


Mikrokontroller (ingl. microcontroller unit, MCU) — mikrosxema bo‘lib, u elektron qurilmalarni dasturiy boshqarish uchun mo‘ljallangan. U odatda quyidagi tarkibiy qismlarni birlashtiradigan yagona kristall shaklida ishlab chiqariladi: mikroprotsessor yadrosi, shinalar (buyruqlar va ma’lumotlar uchun), periferik qurilmalar, tezkor xotira (RAM) va doimiy xotira (ROM). Mohiyatan, u kompyuter ning chipdagi ko‘rinishi bo‘lib, periferik protsessor vazifasini bajaradi.
Tarixi
Bir kristalli mikroEHMlarning paydo bo‘lishi boshqaruv sohasida kompyuter avtomatlashtirishidan ommaviy foydalanish davrining boshlanishi bilan bog‘lanadi. Aftidan[manba 2486 kundan beri ko‘rsatilmagan], aynan shu holat «kontroller» atamasining yuzaga kelishiga sabab bo‘lgan (ingl. controller — rostlagich, boshqaruvchi qurilma).
Mahalliy ishlab chiqarish qisqarib, texnika, jumladan hisoblash texnikasi importi oshgani sababli «mikrokontroller» (MK) atamasi ilgari qo‘llangan «bir kristalli mikroEHM» atamasining o‘rnini egalladi.
Bir kristalli mikroEHM uchun birinchi patent 1971-yilda Amerikaning Texas Instrumentskompaniyasida ishlagan muhandislar Maykl Kokren va Gari Bunga berilgan. Aynan ular bitta kristallga faqat protsessorni emas, balki xotira hamda kiritish-chiqarish qurilmalarini ham joylashtirishni taklif qilgan.
1976-yilda Amerikaning Intel kompaniyasi i8048mikrokontrollerini ishlab chiqardi. 1978-yilda esa Motorola o‘zining birinchi MC6801 mikrokontrollerini chiqardi. U buyruqlar tizimi jihatidan avval ishlab chiqarilgan MC6800 mikroprotsessoriga mos edi. 1980-yilda Intel navbatdagi mikrokontrollerni chiqardi: i8051. Periferik qurilmalarning muvaffaqiyatli tanlangan to‘plami, tashqi yoki ichki dastur xotirasini moslashuvchan tanlash imkoniyati va maqbul narx bu mikrokontrollerning bozorda muvaffaqiyat qozonishini ta’minladi. Texnologik jihatdan i8051 o‘z davri uchun juda murakkab mahsulot edi — uning kristallida 128 mingta tranzistorishlatilgan. Bu ko‘rsatkich 4 baravar yuqori edi. Taqqoslash uchun olingan 16 razryadli mikroprotsessor — i8086.
SSSRda o‘ziga xos mikrokontrollerlar ham ishlab chiqilgan. 1979-yilda SSSRda LKTB bir kristalli 16 razryadli «Elektronika S5-31» (К1827 ВЕ1) mikroEHMni «Elektronika S5» oilasi buyruqlar tizimi asosida yaratdi, shuningdek TT ilmiy-tadqiqot instituti esa bir kristalli 16 razryadli К1801ВЕ1 EHMni ishlab chiqdi, uning mikroarxitekturasi «Elektronika NS» deb nomlandi. Ikkala qurilmaning ishlab chiqilish darajasi o‘sha davrda 16 razryadli bir kristalli mikroEHMlar bo‘yicha jahondagi eng yaxshi natijalarga teng edi. Shuningdek, xorijning eng muvaffaqiyatli namunalariga o‘xshash mikrokontrollerlar ishlab chiqarish ham o‘zlashtirildi.
