bogʻliq.

Nanooʻlchamli yarimoʻtkazgich materiallar elektronlarni yoki kovaklarnimahkam tutib turadi. Bunday cheklanish qutidagi zarrachamodeliga oʻxshaydi. Kvant nuqtalarning yorugʻlikni yutish va chiqarish xususiyatlari diskret, kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan ruxsat etilgan energiya sathlari orasidagi oʻtishlarga mos keladi va atom spektrlarini eslatadi. Shu sababli kvant nuqtalar baʼzan sunʼiy «atomlar»deb ataladi; bu ularning bogʻlangan va diskret elektron holatlaritabiatda mavjud atomlar yoki molekulalardagi holatlarga oʻxshashligini taʼkidlaydi. Kvant nuqtalardagi elektronlarning toʻlqin funksiyalari haqiqiy atomlardagiga oʻxshaydi. Ikki yoki undan ortiq kvant nuqtani birlashtirish orqali sunʼiy «molekula»hosil qilish mumkin; u hatto xona haroratida ham gibridlanish xususiyatini namoyon qiladi. Kvant nuqtalarni aniq tartibda yigʻish natijasida oʻziga xos optik va elektron xossalarga ega, sunʼiy qattiq jismlar kabi ishlaydigan superpanjaralar hosil boʻlishi mumkin.

Kvant nuqtalar hajmiy yarimoʻtkazgichlar bilan alohida atomlar yoki molekulalar oʻrtasidagi oraliq xossalarga ega. Ularning optoelektron xususiyatlari oʻlchami va shakliga qarab oʻzgaradi. Diametri 5—6 nm boʻlgan kattaroq KTlar uzunroq toʻlqinlar ni, masalan, toʻq sariq yoki qizil yorugʻlikni chiqaradi. Kichikroq KTlar (2—3 nm) esa qisqaroq toʻlqinlarni chiqarib, koʻk va yashil yorugʻlik hosil qiladi. Biroq aniq ranglar KTning kimyoviy tarkibiga bogʻliq holda farqlanadi.

Kvant nuqtalarning istiqbolli qoʻllanish sohalariga bir elektronli tranzistorlar, quyosh elementlari, yorugʻlik chiqaruvchi diodlar, lazerlar, yakka foton manbalari[ingl.], ikkinchi garmonikani generatsiyalash, kvant hisoblash, hujayra biologiyasidagi tadqiqotlar, mikroskopiya[ingl.] va tibbiy vizualizatsiyakiradi. Ularning kichik oʻlchami ayrim KTlarni eritmada muallaq holda saqlash va purkagichli bosib chiqarish hamda sentrifugalash[ingl.]da qoʻllash imkonini beradi. Ulardan yupqa plyonkalar Lengmyur—Blodjetttayyorlashda foydalanilgan. Ushbu usullar yarimoʻtkazgichlarni ishlab chiqarishning arzonroq va kamroq mehnat talab qiladigan usullarini yaratishga xizmat qiladi.

Kvant nuqtalarni hosil qilishning bir necha keng tarqalgan usullari mavjud. Bular kolloid sintez, oʻz-oʻzidan yigʻilish, elektr maydonidan foydalanish va boshqalarni oʻz ichiga oladi.

Ishlab chiqarish

Kolloid sintez

Kolloid yarimoʻtkazgich nanokristallar anʼanaviy kimyoviy jarayonlarga oʻxshash tarzda eritmalardan sintez qilinadi. Asosiy farq shundaki, mahsulot qattiq modda koʻrinishida choʻkmaga tushmaydi va eritmada ham toʻliq erigan holda qolmaydi. Eritma yuqori haroratgacha qizdirilganda prekursorlar parchalanib, monomerlar hosil qiladi; ular esa kristallanish markazlarida nanokristallarni hosil qiladi. Nanokristallarning oʻsishi uchun maqbul sharoitlarni aniqlashda harorat hal qiluvchi omildir. Sintez jarayonida atomlarning qayta joylashishi va toblanishi ni taʼminlash uchun harorat yetarlicha yuqori, ayni paytda kristallarning oʻsishiga imkon beradigan darajada past boʻlishi kerak. Monomerlar konsentratsiyasi ham nanokristallarning oʻsishi vaqtida qatʼiy nazorat qilinishi lozim boʻlgan yana bir muhim omildir. Bu jarayon ikki rejimda kechishi mumkin: «fokuslanish» va «fokusdan chiqish». Yuqori monomer konsentratsiyalarida kritik oʻlcham (nanokristallar na oʻsadigan, na kichrayadigan oʻlcham) nisbatan kichik boʻladi va deyarli barcha zarrachalar oʻsadi. Bu rejimda kichik zarrachalar yiriklariga qaraganda tezroq oʻsadi (chunki katta kristallarning oʻsishi uchun kichik kristallarnikiga nisbatan koʻproq atom kerak boʻladi). Natijada KTlar oʻlchamlari taqsimotining fokuslanishi yuz beradi va deyarli bir xil oʻlchamli, monodispers zarrachalar taqsimoti hosil boʻladi. Oʻlcham boʻyicha fokuslanish mavjud nanokristallarning oʻrtacha oʻlchami kritik oʻlchamdan doimo biroz katta boʻladigan monomer konsentratsiyasida eng samarali kechadi. Vaqt oʻtishi bilan monomer konsentratsiyasi kamayadi, kritik oʻlcham mavjud oʻrtacha oʻlchamdan oshadi va taqsimot fokusdan chiqadi. Koʻplab turdagi yarimoʻtkazgich KTlarni ishlab chiqarish uchun kolloid usullar ishlab chiqilgan. Odatdagi kvant nuqtalar qoʻrgʻoshin sulfidi, qoʻrgʻoshin selenidi, kadmiy selenidi, kadmiy sulfidi, kadmiy telluridi, indiy arsenidi va indiy fosfidikabi ikkilik birikmalardan iborat boʻladi. KTlarni kadmiy selenid sulfidi kabi uch komponentli birikmalardan ham tayyorlash mumkin. Bundan tashqari, soʻnggi yutuqlar kolloid kvant nuqtalarni, xususan, perovskit asosidagilarini sintez qilishga imkon berdi. Bunday kvant nuqtalarning har biri 100 dan 100 000 tagacha atomni oʻz ichiga olishi mumkin; kvant nuqta diametri ≈10 dan 50 tagacha atom diametriga teng. Bu taxminan 2 dan 10 nanometrgacha boʻlgan oʻlchamga, shuningdek diametri 10 nm boʻlgan holatga mos keladi.

Olein kislotasi, oleilamin va gidroksil ligandlar bilan toʻliq passivlangan qoʻrgʻoshin sulfidi (selenidi) kolloid nanozarrachasining ideallashtirilgan tasviri (oʻlchami ≈5 nm).

Koʻp miqdordagi kvant nuqtalarni kolloid sintezorqali olish mumkin. Jarayonni keng koʻlamda qoʻllash mumkinligi va laboratoriya sharoitlari kolloid sintez usullarini tijoratda qoʻllash uchun istiqbolli qiladi.

Plazmali sintez

Plazmali sintez kvant nuqtalarni, ayniqsa kovalent bogʻlanishga ega turlarini ishlab chiqarishning gaz fazasidagi eng ommabop usullaridan biriga aylandi. Masalan, kremniy (Si) va germaniy (Ge) kvant nuqtalari nomuvozanat plazmayordamida sintez qilindi. Nomuvozanat plazmadan foydalanish kvant nuqtalarning oʻlchami, shakli, yuzasi va tarkibini boshqarish imkonini beradi. Kvant nuqtalarni legirlash juda murakkab jarayon boʻlsa-da, plazmali sintezda bu ham amalga oshirilgan. Plazmali sintez natijasida yuzasini oʻzgartirish mumkin boʻlgan kukun shaklidagi KTlar olinadi. Bu kvant nuqtalarni organik erituvchilarda yoki suvda yaxshi dispersiyalashga, yaʼni kolloid kvant nuqtalar hosil qilishga yordam beradi.

