Blender 3D grafika dasturi

Blender
Логотип программы Blender
Скриншот программы Blender
Turi uch o‘lchamli grafika dasturiVikima’lumot, erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minot, nurlar yo‘lini kuzatish dasturiy ta’minotiVikima’lumot va 2D animatsiya dasturiVikima’lumot
Muallif
Ishlab chiquvchi Blender Foundation
Dasturlash tillari C, C++ va Python
Operatsion tizimlar Linux, macOS, Windows
Chiqarilgan sana 2-yanvar 1998
Apparat platformalari X86, x86-64, AMD64Vikima’lumot, AArch64 va MIPS
Eng so‘nggi versiyasi
Kod repozitoriysi projects.blender.org/ble…
Litsenziyasi GNU GPL 3
Veb-sayti blender.org (ingliz tilida)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Blender — professional erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minot bo‘lib, uch o‘lchamli kompyuter grafikasini yaratish uchun modellashtirish, haykaltaroshlik usulida modellashtirish, animatsiya, simulyatsiya, renderlash, ovozli videoni postishlovdan o‘tkazish va montaj qilish, «tugunlar» yordamida kompozitsiya yaratish (Node Compositing), shuningdek, 2D animatsiyalar yaratish vositalarini o‘z ichiga oladi. Hozirda Blender barqaror va tez rivojlanayotgani hamda texnik qo‘llab-quvvatlanishi tufayli bepul 3D muharrirlar orasida juda mashhur.

Imkoniyatlar

Tizim talablari
Talab Minimal Tavsiya etiladigan
Linux, macOS, Windows
Markaziy protsessor 32 bitli, SSE2 qo‘llab-quvvatlovchi, 2 GHz chastotali ikki yadroli protsessor64 bitli sakkiz yadroli protsessor
Operativ xotira hajmi 4 GB16 GB
Videokarta Quyidagini qo‘llab-quvvatlaydigan grafik karta: OpenGL 2.1 va 1 GB video xotiraQuyidagini qo‘llab-quvvatlaydigan grafik karta: OpenGL 3.2 va 4 GB video xotira
Displey 1280 x 1024 aniqlik va 24 bitli rangni qo‘llab-quvvatlaydigan monitor1920 x 1080 aniqlik va 24 bitli rangni qo‘llab-quvvatlaydigan ikkita Full HD monitor
Kiritish qurilmalari Klaviatura, sichqoncha yoki trekbolKlaviatura, 3 tugmali sichqoncha va digitayzer

Blender paketining o‘ziga xos jihati — boshqa mashhur 3D modellashtirish paketlariga nisbatan kichik hajmga egaligi. Hujjatlar dastur to‘plamiga kiritilmagan, ammo internetda mavjud. Namoyish sahnalarini rasmiy veb-saytdan yoki «Blender Cloud» ochiq loyihalari saytidan yuklab olish mumkin.

Dastur paketining funksiyalari:

Foydalanuvchi interfeysi

Blender 2.4 interfeysining skrinshoti

Blender uzoq vaqt o‘rganish qiyin dastur sifatida tanilgan. Deyarli har bir funksiyaga muayyan klaviatura tugmalari birikmasi mos keladi. Blender imkoniyatlari ko‘pligi sababli har bir tugma bir nechta qisqa buyruq kombinatsiyasida (shortcut) ishlatiladi. Blender ochiq kodli loyihaga aylangach, barcha funksiyalarga to‘liq kontekst menyulari qo‘shildi, vositalardan foydalanish esa mantiqiyroq va moslashuvchanroq bo‘ldi. Foydalanuvchi interfeysi keyingi takomillashuvlarida rang sxemalari, shaffof suzuvchi elementlar, obyektlar daraxtini ko‘rishning yangi tizimi va boshqa kichik o‘zgarishlar joriy etildi.

Foydalanuvchi interfeysining o‘ziga xos xususiyatlari:

  • Tahrirlash rejimlari. Ikkita asosiy rejim — Obyekt rejimi (Object mode) va Tahrirlash rejimi (Edit mode)bo‘lib, ular Tabtugmasi bilan almashtiriladi. Obyekt rejimi asosan alohida obyektlarni boshqarish, tahrirlash rejimi esa obyektning tarkibiy ma’lumotlarini o‘zgartirish uchun ishlatiladi. Masalan, ko‘pburchakli modelni obyekt rejimida butunligicha ko‘chirish, o‘lchamini o‘zgartirish va aylantirish mumkin, tahrirlash rejimida esa shu modelning alohida uchlari ustida ishlanadi. Bundan tashqari, Sculpting, Texture Paint, Vertex Paint va UV Face select.
  • Tezkor tugmalardan keng foydalanish. Buyruqlarning aksariyati klaviaturadan bajariladi. 2.x va ayniqsa 2.3x versiyalaridan avval buyruqlarni faqat shu usulda bajarish mumkin edi; aynan shu narsa Blenderni o‘rganish qiyin dastur degan tasavvurni kuchaytirgan. Yangi versiyada yanada to‘liq grafik menyu mavjud.
  • Ish maydonini boshqarish. Blenderning grafik interfeysi bir yoki bir nechta ekrandan iborat. Har bir ekran Blender interfeysining istalgan qismiga mos keladigan bo‘lim va kichik bo‘limlarga ajratilishi mumkin. Har bir bo‘limdagi grafik elementlarni 3D makonda obyektlar bilan ishlash vositalari yordamida boshqarish mumkin. Masalan, 3D ko‘rish oynasida bo‘lgani kabi vositalar tugmalarini ham kattalashtirish yoki kichraytirish mumkin. Foydalanuvchi grafik interfeysning joylashuvi va tuzilishini to‘liq boshqaradi. Bu interfeysni video tahrirlash, UV xaritalash, teksturalash kabi muayyan vazifalarga moslashtirish hamda bu vazifalar uchun kerak bo‘lmagan interfeys elementlarini yashirish imkonini beradi. Bunday grafik interfeys uslubi UnrealEd o‘yini xaritalarini tahrirlashga mo‘ljallangan Unreal Tournament.

muharriridagi uslubga juda o‘xshaydi. Blender ish maydoni grafik vositalarning eng innovatsion interfeys konsepsiyalaridan biri hisoblanadi va Luxology kompaniyasining Modo.

Qo‘shimcha xususiyatlar

  • Blender dasturida tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirlashuvchi obyekt va unga tegishli ma’lumotlar (obyektning shakli yoki funksiyalari) alohida saqlanadi. Obyekt–ma’lumotlar munosabati 1:n (ma’lumotlar bazasi nazariyasidagi atama bo‘lib, bir nechta obyekt bir xil ma’lumotlardan foydalanishi mumkinligini anglatadi — birdan ko‘pga yoki suryeksiya).
  • Bir nechta sahnani bitta faylda (.blend faylida) saqlashga imkon beradigan ichki fayl tizimi.
  • Barcha «.blend» fayllari Blenderning eski va yangi versiyalari bilan mos keladi. Ularni bir platformadan boshqasiga ko‘chirish va avval yaratilgan ishlarni uzatish uchun ishlatish mumkin.
  • Blender dastur ishlayotgan paytda loyihalarning zaxira nusxalarini yaratadi, bu kutilmagan vaziyatlarda ma’lumotni saqlab qolishga yordam beradi.
  • Barcha sahnalar, obyektlar, materiallar, teksturalar, tovushlar, tasvirlar va postishloveffektlarini bitta «.blend» faylida saqlash mumkin.
  • Ish muhiti sozlamalarini «.blend» faylida saqlash mumkin. Natijada fayl yuklanganda foydalanuvchi saqlagan holatni aynan qayta oladi. Faylni «foydalanuvchining standart fayli» sifatida saqlab, Blender har ishga tushganda kerakli obyektlar to‘plami va tayyor interfeysning ochilishini ta’minlash mumkin.

Shunga qaramay, «.blend» faylining ichki tarkibi obyektlar va ular o‘rtasidagi munosabatlarning tuzilmali tavsifidan ko‘ra dasturning xotira sohasidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olingan ma’lumotlar nusxasiga ko‘proq o‘xshaydi. Bu «.blend» fayllarini boshqa formatlarga o‘tkazishni deyarli imkonsiz qiladi. Biroq dasturning turli formatlarga eksport qilish mexanizmi ancha rivojlangan, masalan: obj, dxf, stl, FBX, 3ds va boshqalar (ro‘yxat muntazam kengaymoqda).

Vebga eksport qilish

Renderlovchi dvijoklar

Renderlovchi dvijok — 3D modellarni 2D tasvirga aylantiruvchi dastur.