2013-yilga kelib, 200 dan ortiq i8051 bilan mos mikrokontroller modifikatsiyalari ikki o‘nlab kompaniya tomonidan ishlab chiqarilar, shuningdek, boshqa turdagi ko‘plab mikrokontrollerlar mavjud edi. Dasturchilar orasida 8, 16 va 32 bitli PIC (ishlab chiqaruvchisi — Microchip Technology), AVR (ishlab chiqaruvchisi — Atmel ; 2016-yildan ularni Microchip ishlab chiqaradi), 16 bitli MSP430 (ishlab chiqaruvchisi — TI), shuningdek, 32 bitli mikrokontrollerlarning ARMarxitekturasiga asoslangan turlari mashhur. Bu arxitekturani ARM Limited kompaniyasi ishlab chiqadi va uni boshqa kompaniyalarga ishlab chiqarish litsenziyasi asosida taqdim etadi. Rossiyada yuqorida sanalgan mikrokontrollerlar ommabop bo‘lsa-da, Gartner Group ma’lumotlariga ko‘ra, 2009-yilda sotuv hajmi bo‘yicha jahondagi reyting boshqacha edi: katta farq bilan birinchi o‘rinni Renesas Electronics, ikkinchi o‘rinni esa Freescale, uchinchi o‘rinni Samsungegallagan. Ulardan keyin Microchip va TI, so‘ng qolgan barcha kompaniyalar joylashgan.
Tavsifi
Mikrokontrollerlarni loyihalashda bir tomondan o‘lcham va narx, boshqa tomondan moslashuvchanlik va unumdorlik o‘rtasida muvozanatni saqlash kerak. Turli qo‘llanish sohalarida ushbu va boshqa ko‘rsatkichlarning eng maqbul nisbati keskin farq qilishi mumkin. Shu sababli protsessor modulining arxitekturasi, o‘rnatilgan xotira hajmi va turi, periferik qurilmalar majmuasi, korpus turi va boshqa xususiyatlari bilan farqlanuvchi juda ko‘p mikrokontroller turlari mavjud.
Oddiy kompyuter mikroprotsessorlaridan farqli ravishda, mikrokontrollerlarda ko‘pincha xotiraning Garvard arxitekturasi qo‘llanadi. Bunda ma’lumotlar tezkor xotirada (RAM), buyruqlar esa doimiy xotirada (ROM) saqlanadi.
Tezkor xotiradan tashqari, mikrokontroller ichida energiya uzilganda ham ma’lumotlarni saqlaydigan xotira ham bo‘lishi mumkin. Bunday xotira dasturlar va ma’lumotlarni saqlash uchun xizmat qiladi. Ko‘plab kontroller modellarida tashqi xotirani ulash uchun umuman shinalar bo‘lmaydi.
Xotiraning eng arzon turlari ma’lumotni faqat bir marta yozishga imkon beradi yoki dastur ishlab chiqarish bosqichidayoq kristallga (texnologik niqoblar to‘plamining konfiguratsiyasi orqali) yoziladi. Bunday qurilmalar kontroller dasturi keyinchalik yangilanmaydigan holatlarda ommaviy ishlab chiqarish uchun mos keladi. Kontrollerlarning boshqa modifikatsiyalarida dastur energiyaga bog‘liq bo‘lmagan xotiraga bir necha marta qayta yozilishi mumkin.
Mikrokontrollerlarda ishlatilishi mumkin bo‘lgan periferik qurilmalarning to‘liq bo‘lmagan ro‘yxati quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- kiritish yoki chiqarish uchun sozlanadigan universal raqamli portlar;
- kiritish-chiqarish uchun turli interfeyslar, jumladan UART, I²C, SPI, CAN, USB, IEEE 1394, Ethernet;
- analog-raqamli va raqamli-analog o‘zgartirgichlar;
- komparatorlar;
- impuls kengligi bo‘yicha modulyatorlar (PWM-kontroller);
- taymerlar;
- kollektorsiz dvigatellar kontrollerlari, jumladan qadamli dvigatellar;
- displeylar va klaviaturalar kontrollerlari;
- radiochastotali qabul qilgichlar va uzatkichlar;
- o‘rnatilgan flesh-xotira massivlari;
- o‘rnatilgan takt generatori va nazorat taymeri (watchdog timer).