Elektr maydoni ishtirokida ishlab chiqarish

Elektrostatik potensial, kvant nuqtani yaratish uchun zarur boʻlib, bir necha usulda hosil qilinishi mumkin. Bunga tashqi elektrodlar, legirlash, deformatsiya yoki aralashmalar kiradi. Oʻz-oʻzidan yigʻiladigan kvant nuqtalar odatda 5 dan 50 nm gacha oʻlchamga ega. Yarimoʻtkazgich geterotuzilmalaridagi ikki oʻlchamli elektron gazini litografik naqshli zatvor elektrodlari yordamida yoki oʻyib ishlov berish natijasida hosil qilingan KTlarning koʻndalang oʻlchamlari 20 dan 100 nm gacha boʻlishi mumkin.

  • Baʼzi kvant nuqtalar bir materialning kattaroq taqiqlangan zonaga ega boshqa material ichiga joylashtirilgan kichik sohalaridir. Bunday tuzilmalar, masalan, yadrosi CdSe va qobigʻi ZnS dan tashkil topgan «yadro–qobiq» tuzilmalari yoki kremniy dioksidining ormosildeb ataladigan maxsus shakllaridan tayyorlangan tuzilmalar boʻlishi mumkin. Monoqatlamdan yupqaroq qobiqlar ham kvant nuqtalarni passivlashning samarali usuli boʻlishi mumkin; masalan, CdS monoqatlamosti qobiqlari bilan qoplangan PbS yadrolari.
  • Baʼzan kvant nuqtalar kvant oʻrali tuzilmalarda qatlam qalinligining bir monoqatlam miqyosidagi tebranishlari sababli oʻz-oʻzidan yuzaga keladi.
Atom darajasidagi ajrata olish qobiliyatiga ega skanerlovchi transmission elektron mikroskopiyada olingan, indiy-galliy arsenidikvant nuqtasining galliy arsenidi, matritsasidagi tasviri .
  • Oʻz-oʻzidan yigʻiladigan kvant nuqtalar maʼlum sharoitlarda molekulyar-nurli epitaksiya (MNE) va metallorganik birikmalarni gaz fazasidan choʻktirish (MOVPE) jarayonlarida, material kristall panjarasi doimiysi unga mos kelmaydigan taglikda oʻstirilganda, oʻz-oʻzidan paydo boʻladi. Natijada yuzaga keladigan deformatsiya ikki oʻlchamli hoʻllovchi qatlamustida orolchalar hosil boʻlishiga olib keladi. Bu oʻsish rejimi Stranskiy–Krastanov oʻsishideb ataladi. Keyin orolchalar ustidan material oʻstirilib, kvant nuqtalar hosil qilinadi. Bu usulda olinadigan keng tarqalgan kvant nuqtalar turi — indiy-galliy arsenidi ning galliy arsenidiichidagi kvant nuqtalaridir. Bunday kvant nuqtalar kvant kriptografiyasi (yaʼni yakka foton manbalari) va kvant hisoblashda qoʻllanishi mumkin. Bu usulning asosiy cheklovlari — ishlab chiqarish xarajati va alohida nuqtalarning joylashuvini boshqarish imkoni yoʻqligidir.
  • Alohida kvant nuqtalar uzoqdan legirlangan kvant oʻralari yoki yarimoʻtkazgich geterotuzilmalaridagi ikki oʻlchamli elektron yoki kovak gazlaridan ham hosil qilinadi. Ular lateral kvant nuqtalardeb ataladi. Namuna yuzasi yupqa rezist qatlami bilan qoplanadi, soʻng elektron-nurli litografiya yordamida rezistda koʻndalang naqsh hosil qilinadi. Bu naqsh oʻyib ishlov berish yoki metall elektrodlar yotqizish orqali elektron yoxud kovak gaziga koʻchiriladi; elektrodlar elektron gazi bilan oʻzlari orasiga tashqi kuchlanish berish imkonini beradi. Bunday kvant nuqtalar asosan elektron yoki kovak tashilishi bilan bogʻliq tajribalar va qoʻllanmalar uchun qiziqish uygʻotadi, shuningdek, spin kubitlarisifatida qoʻllanadi. Bu turdagi kvant nuqtalarning afzalligi — zatvor elektrodlari yordamida geometrik oʻlcham, shakl va cheklovchi potensial kuchini boshqarib, ularning energiya spektrini loyihalash mumkinligidir. Ular tunnel toʻsiqlari orqali oʻtkazuvchi kontaktlarga oson ulanadi, bu esa tunnel spektroskopiyasi usullari bilan oʻrganish imkonini beradi.
  • Komplementar metall–oksid–yarimoʻtkazgich (KMOʻY) texnologiyasi dan kremniy kvant nuqtalarini tayyorlashda foydalanish mumkin. Juda kichik (L = 20 nm, W = 20 nm) KMOʻY tranzistorlar −269 °C (4 K) dan taxminan −258 °C (15 K) gacha boʻlgan kriogen haroratlarda bir elektronli kvant nuqtalar kabi ishlaydi. Tranzistorda elektronlar (kovaklar)ning ketma-ket zaryadlanishi tufayli Kulon blokadasi kuzatiladi. Kanalda tutib turilgan elektronlar (kovaklar) soni zatvordagi kuchlanish bilan belgilanadi: u nol elektrondan (kovakdan) boshlanib, 1 yoki undan ortiq qiymatga sozlanishi mumkin.

Viruslar yordamida yigʻish

Gen muhandisligi yordamida oʻzgartirilgan viruslar — M13 bakteriofaglari kvant nuqtali biokompozit tuzilmalarni yaratish imkonini beradi. Avvalroq genetik oʻzgartirilgan viruslar yarimoʻtkazgichlar ning maʼlum sirtlarini kombinator fag displeyiorqali tanlab olish usuli bilan taniy olishi koʻrsatilgan. Bundan tashqari, tabiiy turdagi viruslarning suyuq kristalli tuzilmalarini (Fd, M13 va TMV) eritma konsentratsiyasi, ion kuchi va eritmalarga berilgan tashqi magnit maydonni boshqarish orqali tartibga solinishi maʼlum. Shu bois viruslarning maʼlum sirtlarni tanish xususiyatlaridan noorganik nanokristallarni joylashtirish va suyuq kristallar hosil boʻlishi bilan belgilanadigan masofalarda tartibli massivlar yaratish uchun foydalaniladi. Li va hammualliflar (Lee et al., 2000) shu maʼlumotlarga tayanib, fag eritmasi va ZnSprekursoridan oʻz-oʻzidan yigʻiladigan, kuchli yoʻnaltirilgan va mustaqil turadigan plyonkalar tayyorlashga muvaffaq boʻlgan. Ushbu tizim genetik modifikatsiya va tanlash yordamida bakteriofag uzunligini ham, noorganik material turini ham oʻzgartirish imkonini bergan.

Elektrokimyoviy yigʻish

Kvant nuqtalarning yuqori darajada tartiblangan massivlari elektrokimyoviy usullar bilan ham olinadi. Elektrolit–metall chegarasidagi ion reaksiyasi orqali shablon hosil qilinadi; natijada metall sirtida nanostrukturalar, jumladan kvant nuqtalar oʻz-oʻzidan yigʻiladi. Keyinchalik ushbu metall tanlangan taglikda nanostrukturalarni meza-oʻyish uchun niqob sifatida ishlatiladi.

Ommaviy ishlab chiqarish

Kvant nuqtalarni ommaviy ishlab chiqarish yuqori haroratli ikki martalik inyeksiyadeb nomlanuvchi jarayonga asoslanadi. Koʻplab kompaniyalar uni yuzlab kilogrammdan tonnalargacha kvant nuqta talab etiladigan tijorat qoʻllanmalari uchun kengaytirgan. Bu ishlab chiqarish usuli turli oʻlcham va tarkibdagi, oʻlchamlari barqaror takrorlanadigan KTlarni olish imkonini beradi.

III—V guruh elementlariga asoslangan kvant nuqtalar kabi kadmiysiz ayrim kvant nuqtalarda bogʻlanish II—VI guruh materiallariga qaraganda koʻproq kovalent xususiyatga ega. Shuning uchun yuqori haroratli ikki martalik inyeksiya sintezida nanozarrachalar ning yadrolanishi va oʻsishini ajratish qiyinroq. Kvant nuqtalarni sintez qilishning muqobil usuli — molekulyar ekish jarayoni — katta hajmda xossalari takrorlanadigan, yuqori sifatli kvant nuqtalarni ishlab chiqarish imkonini beradi. Bunda bir xil molekulyar klaster birikmasining molekulalari nanozarrachalar oʻsishi uchun yadrolanish markazi vazifasini bajaradi, shu tariqa yuqori haroratli inyeksiya bosqichiga ehtiyoj qolmaydi. Zarrachalar kerakli oʻlchamga yetguncha oʻrtacha haroratda vaqti-vaqti bilan prekursorlar qoʻshib boriladi. Molekulyar ekish usuli faqat kadmiysiz kvant nuqtalarga taalluqli emas; masalan, u yordamida II—VI guruh elementlaridan iborat yuqori sifatli kvant nuqtalarning kilogrammlik partiyalari bir necha soatda sintez qilinadi.