Blender tarkibiga quyidagilar kiradi:

  • Blender Render (Blender Internal) — Blenderning asl renderlash dvijogi bo‘lib, uning boshlang‘ich kodi hali 90-yillarda yozilgan. U nurlar yo‘lini kuzatish, sirt ostida yorug‘likning sochilishi, yaltiroq akslanish va hatto sodda global yoritish tizimi kabi eski va yangi renderlash texnologiyalarining birikmasidir. Blender 2.8 versiyasida olib tashlangan.
  • Cycles Render — fizik jihatdan xolis renderlash, grafik protsessorda (GPU) renderlash imkoniyatiga ega. Blender 2.61 versiyasidan boshlab paket tarkibiga kiradi.
  • Clay Render — gips ko‘rinishida renderlash: sahnadagi barcha obyektlarga ularning asl materiallarini o‘zgartirmasdan loy materiali qo‘llanadi. Blender 2.79 versiyasidan boshlab mavjud.
  • EEVEE — nomi Ivi nomli pokemondanolingan; keyinchalik Extra Easy Virtual Environment Engine nomining qisqartmasi sifatida talqin qilingan. Bu real vaqt rejimida vizualizatsiya qilish uchun to‘liq imkoniyatli PBR dvijokdir. Blender 2.8 versiyasidan boshlab mavjud.

Tashqi renderlovchi dvijoklar, bepul va ochiq kodli:

Tashqi renderlovchi dvijoklar, xususiy (proprietar):

  • RenderMan — Blender uchun RenderMan renderlash qo‘shimchasi.
  • Octane Render — Blender uchun OctaneRender plagini.
  • Indigo Renderer — Blender uchun Indigo kengaytmasi.
  • V-Ray — Blender uchun V-Ray; renderlash uchun V-Ray Standalone talab etiladi.
  • Maxwell Render — Blender uchun B-Maxwell qo‘shimchasi.
  • Thea Render — Blender uchun Thea kengaytmasi.
  • Corona Renderer — Blender To Corona eksport vositasi; renderlash uchun Corona Standalone talab etiladi.

Tarixi

Blender Niderlandiyaning NeoGeo animatsiya studiyasi tomonidan ishchi vosita sifatida ishlab chiqilgan (u Neo-Geoo‘yin konsoliga aloqasi yo‘q). Blender nomi Yelloguruhining Babyalbomidagi shu nomli qo‘shiqdan kelib chiqqan; NeoGeo bu qo‘shiqdan o‘zining namoyish videosida foydalangan. 1998-yil iyunda Blender muallifi Ton Rozendal (Ton Roosendaal) dastur rivoji va texnik qo‘llab-quvvatlanishini davom ettirish uchun Not a Number (NaN) kompaniyasini tashkil etdi. Dastur shartli bepul (shareware) modelida tarqatilgan..

2002-yilda NaN kompaniyasi bankrot bo‘ldi. Ton Rozendalning sa’y-harakatlari bilan kreditorlar Blenderni GNU GPL litsenziyasi asosida tarqatishga o‘tishga, bir yo‘la 100 ming yevroto‘lash sharti bilan rozi bo‘ldilar. 18-iyulda (2002-yil) zarur mablag‘ni yig‘ish uchun homiylik xayriyalari kampaniyasi boshlandi. 7-sentabrdayoq (2002-yil) kerakli mablag‘ yig‘ilgani va tez orada dasturning manba kodini ham, Blenderning o‘zini ham GPL litsenziyasiga o‘tkazish rejalashtirilgani e’lon qilindi.

13-oktabrda (2002-yil) Blender Foundation GNU GPL litsenziyasi ostidagi mahsulotni taqdim etdi.

Hozirda Blender ochiq kodli loyiha bo‘lib, Blender Foundation.

tashkilotining faol ko‘magi bilan rivojlanmoqda. Dastlabki manba kodifayllarining yaratilgan sanasiga ko‘ra, 2-yanvar (1994-yil) Blenderning tug‘ilgan kuni hisoblanadi.

Suzanne

Suzanne

2002-yil yanvar–fevral oylarida NaN kompaniyasining faoliyatini davom ettira olmasligi va mart oyida yopilishi ma’lum bo‘lgan. Shunga qaramay, 2.25 versiyasini chiqarishga qaror qilindi. Rassomlar va dasturchilar kichik «Pasxa tuxumi (Easter egg)» sifatida 3D model — bosh shaklidagi shimpanzetasvirini qo‘shishga qaror qilishdi. Modelni Villem-Pol van Overbryuggen (SLiD3) yaratib, uni Kevin Smitning ««Jey va Indamas Bob javob zarbasini beradi»».

filmidagi orangutan sharafiga «Suzanne» deb atagan. Maymun boshining uslublashtirilgan «Suzanne» modeli oddiy sinov modellari(ingliz tilida) , masalan, Yuta choynagi va Stenford quyoni. Kam poligonli , atigi 500 elementdan iborat model. «Suzanne» ko‘pincha materiallar, teksturalar va yoritish sozlamalarini tez va oson sinash hamda kulgili rasmlar yaratish uchun ishlatiladi.