Narx va energiya sarfi bo‘yicha cheklovlar kontrollerlarning takt chastotasini chegaralaydi. Ishlab chiqaruvchilar qurilmalarini yuqori chastotada ishlaydigan qilib yaratishga intilsalar ham, xaridorlarga turli takt chastotalari va ta’minot kuchlanishlariga mos modifikatsiyalarni taklif etadilar. Mikrokontrollerlarning ko‘p modellarida statik xotira tezkor xotira va ichki registrlaruchun ishlatiladi. Bu kontrollerning past chastotalarda ishlashiga, hatto takt generatori butunlay to‘xtatilganda ham ma’lumotlarni saqlab qolishiga imkon beradi. Ko‘pincha turli energiya tejash rejimlarimavjud bo‘lib, ularda periferik qurilmalarning bir qismi va hisoblash moduli o‘chiriladi.
Mashhur oilalar
- ARM (ARM Limited)
- ST Microelectronics STM32 ARM asosidagi mikrokontrollerlar
- ARM Cortex, ARM7 va ARM9 asosidagi mikrokontrollerlar
- Texas Instruments Stellaris mikrokontrollerlari
- NXP ARM asosidagi LPC mikrokontrollerlari
- Toshiba ARM asosidagi mikrokontrollerlar
- Analog Devices ARM7 asosidagi mikrokontrollerlar
- Cirrus Logic ARM7 asosidagi mikrokontrollerlar
- Freescale Semiconductor kompaniyasining ARM9 asosidagi mikrokontrollerlari
- Silicon Labs EFM32 — ARM asosidagi mikrokontrollerlar
- AVR (Atmel)
- MCS 51 (Intel)
- Espressif
- MSP430 (TI)
- PIC (Microchip)
- STM8 (STMicroelectronics)
- С8051F34x
- RL78 (Renesas Electronics)
- RISC-V (ochiq, kengaytiriladigan buyruqlar tizimi)
Qo‘llanilishi
Zamonaviy mikrokontrollerda bitta mikrosxemaga joylashtirilgan yetarlicha qudratli va keng imkoniyatli hisoblash qurilmasidan ko‘plab alohida komponentlar to‘plami o‘rniga foydalanish unga asoslangan qurilmalarning o‘lchami, energiya sarfi va narxini sezilarli darajada kamaytiradi.
Mikrokontrollerlar turli qurilmalar va ularning alohida bloklarini boshqarishda qo‘llanadi:
- hisoblash texnikasida: ona platalar, disk yuritmalari kontrollerlari, jumladan qattiq disklar va egiluvchan disklar, CD va DVD, kalkulyatorlar;
- elektronika va elektron boshqaruv tizimlari qo‘llanadigan turli maishiy texnika vositalarida — kir yuvish mashinalari, mikroto‘lqinli pechlar, idish yuvish mashinalari, telefonlar, zamonaviy uskunalar, turli robotlar va «aqlli uy» tizimlarida va boshqalarda.
Sanoatda:
- qurilmalar, jumladan sanoat avtomatikasi vositalari — dasturlanadigan rele va o‘rnatilgan tizimlar dan tortib dasturlanadigan mantiqiy kontrollerlargacha (PLC),
- boshqaruv tizimlari ( dastgohlar uchun)
Umumiy maqsadli 8 razryadli mikroprotsessorlar yuqori unumdor modellar bilan butunlay almashtirilgan bo‘lsa-da, 8 razryadli mikrokontrollerlar hamon keng qo‘llanmoqda. Buning sababi shundaki, yuqori unumdorlik talab qilinmaydigan, ammo arzon narx muhim bo‘lgan ko‘plab qo‘llanish sohalari mavjud. Shu bilan birga, katta hisoblash imkoniyatlariga ega mikrokontrollerlar ham bor. Masalan, raqamli signal protsessorlarireal vaqt rejimida katta hajmdagi ma’lumotlar oqimini (masalan, audio va video oqimlarni) qayta ishlashda qo‘llanadi.