Kolloid kvant nuqtalarni ommaviy ishlab chiqarishning yana bir yoʻli — maʼlum yuqori haroratli inyeksiya usulini uzluksiz oqimli texnik tizimga koʻchirishdir. Yuqoridagi usulda uchraydigan partiyalararo farqlar aralashtirish, oʻstirish, modda tashilishi va haroratni boshqarish uchun texnik komponentlardan foydalanish orqali kamaytiriladi. CdSe asosidagi yarimoʻtkazgich nanozarrachalarini ishlab chiqarishda bu usul oʻrganilib, oyiga bir necha kilogramm hajmga moslashtirilgan. Texnik komponentlarni oʻtkazuvchanlik quvvati va oʻlchamiga qarab oson almashtirish mumkinligi sababli ishlab chiqarishni oʻnlab, hatto yuzlab kilogrammgacha oshirish mumkin.

2011-yilda AQSH va Niderlandiya kompaniyalari konsorsiumi kvant nuqtalarni yirik seriyada ishlab chiqarishda muhim natijaga erishganini eʼlon qildi: anʼanaviy yuqori haroratli ikki martalik inyeksiya usuli oqimli tizimga moslashtirildi.

23-yanvar 2013-yilda Dow kompaniyasi Buyuk Britaniyaning Nanoco kompaniyasi bilan uning past haroratli molekulyar ekish usulidan elektron displeylar uchun kadmiysiz kvant nuqtalarni ommaviy ishlab chiqarishda foydalanish boʻyicha eksklyuziv litsenziya shartnomasini tuzdi. 24-sentabr 2014-yilda Dow Janubiy Koreyada «millionlab televizorlar va planshetlar kabi boshqa kadmiysiz qurilmalar» uchun yetarli kvant nuqta ishlab chiqara oladigan korxona qurish ishlarini boshladi. Ommaviy ishlab chiqarish 2015-yil oʻrtalarida boshlanishi kerak edi. 24-mart 2015-yilda Dow kompaniyasi LG Electronics bilan displeylarda kadmiysiz kvant nuqtalardan foydalanishni rivojlantirish boʻyicha hamkorlik bitimini eʼlon qildi.

Ogʻir metallarsiz kvant nuqtalar

Dunyoning koʻplab hududlarida hozirda maishiy buyumlarda zaharli ogʻir metallar dan foydalanish cheklangan yoki taqiqlangan. Bu esa kadmiy asosidagi kvant nuqtalarning aksariyatini isteʼmol mahsulotlarida qoʻllashga yaroqsiz qiladi.

Tijoriy jihatdan yaroqli boʻlishi uchun ogʻir metallarni oʻz ichiga olmaydigan, koʻrinadigan va yaqin infraqizil spektrda yorqin nurlanish beradigan hamda CdSe kvant nuqtalariga oʻxshash optik xossalarga ega bir qator kvant nuqtalar ishlab chiqildi. Bunday materiallar qatoriga InP/ZnS, CuInS/ZnS, Si, Ge va C kiradi.

Peptidlar ham kvant nuqtalar uchun istiqbolli material sifatida oʻrganilmoqda.

Salomatlik va xavfsizlik

Ayrim kvant nuqtalar muayyan sharoitlarda inson salomatligi va atrof-muhit uchun xavf tugʻdiradi. Taʼkidlash joizki, kvant nuqtalarning toksikligini oʻrganish asosan kadmiysaqlovchi zarrachalarga qaratilgan; hayvon modellarida fiziologik jihatdan ahamiyatli dozalardan keyingi taʼsirlar hali toʻliq koʻrsatilmagan. Hujayra kulturalariga asoslangan KT toksikligining in vitrotadqiqotlari ularning zaharliligi koʻplab omillarga, jumladan, fizik-kimyoviy xususiyatlariga (oʻlcham, shakl, tarkib, sirt funksional guruhlari va sirt zaryadlari) hamda atrof-muhit sharoitiga bogʻliq boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. Potensial toksiklikni baholash murakkab: bunda KT oʻlchami, zaryadi, konsentratsiyasi, kimyoviy tarkibi, qoplovchi ligandlari, shuningdek oksidlanish, mexanik va fotolitik barqarorligi kabi omillarni hisobga olish zarur.

Koʻplab tadqiqotlar namunaviy hujayra kulturalari yordamida KTlarning sitotoksiklik mexanizmini oʻrganishga qaratilgan. CdSe kvant nuqtalari ultrabinafsha nurlanish yoki havo taʼsirida oksidlanishdan soʻng erkin kadmiy ionlarini ajratib, hujayralarning nobud boʻlishiga olib kelishi koʻrsatilgan. II—VI guruh elementlaridan iborat KTlar yorugʻlik taʼsirida kislorodning faol shakllari ni hosil qilishi, ular esa oqsillar, lipidlar va DNK kabi hujayra tarkibiy qismlariga zarar yetkazishi mumkinligi ham qayd etilgan. Ayrim tadqiqotlarda ZnS qobigʻini qoʻshish CdSe KTlarida kislorodning faol shakllari hosil boʻlishini toʻxtatishi koʻrsatilgan. KT toksikligining yana bir jihati shuki, in vivo sharoitida oʻlchamga bogʻliq hujayra ichidagi yoʻllar bu zarrachalarni metall ionlari yetib bormaydigan organellalarda toʻplashi mumkin; natijada ularning sitotoksiklik koʻrinishlari tarkibidagi metall ionlarinikidan farq qiladi. KTlarning hujayra yadrosida joylashishi haqidagi xabarlar toksiklikning qoʻshimcha xavfini bildiradi: ular DNK mutatsiyalarini keltirib chiqarishi, mutatsiyalar keyingi hujayra avlodlariga oʻtib, kasalliklarga sabab boʻlishi mumkin.

Hayvon modellarida oʻtkazilgan in vivo tadqiqotlarida ayrim organellalarda KTlar toʻplanishi qayd etilgan boʻlsa-da, gistologik va biokimyoviy tahlillar hayvonlarning xulq-atvori, vazni, gematologik koʻrsatkichlari yoki organlarida shikastlanishlar borligini aniqlamagan. Bu natijalar olimlarni KT toksikligini belgilovchi eng muhim omil hujayra ichidagi doza ekaniga ishontirdi. Demak, KTlarning samarali hujayra ichi konsentratsiyasini belgilovchi endositoz omillari — oʻlcham, shakl va sirt kimyosi — ularning toksikligini ham belgilaydi. Hayvon modellarida ZnS radioaktiv izotopi bilan belgilangan, ligand qobigʻi 99m Tcbilan tamgʻalangan CdSe KTlarini inyeksiya qilish orqali ularning siydik bilan chiqarilishi ham koʻrsatilgan. Boshqa koʻplab tadqiqotlarda KTlar hujayra darajasida saqlanib qoladi degan xulosaga kelingan boʻlsa-da, ekzositoz KTlarning organizmdan chiqishi ilmiy adabiyotlarda hali ham yetarlicha oʻrganilmagan.

Keng koʻlamli tadqiqotlar KT toksikligi haqidagi bilimlarni oshirgan boʻlsa-da, ilmiy adabiyotlarda katta tafovutlar mavjud va koʻplab savollar ochiq qolmoqda. Oddiy kimyoviy moddalarga nisbatan bu materiallar sinfining xilma-xilligi ularning zaharliligini baholashni juda murakkablashtiradi. Toksiklik pH darajasi, yoritilish va hujayra turi kabi atrof-muhit omillariga qarab oʻzgarishi ham mumkin. Shu sababli kimyoviy moddalarning toksikligi ni baholashning anʼanaviy usullari, masalan, LD 50, KTlarga tatbiq etilmaydi. Shuning uchun tadqiqotchilar yangi yondashuvlarni joriy etish va mavjud usullarni ushbu noyob materiallar sinfiga moslashtirishga eʼtibor qaratmoqdalar. Ilmiy hamjamiyat xavfsizroq KTlar yaratish strategiyalarini oʻrganmoqda. Bu sohadagi soʻnggi yangiliklardan biri uglerod kvant nuqtalari ning kashf etilishidir. Ular optik faol nanozarrachalarning yangi avlodi boʻlib, yarimoʻtkazgich KTlarining oʻrnini bosishi mumkin; ularning asosiy afzalligi toksikligi ancha pastligidir.

Optik xossalari

Yarimoʻtkazgichlarda yorugʻlik yutilganda, odatda, elektron valent zonasidan oʻtkazuvchanlik zonasiga oʻtadi va oʻrnida kovakqoladi. Elektron va kovak birikib, bogʻlangan holat — eksitonni hosil qilishi mumkin. Eksiton rekombinatsiyalanganda (yaʼni elektron asosiy holatiga qaytganda) uning energiyasi yorugʻlik sifatida nurlanishi mumkin. Bu hodisa fluoressensiyadeb ataladi. Soddalashtirilgan modelda chiqariladigan foton energiyasi eng yuqori band va eng quyi boʻsh energetik sathlar orasidagi taqiqlangan zona energiyasi, kovak va qoʻzgʻalgan elektronning cheklanish energiyalari hamda eksitonning (elektron–kovak juftining) bogʻlanish energiyasi yigʻindisi sifatida tushuntiriladi.

Rasmda eksitondagi qoʻzgʻalgan elektron va kovak hamda ularga mos energiya sathlarining soddalashtirilgan tasviri berilgan. Umumiy energiyani taqiqlangan zona energiyasi, eksitondagi Kulon tortishishida ishtirok etuvchi energiya va qoʻzgʻalgan elektron hamda kovakning cheklanish energiyalari yigʻindisi sifatida qarash mumkin.

Kvant oʻlcham effekti energiyasi kvant nuqtaning oʻlchamiga bogʻliq boʻlgani uchun yutilishboshlanishini ham, fluoressensiya nurlanishini ham sintez paytida kvant nuqtaning oʻlchamini oʻzgartirish orqali boshqarish mumkin. Nuqta qanchalik katta boʻlsa, qizilroq (energiyasi pastroq) boʻladi: uning yutilishi boshlanishi ham, spektri fluoressensiyaham shunga mos siljiydi. Aksincha, kichik nuqtalar koʻkroq (energiyasi yuqoriroq) yorugʻlikni yutadi va chiqaradi. Fluoressensiya davomiyligi ham kvant nuqta oʻlchamiga bogʻliqligi koʻrsatilgan. Kattaroq nuqtalarda elektron–kovak jufti tutib qolinishi mumkin boʻlgan energiya sathlari bir-biriga yaqinroq joylashadi. Shu sababli bunday nuqtalarda juftlar uzoqroq yashaydi va fluoressensiya davomiyligi ham uzunroq boʻladi.

Fluoressensiyaning kvant chiqishi ni oshirish uchun kvant nuqtalar atrofiga taqiqlangan zonasi kengroq boʻlgan yarimoʻtkazgich materialdan qobiqlar hosil qilinishi mumkin. Bu yaxshilanish ayrim hollarda elektron va kovaklarning sirt boʻylab nurlanishsiz rekombinatsiyalanish yoʻllariga oʻtishi kamayishi, boshqa hollarda esa Oje rekombinatsiyasi ning pasayishi bilan izohlanadi.

Qoʻllanish sohalari

Kvant nuqtalar yuqori yutilish koeffitsiyenti va oʻta tez optik nochiziqlilik tufayli, ayniqsa, optik ilovalarda istiqbolli boʻlib, toʻliq optik tizimlar yaratishda qoʻllanishi mumkin. Ular bir elektronli tranzistor kabi ishlaydi va Kulon blokadasieffektini namoyon qiladi. Kvant nuqtalar, shuningdek, kubitlar ni amalga oshirish, kvant axborotiga ishlov berish va termoelektrik qurilmalarda faol element boʻlish uchun taklif etilgan.

Yupqa kvant oʻrasi qatlamlaridan ularning ustidagi kristallarga energiya oʻtkazish orqali koʻrinadigan yorugʻlik hosil qiladigan qurilma.

Nol oʻlchamliboʻlgani uchun, kvant nuqtalarning holatlar zichligiyuqori oʻlchamli tuzilmalarnikiga qaraganda notekisroqdir. Shu sababli ular yaxshi tashilish va optik xossalarga ega. Ularni diod lazerlari, kuchaytirgichlar va biologik sensorlarda qoʻllash mumkin. Kvant nuqtalarni oltin nanozarrachalari hosil qilgan mahalliy kuchaytirilgan elektromagnit maydonda qoʻzgʻatish mumkin; bu (CdSe)ZnS nanokristallarining fotolyuminessent qoʻzgʻalish spektridagi sirt plazmon rezonansi orqali kuzatiladi. Yuqori sifatli kvant nuqtalar qoʻzgʻalish profillari keng va nurlanish spektrlari tor hamda simmetrik boʻlgani tufayli optik kodlash va multiplekslash uchun juda mos. Yangi avlod kvant nuqtalari hujayra ichidagi jarayonlarni yakka molekula darajasida oʻrganish, hujayralarni yuqori aniqlikda tasvirlash, hujayralar harakatini in vivo sharoitida uzoq kuzatish, oʻsmalarni nishonga olish va diagnostika uchun katta imkoniyatlarga ega.

CdSe nanokristallari samarali triplet fotosensibilizatorlardir. CdSe ning kichik nanozarrachalarini lazer bilan qoʻzgʻatish qoʻzgʻalgan holat energiyasini kvant nuqtalardan hajmiy eritmaga oʻtkazish imkonini beradi. Bu fotodinamik terapiya, fotoelektrik qurilmalar, molekulyar elektronika va kataliz kabi koʻplab sohalarda qoʻllash uchun yoʻl ochadi.

Teri ostida hisobga olish

2019-yil dekabrda Robert S. Langer va uning jamoasi teri orqali qoʻllanadigan plastirlar yordamida koʻrinmas siyoh bilan odam terisiga identifikatsion tatuirovka tushirib, teri ostida maʼlumot saqlash usulini ishlab chiqdi va patentladi. Bu infratuzilma yetishmasligi tufayli tibbiy hujjatlar yuritilmaydigan «rivojlanayotgan mamlakatlar» uchun foydali yechim sifatida taqdim etildi. Massachusets texnologiya instituti ga berilgan mazkur texnologiyada «boʻyoq sifatida kvant nuqtalaridan foydalaniladi; bu holatda u vaksinabilan birga mikroignali plastirorqali yetkaziladi». Tadqiqotni Bill va Melinda Geyts jamgʻarmasi hamda Kox integrativ saraton tadqiqotlari instituti tomonidan moliyalashtirilgan.

Biologiya

Zamonaviy biologik tahlillarda turli organik boʻyoqlarqoʻllanadi. Biroq texnologiyalar rivojlangani sayin bunday boʻyoqlarning yanada moslashuvchan boʻlishiga ehtiyoj ortadi. Kvant nuqtalar anʼanaviy organik boʻyoqlardan bir necha jihatdan ustun boʻlgani uchun bu vazifani tezda egalladi. Eng sezilarli ustunliklardan biri — yuqori yutilish koeffitsiyenti va fluoressent boʻyoqlarnikiga yaqin kvant chiqishi tufayli yorqinlik; yana biri — barqarorligi (bu fotoxiralashishning ancha kamayishini taʼminlaydi). Hisob-kitoblarga koʻra, kvant nuqtalar 20 marta yorqinroq va 100 marta barqarorroq boʻlib, ular anʼanaviy fluoressent markerlarbilan taqqoslangan. Yakka zarrachalarni kuzatishda kvant nuqtalarning tartibsiz miltillashi uncha katta boʻlmagan kamchilik hisoblanadi. Biroq baʼzi tadqiqot guruhlari amalda miltillamaydigan kvant nuqtalarni ishlab chiqib, ularning yakka molekulalarni kuzatish tajribalarida foydali ekanini koʻrsatgan.