Dasturlash
Mikrokontrollerlarni dasturlash assembler kabi quyi darajali tillarda, shuningdek, xotira manzillariga bevosita murojaat qilish imkonini beradigan tillarda (C/C++, Oberon, Fort) amalga oshiriladi. Shu bilan birga, boshqa istalgan dasturlash tili uchun ham kompilyatorlar quyi darajali bajarilish muhiti komponentlari (runtime) bilan birga mavjud.
Mikrokontrollerlar uchun mashhur C kompilyatorlari:
- GNU Compiler Collection — ARM, AVR, MSP430 va boshqa ko‘plab arxitekturalarni qo‘llab-quvvatlaydi
- Small Device C Compiler — ko‘plab arxitekturalarni qo‘llab-quvvatlaydi
- CodeVisionAVR (AVR uchun)
- IAR (barcha turdagi mikrokontrollerlar uchun)
- WinAVR (AVR va AVR32 uchun)
- Keil (8051 va ARM arxitekturalari uchun)
- HiTECH (8051 va Microchip PIC arxitekturalari uchun)
- STM32CubeIDE — STM32 uchun periferik qurilmalarni sozlash, kod yaratish, kompilyatsiya qilish va tuzatish imkoniyatlariga ega ilg‘or C/C++ dasturlash muhitidir.
Mashhur BASIC kompilyatorlari (mikrokontrollerlar uchun):
- MikroBasic (PIC, AVR, 8051 va ARM arxitekturalari)
- Bascom (AVR va 8051 arxitekturalari)
- FastAVR (AVR arxitekturasi uchun)
- PICBasic (PIC arxitekturasi uchun)
- Swordfish (PIC arxitekturasi uchun)
Dasturlarni sozlash uchun shaxsiy kompyuterlarda mikrokontroller faoliyatini taqlid qiluvchi dasturiy simulyatorlar, sxema ichidagi emulyatorlar (loyihalanayotgan qurilmaga mikrokontroller o‘rnida ulash mumkin bo‘lgan elektron taqlid qurilmalari) va maxsus sozlash interfeyslaridan, masalan, JTAG interfeysidan foydalaniladi.
Adabiyotlar
- Brodin V. B., Kalinin A. V. Mikrokontrollerlar va dasturlanadigan mantiqning katta integral sxemalariga asoslangan tizimlar. — Moskva: EKOM, 2002. — ISBN 5-7163-0089-8.
- Jan M. Rabai, Ananta Chandrakasan, Borivoje Nikolich. Raqamli integral sxemalar. Loyihalash metodologiyasi = Digital Integrated Circuits. — 2-nashr. — Moskva: Vilyams, 2007. — ISBN 0-13-090996-3.
- Mikushin A. Mikrokontrollerlar haqida qiziqarli ma’lumotlar. — Moskva: BXV-Peterburg, 2006. — ISBN 5-94157-571-8.
- Novikov Yu. V., Skorobogatov P. K. Mikroprotsessor texnikasi asoslari. Ma’ruzalar kursi. — Moskva: Axborot texnologiyalari internet-universiteti, 2003. — ISBN 5-7163-0089-8.
- Frunze A. V. Mikrokontrollerlarmi? Bu juda oddiy-ku! — Moskva: «SKIMEN» nashriyot uyi MChJ, 2002. — Jild 1. — ISBN 5-94929-002-X.
- Frunze A. V. Mikrokontrollerlarmi? Bu juda oddiy-ku! — Moskva: «SKIMEN» nashriyot uyi MChJ, 2002. — Jild 2. — ISBN 5-94929-003-8.
- Frunze A. V. Mikrokontrollerlarmi? Bu juda oddiy-ku! — Moskva: «SKIMEN» nashriyot uyi MChJ, 2003. — Jild 3. — ISBN 5-94929-003-7.