Kvant nuqtalardan yuqori sezgirlikdagi hujayra tasvirlashda foydalanish katta yutuqlarga olib keldi. Masalan, kvant nuqtalarning yuqori fotobarqarorligi fokus tekisligida ketma-ket koʻplab tasvirlar olish, keyin ularni yuqori aniqlikdagi uch oʻlchamli tasvirga birlashtirish imkonini beradi. Kvant nuqta zondlarining ajoyib fotobarqarorligidan foydalaniladigan yana bir soha — molekulalar va hujayralarni uzoq vaqt davomida real vaqtda kuzatish. Antitanalar, streptavidin, peptidlar, DNK, aptamerlari , nuklein kislotalar yoki kichik molekulali ligandlar yordamida kvant nuqtalarni hujayralardagi muayyan oqsillarga yoʻnaltirish mumkin. Tadqiqotchilar sichqonlarning limfa tugunlarida kvant nuqtalarni 4 oydan ortiq kuzatishga muvaffaq boʻlgan.

Kvant nuqtalar nanozarrachalarga oʻxshash antibakterial xossalarga ega boʻlishi va dozaga qarab bakteriyalarni oʻldirishi mumkin. Buning mexanizmlaridan biri hujayralardagi antioksidant tizim faoliyatini buzish va antioksidant genlarni bostirishdir. Bundan tashqari, kvant nuqtalar hujayra devoriga bevosita zarar yetkazishi mumkin. Kvant nuqtalar gram-musbat va gram-manfiy bakteriyalarga qarshi samarali ekani koʻrsatilgan.

Yarimoʻtkazgich kvant nuqtalar oldindan belgilangan hujayralarni in vitrosharoitida tasvirlash uchun ham qoʻllangan. Alohida hujayralar migratsiyasini real vaqtda kuzatish imkoniyati embriogenez, , saraton metastazlanishi, oʻzak hujayralar terapiyasi va limfotsitlar immunologiyasi kabi tadqiqot yoʻnalishlarida muhim boʻlishi kutilmoqda.

Kvant nuqtalarning biologiyada qoʻllanish usullaridan biri — Förster rezonansli energiya uzatishida donor fluoressent molekulalar sifatida ishlatilishidir. Bu fluoressent moddalar yuqori sindirish koʻrsatkichi va spektral tozaligi tufayli molekulyar fluoressentlardan ustun turadi. KTlarning keng optik yutilish spektri FRET asosidagi tajribalarda donorni tanlab qoʻzgʻatish va akseptor boʻyoqning qoʻzgʻalishini minimal darajada saqlash imkonini beradi. Yaqinda kvant nuqtani nuqtaviy dipol sifatida taxminiy tasvirlashga asoslangan FRET modelining yaroqliligi koʻrsatildi.

Kvant nuqtalardan oʻsmalarni in vivo sharoitida nishonga olishda ikki usul qoʻllanadi: faol va passiv nishonlash. Faol usulda kvant nuqtalarga oʻsmaga xos bogʻlanish joylari biriktiriladi, natijada ular oʻsma hujayralariga tanlab bogʻlanadi. Passiv usulda esa oʻsma toʻqimasining kuchaygan oʻtkazuvchanligi va zarrachalarni ushlab qolish xususiyatidan foydalanilib, kvant nuqta zondlari yetkaziladi. Tez oʻsadigan oʻsma hujayralari odatda sogʻlom hujayralarga nisbatan oʻtkazuvchanroq membranalarga ega boʻladi, bu esa kichik nanozarrachalarning hujayra ichiga kirishiga imkon beradi. Bundan tashqari, oʻsma hujayralarida samarali limfa drenaji tizimi boʻlmagani uchun nanozarrachalar toʻplanib boradi.

Kvant nuqta zondlari in vivo sharoitida toksiklik namoyon qiladi. Masalan, CdSe nanokristallari ultrabinafsha nurlar taʼsirida hujayra kulturalari uchun juda zaharli, chunki zarrachalar fotolizdeb ataladigan jarayonda erib, muhitga zaharli kadmiy ionlarini chiqaradi. Ammo ultrabinafsha nurlanishsiz sharoitda barqaror polimer qoplamali kvant nuqtalar deyarli zaharsiz ekani aniqlangan. Kvant nuqtalarni gidrogel bilan kapsulalash ularni barqaror suvli eritmaga joylashtirish imkonini beradi va kadmiy sizib chiqish xavfini kamaytiradi. Shunga qaramay, kvant nuqtalarning tirik organizmdan chiqarilish jarayoni haqida juda kam maʼlumot mavjud.

Yana bir istiqbolli yoʻnalishda kvant nuqtalar noorganik fluoressor sifatida operatsiya vaqtida oʻsmalarni aniqlash uchun fluoressent spektroskopiya usulida oʻrganilmoqda.

Mavjud usullarda butun kvant nuqtalarni hujayra sitoplazmasiga yetkazish qiyin boʻlgan. Vektorli usullar kvant nuqtalarning agregatsiyalanishi va endosomalarda ushlanib qolishiga olib kelgan; elektroporatsiya esa yarimoʻtkazgich zarrachalarni shikastlashi va sitozolga yetkazilgan nuqtalarni toʻplab qoʻyishi mumkin. Biroq hujayralarni siqish usuli kvant nuqtalarni keyinchalik agregatsiyalanishsiz, endosomalar tomonidan tutib qolinmasdan va hujayra hayotchanligini sezilarli kamaytirmasdan samarali yetkazish imkonini beradi. Bundan tashqari, shu usul bilan yetkazilgan alohida kvant nuqtalarni hujayra sitozolida aniqlash mumkinligi koʻrsatildi; bu uning yakka molekulalarni kuzatish tadqiqotlaridagi salohiyatidan dalolat beradi.

Fotoelektrik qurilmalar

Kvant nuqtalarning sozlanadigan yutilish spektri va yuqori yutilish koeffitsiyentlari ularni quyosh energiyasidan foydalanish kabi yorugʻlikni yigʻish texnologiyalari uchun jozibador qiladi. Kvant nuqtalar hozirgi odatiy kremniy fotoelektrik elementlarning samaradorligini oshirishi va narxini pasaytirishi mumkin. 2004-yildagi tajribaviy sharhga koʻra, qoʻrgʻoshin selenidi (PbSe) kvant nuqtalari yuqori energiyali bitta fotondan tashuvchilar koʻpayishi yoki koʻp eksitonlar generatsiyasi (MEG) orqali bir nechta eksiton hosil qilishi mumkin. Bu yuqori energiyali bitta foton uchun faqat bitta eksiton hosil qiladigan va tashuvchilarning ortiqcha kinetik energiyasini issiqlik sifatida yoʻqotadigan zamonaviy fotoelektrik elementlarga nisbatan afzallikdir. Boshqa tomondan, kengroq taqiqlangan zonali asosiy yarimoʻtkazgichlarga (masalan, qoʻrgʻoshin sulfidi, PbS) kiritilgan kolloid kvant nuqtalarning kvant cheklangan asosiy holatlari (masalan, perovskit) asosiy materialning taqiqlangan zona energiyasidan past energiyali fotonlardan ikki fotonli yutilish orqali fototok hosil qilish imkonini berishi mumkin. Bu oraliq zona(IB) deb ataladigan boshqa yondashuvni taklif qiladi: quyosh spektrining kengroq qismidan foydalanish va shu orqali yuqoriroq fotoelektrik samaradorlikka erishish.

Kolloid kvant nuqtali fotoelektrik elementlarni nazariy jihatdan arzonroq tayyorlash mumkin, chunki ularni oddiy kimyoviy reaksiyalar orqali ishlab chiqarish mumkin.

Faqat kvant nuqtalardan tayyorlangan quyosh elementlari

Aromatik oʻz-oʻzidan yigʻiladigan monoqatlamlar (SAM) (masalan, 4-nitrobenzoy kislota) yordamida elektrodlardagi energetik zonalarning moslashuvini yaxshilash va samaradorlikni oshirish mumkin. Ushbu usul elektr quvvatini aylantirishning rekord foydali ish koeffitsiyenti (PCE) — 10,7 % ga erishish imkonini berdi. SAM ZnO-PbS kolloid kvant nuqtalar plyonkasi (CQD) orasiga joylashtirilib, SAM molekulasi dipol momenti yordamida energetik zonalar mosligi oʻzgartiriladi. Energetik zonalarni molekulalarning zichligi, dipol momenti va yoʻnalishini oʻzgartirish orqali sozlash mumkin.

Gibrid quyosh elementlaridagi kvant nuqtalar

Kolloid kvant nuqtalar noorganik/organik gibrid quyosh elementlarida ham ishlatiladi. Bunday quyosh elementlari arzon tayyorlanishi va nisbatan yuqori samaradorligi bilan jozibador. ZnO, TiO2 va Nb2O5moddalari organik fotoelektrik elementlarga qoʻshilib, toʻliq rulonli ishlab chiqarish yordamida tijoratlashtirilgan. Si nanowire/PEDOT:PSS gibrid quyosh elementlarida energiyani aylantirish samaradorligi 13,2 % ekani qayd etilgan.

Quyosh elementlarida nanotsimli kvant nuqtalar

Yana bir ehtimoliy qoʻllanish — CdSe kvant nuqtalari bilan qoplangan, kovaklarni tashuvchi muhit sifatida merkaptopropion kislota ichiga tushirilgan monokristall ZnO nanotsimlari yordamida KT bilan sensibilizatsiyalangan quyosh elementini yaratishdir. Nanotsimlar morfologiyasi elektronlarning toʻgʻridan-toʻgʻri fotoanodga borishiga imkon berdi. Bu turdagi quyosh elementi ichki kvant samaradorligi 50-60 %.

Kremniy nanotsimlar (SiNW) va uglerod kvant nuqtalari ustidagi kvant nuqta qoplamali nanotsimlardan foydalanish tekis kremniyga nisbatan yorugʻlik qaytishini kamaytiradi. SiNW ichida yorugʻlik ushlanib qolishi hisobiga yorugʻlik tutib qolish effekti yuz beradi. SiNW va uglerod kvant nuqtalarini birga qoʻllash natijasida PCE koʻrsatkichi 9,10 % ga yetgan quyosh elementi yaratildi.

Kvant nuqtalari grafen asosidagi turlar ham fotoelektrik qurilmalar va organik yorugʻlik chiqaruvchi diodlarning (OLED) samaradorligini oshirish va xarajatini grafen varaqlariga nisbatan kamaytirish uchun organik elektron materiallarga aralashtirilgan. Grafen kvant nuqtalariga ultrabinafsha yoki koʻrinadigan nurlar yutilishi natijasida fotolyuminessensiya beradigan organik ligandlar biriktirilgan.

Yorugʻlik chiqaruvchi diodlar

Mavjud yorugʻlik chiqaruvchi diodlar (LED) tuzilishini takomillashtirish uchun kvant nuqtalardan foydalanishning bir qancha usullari taklif qilingan. Bunga kvant nuqtali LED displeylar (QD-LED yoki QLED) hamda kvant nuqtali oq LED displeylar (QD-WLED) kiradi. Kvant nuqtalar tabiiy ravishda deyarli monoxromatik yorugʻlik hosil qilgani uchun rangli filtrlar talab etiladigan yorugʻlik manbalariga qaraganda samaraliroq boʻlishi mumkin. KT-LEDlarni kremniy taglikda ishlab chiqarish mumkin; bu ularni standart kremniy integral sxemalari yoki mikroelektromexanik tizimlarga birlashtirish imkonini beradi.

Kvant nuqtali displeylar

Odatiy rangli suyuq kristalli displey (LCD) yoritish tizimi lyuminessent lampalar (CCFL) yoki oq LEDlardan foydalanadi; qizil, yashil va koʻk piksellarni hosil qilish uchun ularning yorugʻligi rangli filtrlardan oʻtkaziladi. Kvant nuqtali displeylarda oq LEDlar oʻrniga koʻk yorugʻlik chiqaruvchi LEDlar yorugʻlik manbai boʻladi. Koʻk LED oldiga joylashtirilgan tegishli ranglarda nur chiqaruvchi kvant nuqtalar yoki orqa yoritishning optik blokidagi kvant nuqtali diffuz qoplama yordamida nurning bir qismi toza yashil va qizil yorugʻlikka aylantiriladi. Koʻk LED koʻk tuslarni hosil qilishda davom etishi uchun boʻsh piksellardan ham foydalaniladi. LCD panelni yoritish uchun bunday oq yorugʻlik uchta LEDli RGB kombinatsiyasiga qaraganda arzonroq narxda kengroq rang qamrovini beradi.

Kvant nuqtalar orqali tasvir hosil qilishning boshqa usuli — elektroluminessent (EL) yoki elektron emissiyali usul. Bunda kvant nuqtalar har bir alohida pikselga joylashtiriladi, soʻng elektr toki yordamida faollashtiriladi va boshqariladi. Yorugʻlik toʻgʻridan-toʻgʻri piksellarda hosil boʻlgani uchun mazkur usulda erishiladigan ranglar cheklangan boʻlishi mumkin. Elektron emissiyali QD-LED televizorlar hozircha faqat laboratoriyalarda mavjud.

KTlarning spektrni aniq oʻzgartirishi va sozlay olishi ularni suyuq kristallidispleylar uchun jozibador qiladi. Avvalgi LCDlar nomutanosib qizil-yashil va koʻk-sariq tarkibli oq yorugʻlikni muvozanatli yoritishga aylantirishda energiyani isrof qilishi mumkin edi. KTlardan foydalanilganda ekranda ideal tasvir uchun faqat zarur ranglar hosil qilinadi. Natijada ekran yorqinroq, tiniqroq va energiya tejamkorroq boʻladi. Kvant nuqtalarning ilk tijoriy qoʻllanishi Sony XBR X900A yassi televizorlari seriyasi boʻlib, u 2013-yilda chiqarilgan.

2006-yil iyunida QD Vision kompaniyasi koʻrinadigan va yaqin infraqizil spektrda yorqin nurlanish namoyon qiladigan tajribaviy kvant nuqtali displeyyaratishdagi texnik muvaffaqiyatini eʼlon qildi. Skanerlovchi mikroskop ignasiga oʻrnatilgan QD-LED yordamida yaqin maydonli fluoressent skanerlovchi optik mikroskopiya tasvirlarini namoyish qilishda ishlatilgan (NSOM).

Fotodetektorlar

Kvant nuqtali fotodetektorlar (QDP) eritmada ishlov berish orqali yoki odatiy monokristall yarimoʻtkazgichlardan ishlab chiqariladi. Oddiy monokristall yarimoʻtkazgich QDP larni egiluvchan organik elektronikaga birlashtirib boʻlmaydi, chunki ularni oʻstirish sharoitlari organik yarimoʻtkazgichlaruchun talab etiladigan texnologik sharoitlarga mos kelmaydi. Boshqa tomondan, eritma usulida tayyorlangan QDPlar turli tagliklarga oson birlashtiriladi va boshqa integral sxemalar ustiga ham qoʻshimcha ishlov berilishi mumkin. Bunday kolloid QDP qurilmalari kameralarda koʻrinadigan va infraqizil yorugʻlikni qayd etish, mashina koʻrish, sanoat nazoratida, spektroskopiyada hamda fluoressent biotibbiy tasvirlashda qoʻllanishi mumkin.

Fotokatalizatorlar

Kvant nuqtalar yorugʻlik taʼsirida suvni vodorodga kimyoviy aylantirishda fotokatalizator boʻlib ham xizmat qiladi. Bu quyosh yoqilgʻisini olish yoʻllaridan biridir. Fotokataliz jarayonida kvant nuqtada taqiqlangan zona energiyasidan yuqori energiya hisobiga hosil boʻladigan elektron–kovak juftlari taqiqlangan zonaenergiyasi taʼsirida atrofdagi suyuqlikda oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari ni yuzaga keltiradi. Odatda nuqtalarning fotokatalitik faolligi zarracha oʻlchamiga va kvant potensial oʻrasining cheklash darajasiga bogʻliq. Chunki taqiqlangan zona kengligi kvant nuqtaning kimyoviy energiyasini belgilaydi; bu energiya kvant nuqtaning qoʻzgʻalgan holatida saqlanadi. Kvant nuqtalarni fotokatalizda qoʻllashga ularning sirtida sirt faol moddalar (yoki ligandlar) mavjudligi toʻsqinlik qiladi. Bu ligandlar kvant nuqtalarning kimyoviy faolligiga xalaqit berib, massa tashilishi va elektron tashilishijarayonlarini sekinlashtiradi. Bundan tashqari, metall xalkogenidlari asosidagi kvant nuqtalar oksidlovchi sharoitlarda kimyoviy beqaror boʻlib, fotokorroziyaga uchraydi.

Nazariya

Kvant nuqtalarni nazariy jihatdan nuqtasimon yoki nol oʻlchamli (0D) obyektlar sifatida tavsiflash mumkin. Ularning koʻpgina xususiyatlari KTlar tayyorlangan material, oʻlcham va shaklga bogʻliq. Odatda KTlar asosiy materialidan farqlanuvchi termodinamik xossalarga ega. Shunday effektlardan biri — erish haroratining pasayishidir. Sferik metall KTlarning optik xossalari Mi sochilish nazariyasi bilan yaxshi tavsiflanadi.

Fizik-kimyoviy xossalari

Turli oʻlchamdagi kadmiy telluridi (CdTe) kvant nuqtalarining fluoressensiya spektrlari. Kolloid zarrachalar oʻlchami taxminan 2 nm dan 20 nm gacha ortadi; turli egri chiziqlar maksimumlari chapdan oʻngga tomon joylashgan. Fluoressensiya choʻqqisining koʻk soha tomon siljishi kvant potensial oʻrasi bilan bogʻliq.

KTlarning aksariyat xususiyatlari, jumladan nurlanish rangi, ularning oʻlchami, shakli va materialiga bogʻliq.

Kvant nuqta vazifasini yarimoʻtkazgichkristali ham bajarishi mumkin: yetarlicha kichik oʻlcham tufayli unda kvant oʻlcham effektlari yuzaga keladi. Bunday mikrokristalldagi elektron oʻzini uch oʻlchamli potensial oʻraichidagi elektron kabi tutadi va muayyan energiya oraligʻi bilan ajralgan koʻplab statsionar energiya sathlariga ega boʻladi. ℏ2/(2md2); energiya sathlarining aniq ifodasi nuqta shakliga bogʻliq. Atom sathlari oʻrtasidagi oʻtishdagidek, kvant nuqtaning energiya sathlari orasidagi oʻtishda ham fotonchiqarilishi mumkin. Elektronni yuqori energiya sathiga oʻtkazib, nurlanishni pastroq sathlar orasidagi oʻtishdan olish ham mumkin (lyuminessensiya). Biroq haqiqiy atomlardan farqli ravishda kristall oʻlchamini oʻzgartirib, oʻtishlar chastotasini oson boshqarish mumkin. Kadmiy selenidi kristallarida lyuminessensiya chastotasi kristall oʻlchamiga bogʻliqligi kuzatilgani kvant nuqtalarning ilk kashf etilishiga asos boʻlgan.

Hozirda koʻplab tajribalar ikki oʻlchamli elektron gazida shakllangan kvant nuqtalarga bagʻishlangan. Ikki oʻlchamli elektron gazida elektronlarning tekislikka perpendikulyar harakati allaqachon cheklangan; tekislikdagi sohani esa geterotuzilma ustiga oʻrnatilgan metall zatvor elektrodlari bilan ajratish mumkin. Ikki oʻlchamli elektron gazidagi kvant nuqtalarni tunnel kontaktlari orqali ikki oʻlchamli gazning boshqa sohalariga ulash va kvant nuqta orqali oʻtkazuvchanlikni oʻrganish mumkin. Bunday tizimda Kulon blokadasi hodisasi kuzatiladi.

Yarimoʻtkazgichlardagi kvant cheklanish

Kvant nuqtadagi uch oʻlchamli elektronlarning toʻlqin funksiyalari. Bu yerda parallelepiped va tetraedr shaklidagi kvant nuqtalar koʻrsatilgan. Parallelepiped nuqtalardagi energetik holatlar koʻproq s-turga va p-turgamansub. Uchburchak nuqtada esa cheklanish simmetriyasi tufayli toʻlqin funksiyalari aralashadi. (Animatsiyani koʻrish uchun bosing.)

Kvant nuqtadagi bitta zarrachaning energiya sathlarini qutidagi zarrachamodeli bilan hisoblash mumkin; bu modelda holatlar energiyasi potensial oʻra oʻlchamiga bogʻliq. Eksiton uchun kvant nuqta ichida ham Kulon oʻzaro taʼsiri manfiy zaryadlangan elektron bilan musbat zaryadlangan kovak oʻrtasida mavjud. Kvant nuqtaning oʻlchamini eksitonning Bor radiusi bilan taqqoslab, uchta rejimni aniqlash mumkin. «Kuchli cheklanish» rejimida kvant nuqta radiusi eksitonning Bor radiusidan ancha kichik boʻladi va cheklanish energiyasi Kulon oʻzaro taʼsiridan ustun keladi. «Kuchsiz cheklanish» rejimida kvant nuqta eksitonning Bor radiusidan katta boʻladi va cheklanish energiyasi elektron bilan kovak oʻrtasidagi Kulon oʻzaro taʼsiridan kichik boʻladi. Eksitonning Bor radiusi va cheklovchi potensial oʻzaro taqqoslanadigan rejim «oraliq cheklanish» deb ataladi.

Kvant cheklanish effekti tufayli kichik kvant nuqtalardagi energiya sathlarining ajralishi. Gorizontal oʻq — kvant nuqtalarning radiusi yoki oʻlchami, ab* — eksitonning Bor radiusi.
Taqiqlangan zona energiyasi
Kuchli cheklanish rejimida energiya sathlari ajralishi bilan taqiqlangan zona kichrayishi mumkin. Eksitonning Bor radiusini quyidagicha ifodalash mumkin:
aB∗=εr(mμ)aB
bu yerda aB = 0.053 nm — Bor radiusi, m — massa, μ — keltirilgan massa, va εr — KT oʻlchamiga bogʻliq dielektrik singdiruvchanlik (nisbiy dielektrik singdiruvchanlik). Bu umumiy nurlanish energiyasining oshishiga (kuchli cheklanish rejimidagi kichikroq taqiqlangan zonalar energiya sathlari yigʻindisi kuchsiz cheklanish rejimidagi dastlabki sathlarnikidan katta boʻlishiga) va turli toʻlqin uzunliklarida nurlanishga olib keladi. KTlar oʻlchamlari boʻyicha taqsimoti yetarlicha tor boʻlmasa, bir necha nurlanish toʻlqin uzunliklarining qoʻshilishi uzluksiz spektr sifatida kuzatiladi.
Cheklanish energiyasi
Eksitonning xatti-harakatini qutidagi zarracha modeli bilan modellashtirish mumkin. Elektron va kovakni Bor modelidagi vodorod atomiga oʻxshatish mumkin; bunda vodorod yadrosi oʻrniga musbat zaryadli va elektron massasiga ega kovak olinadi. Shunda eksitonning energiya sathlarini asosiy holatda (n = 1) qutidagi zarracha masalasi yechimi sifatida ifodalash va massani keltirilgan massabilan almashtirish mumkin. Demak, kvant nuqta oʻlchamini oʻzgartirish orqali eksitonning cheklanish energiyasini boshqarish mumkin.
Bogʻlangan eksiton energiyasi
Manfiy zaryadlangan elektron bilan musbat zaryadlangan kovak oʻrtasida Kulon tortishishi mavjud. Tortishishda ishtirok etadigan manfiy energiya Ridberg energiyasiga mutanosib va yarimoʻtkazgichning KT oʻlchamiga bogʻliq dielektrik singdiruvchanligi kvadratiga teskari mutanosibdir. Yarimoʻtkazgich kristali oʻlchami eksitonning Bor radiusidan kichik boʻlsa, Kulon oʻzaro taʼsiriga tuzatish kiritish kerak.

Shunday qilib, bu energiyalar yigʻindisini quyidagicha ifodalash mumkin:

Econfinement=ℏ2π22a2(1me+1mh)=ℏ2π22μa2Eexciton=−1ϵr2μmeRy=−Ry∗E=Ebandgap+Econfinement+Eexciton=Ebandgap+ℏ2π22μa2−Ry∗

bu yerda μ — keltirilgan massa, a — kvant nuqtaning radiusi, me — erkin elektron massasi, mh — kovak massasi, va εr — oʻlchamga bogʻliq dielektrik singdiruvchanlik.

Yuqoridagi tenglamalar soddalashtiruvchi farazlar asosida olingan boʻlsa-da, ular kvant nuqtalardagi elektron oʻtishlari oʻlchamga bogʻliqligini koʻrsatadi. Kvant cheklanish effektlari faqat kritik oʻlchamdan kichik zarrachalarda kuzatiladi; yirikroq zarrachalarda bunday effekt yoʻq. KTlarda kvant cheklanish effekti tajribalarda koʻp marta tasdiqlangan va koʻplab yangi elektron tuzilmalarning muhim xususiyatidir.

Cheklangan zaryad tashuvchilar orasidagi Kulon oʻzaro taʼsirini kvaziklassik baholarga tayanmasdan natija olish kerak boʻlsa, sonli usullar bilan ham oʻrganish mumkin.

Uchala oʻlcham boʻyicha cheklanishdan tashqari, kvant cheklanishli boshqa yarimoʻtkazgich tuzilmalariga quyidagilar kiradi:

  • Kvant simlari— elektron yoki kovaklarning harakatini ikki fazoviy oʻlchamda cheklab, uchinchisida erkin harakatlanishga imkon beradigan tuzilmalar.
  • Kvant oʻralari— elektron yoki kovaklarning harakatini bir oʻlchamda cheklab, boshqa ikki oʻlchamda erkin harakatlanishga imkon beradigan tuzilmalar.

Modellar

Kvant nuqtalarning optik, elektron va tuzilish xossalarini modellashtirish uchun koʻplab nazariy asoslar mavjud. Ularni kvant-mexanik, yarimklassik va klassik turlarga ajratish mumkin.

Kvant mexanikasi

Kvant nuqtalarning kvant-mexanik modellari va simulyatsiyalarida elektronlarning psevdopotensial yoki tasodifiy matritsa bilan oʻzaro taʼsirini hisobga oladi.

Yarimklassik yondashuv

Kvant nuqtalarning kvaziklassik modellari koʻpincha kimyoviy potensialni oʻz ichiga oladi. Masalan, Nta zarrachali tizimning termodinamik kimyoviy potensiali quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:

μ(N)=E(N)−E(N−1)

uning energiyaviy hadlari Shryodinger tenglamasi yechimlaridan olingan. Sigʻim taʼrifi,

1C≡ΔVΔQ ,

potensiallar farqi bilan,

ΔV=Δμe=μ(N+ΔN)−μ(N)e

zaryadning diskretligi sababli alohida elektronlarni qoʻshish yoki olib tashlash orqali kvant nuqtaga tatbiq etilishi mumkin,

ΔN=1 va ΔQ=e .

shunda

C(N)=e2μ(N+1)−μ(N)=e2I(N)−A(N)

— kvant sigʻimi aniqlanadi. Bu yerda I(N) bilan ionlanish potensiali, A(N) bilan esa Nta zarrachali tizimning elektronga moyilligi belgilanadi.

Kvant nuqtadagi energiya sathlari

Kvant nuqtaning energetik spektri undagi zarrachaning potensial energiyasi U(r→) profiliga bogʻliq va uni uch oʻlchamli statsionar Shryodinger tenglamasini yechish orqali topish mumkin.

Masalan, agar U=0 sohada 0<x<L, 0<y<L, 0<z<L va shu sohadan tashqarida U=+∞ boʻlsa, u holda

E=π2ℏ28mL2(nx2+ny2+nz2),

bu yerda nx, ny, nz — natural sonlarboʻlib, sathlar cheksiz devorli kvant oʻrasidagi energiya sathlariga oʻxshaydi.

Agar U=0 sferik sohada 0<r<R va U=+∞ undan tashqarida boʻlsa (bu haqiqiy kvant nuqtalar uchun yetarlicha yaxshi yaqinlashuvlardan biridir), u holda

E=ℏ22mR2⋅(bnl)2,

bu yerda l manfiy boʻlmagan butun son, va bnl — n-chi ildiz Bessel funksiyasi ning yarim butun indeksi Jl+1/2(b); agar l=0 boʻlsa, bnl=πnboʻladi, boshqa l holatlar uchun nollarning jadvallari mavjud.

Nihoyat, agar U=mω2r2/2 boʻlsa (uch oʻlchamli kvant garmonik ossillyator, bu ham haqiqiy kvant nuqtalar uchun yomon boʻlmagan yaqinlashuv; ω = const), u holda

E=ℏω⋅(nx+ny+nz+32).

Klassik mexanika

Sferik kvant nuqtalarda cheklangan elektronlarga klassik elektrostatik yondashuv Tomson atom modelidagi yoki olxoʻrili puding modeliga oʻxshaydi.

Ikki va uch oʻlchamli kvant nuqtalarning klassik tasviri elektron qobiqlarining toʻlishixususiyatini namoyon qiladi. Ikki oʻlchamli kvant nuqtalar uchun «Mendeleyev jadvali » — klassik sunʼiy atomlarning davriy jadvali tavsiflangan. Bundan tashqari, uch oʻlchamli Tomson masalasi bilan davriy jadvaldagi tabiiy atomlarda kuzatiladigan elektron qobiqlarning toʻlish qonuniyatlari oʻrtasida bir qancha bogʻliqliklar aniqlangan. Ushbu soʻnggi ish ideal dielektrik sfera sifatida tasvirlangan sferik kvant nuqtadagi elektronlarni klassik elektrostatik modellashtirishga asoslangan.

Tarix

Ming yillar davomida shishasoz ustalar shisha massasiga kukun va chang shaklidagi turli moddalarni qoʻshib, rangli shishatayyorlab kelgan. Jumladan, kumush, oltin, kadmiyva boshqa moddalar ishlatilgan hamda shishaning turli tuslarini olish uchun tayyorlash harorati oʻzgartirilgan.

XIX asrda olimlar shisha rangi qoʻshilgan elementlar hamda qizdirish va sovitish usullariga qanday bogʻliqligini tushuna boshladilar. Shuningdek, bir xil qoʻshimcha modda ishlatilganda ham rang qoʻshilgan kukun zarrachalarining oʻlchamiga bogʻliqligi aniqlandi.

Ilk kvant nuqtalar mis(I) xloridi (CuCl) dan shisha matritsada Aleksey A. Onushchenko va A. Yekimov tomonidan 1981-yilda Vavilov nomidagi davlat optika instituti da yaratildi. Ulardan mustaqil ravishda L. Brus boshchiligidagi guruh Bell Labs laboratoriyasida 1983-yilda kolloid eritmalar bilan ishlash orqali kadmiy sulfidi asosidagi kvant nuqtalarni yaratdi.

Kvant nuqtalar nazariyasi birinchi marta A. Yefros va Aleksey Yefros tomonidan 1982-yilda koʻrib chiqildi. Tez orada juda kichik zarrachalarning optik xossalari oʻzgarishiga kvant-mexanik effektlar sabab boʻlishi aniqlangan.

« Kvant nuqta » atamasi birinchi marta M. Rid[ingl.] ning 1986-yildagi maqolasida qoʻllangan. L. Brusning aytishicha, «kvant nuqta» atamasini D. Chemla[nem.] Bell Labsda birga ishlagan paytlarida taklif qilgan.

1993-yilda Devid J. Norris, K. Myurrey[nem.] va Mungi Bavendi ( Massachusets texnologiya instituti ) tadqiqotchilari oʻlchamlari aniq va takrorlanadigan hamda optik sifati yuqori kvant nuqtalarni olish uchun yuqori haroratli inyeksiya usulini eʼlon qildilar. Bu usul kvant nuqtalarning koʻplab sohalarda yirik koʻlamli texnologik qoʻllanishini rivojlantirishga imkon berdi.

Hozirgi vaqtda (2025-yil) eng yaxshi oʻrganilgan kvant nuqtalar kadmiy selenidiasosidagilaridir. Biroq zaharli ogʻir metallarni saqlovchi materiallardan foydalanishni cheklovchi qonunlar qabul qilinishi bilan kadmiysiz kvant nuqtalarni yaratish texnologiyalari rivojlanmoqda.

Kimyo boʻyicha Nobel mukofoti 2023-yilda M. Bavendi, L. Brus va A. Yekimovga «kvant nuqtalarni kashf etish va sintez qilish» uchun berildi.

Adabiyotlar

  • A. A. Rempel, O. V. Ovchinnikov, I. A. Vaynshteyn, S. V. Rempel, Yu. V. Kuznetsova, A. V. Naumov, M. S. Smirnov, I. Yu. Yeryomchev, A. S. Voxmintsev, S. S. Savchenko. Kvant nuqtalar: zamonaviy sintez usullari va optik xossalari // Kimyo yutuqlari. — Rossiya Fanlar akademiyasi, 2024. — 93-jild, № 4.

Havolalar