Ishtirokchilarni taqdirlash marosimi ham o‘tkaziladigan eng yirik tadbir « Suzanne Award» deb ataladi(ingliz tilida).

Qo‘llab-quvvatlash

Blender foydalanuvchilari soni dunyo bo‘ylab 500 000 kishiga yetdi. Deyarli butun dunyoda yordam olish mumkin. Ko‘pchilik Blenderni boshqa foydalanuvchilarning maqolalari orqali o‘rganadi. Boshqalar mavzuli forumlarda muhokamalar orqali ma’lumot oladi. Blenderga bag‘ishlangan mashhur forum — ilgari elYsiun deb atalgan Blender Artists. Shuningdek, Blender uchun hamjamiyat qo‘llab-quvvatlaydigan bepul taqsimlangan render-fermalar Renderfarm.fi va BURP.

Qo‘llanilishi

NASA interaktiv veb-ilovani «Kyuriositi» marskezari Marsga qo‘nganining uchinchi yilligimunosabati bilan Blender va Blend4Webvositalaridan foydalanib ishlab chiqdi; keyinchalik ilova Verge3D for Blender uchun qayta ishlangan. Unda marskezar harakatlanishi, kameralar va manipulyatorni boshqarish hamda missiyaning ayrim mashhur voqealari aks ettirilgan. Ilova WebGL bo‘limining ochilishida, SIGGRAPH 2015.

Blenderdan foydalanadigan rassomlar

Blenderni asosiy yoki boshqa ish vositalaridan biri sifatida qo‘llaydigan taniqli rassomlar:

Kino sanoatida qo‘llanilishi

Blender qo‘llangan birinchi yirik professional loyiha — «O‘rgimchak odam 2» filmi. Blender syujetning barcha qismlari uchun animatiklar (animatics) va ssenariy lavhalarini dastlabki vizualizatsiya qilishda ishlatilgan.

«“O‘rgimchak odam 2” filmining syujet lavhalari bo‘limida animatik rassom sifatida men Blenderning 3D modellashtirish va qahramonlar animatsiyasi vositalaridan foydalanib, sahna dekoratsiyalari va rekvizitlarni qayta yaratdim, voqealar hamda kamera harakatlarini 3D makonda jonlantirdim. Bu Semning tasavvurini boshqa bo‘limlarga iloji boricha ravshan yetkazishga yordam berdi». — Entoni Ziyerxut, animatik rassom, Los-Anjeles.

«Juma va Robinzon(ingliz tilida)» — barcha maxsus effektlari Linux ish stansiyalarida yaratilgan birinchi 35 mm film. U «Lokarno kinofestivali»da mukofot olgan. Maxsus effektlar Belgiyaning «Digital Graphics» studiyasida bajarilgan.

«Kells siri» Tommi Murrejissyorligidagi film «Oskar» mukofotining «Eng yaxshi animatsion film» yo‘nalishiga nomzod bo‘lgan film qisman Blender yordamida, Belgiyadagi «Digital Graphics» studiyasida yaratilgan.

«Qushlar isyoni» — «Manos Digitales Animation Studio» kompaniyasining to‘liq Blenderda yaratilgan tijorat loyihasi. Film premyerasi 2010-yil fevralda Argentinada bo‘lib o‘tgan. Blender saytida namoyish roliklarini ko‘rish mumkin. Filmning bosh qahramonlari — antropomorf gapiruvchi hayvonlar.

Blender «Hardkor».

Maxsus effektlar «Baland qal’adagi odam» teleseriali uchun Blenderda yaratilgan; ba’zi zarralar simulyatsiyalari «Houdini».

Shon Kennedi «Oltin kompas», «Pi hayoti» filmlari uchun eng yaxshi vizual effektlar yo‘nalishida ikkita «Oskar» sovrini sohibi bo‘lib, 2017-yilgi Blender konferensiyasida ushbu dasturdan foydalangan teleseriallari, jumladan, «Halokatli qurol», «Podaça», «Yulduz», «G‘arbiy dunyo», «Orvill», «Iqtidorlilar».

«Keyingi avlod» multfilmi Kanadaning «Tangent Animation» studiyasi tomonidan to‘liq Blenderda, «Netflix».

To‘liq metrajli «Oqim» animatsion filmi EEVEE renderlash dvijogidan foydalanib butunlay Blenderda yaratilgan. Film 97-Oskar mukofotlari topshirish marosimida da ikki yo‘nalish bo‘yicha nomzod bo‘lgan va «Eng yaxshi animatsion film» mukofotini qo‘lga kiritgan.

Ochiq loyihalar

Blender yordamida tijorat loyihalarida ham sifatli 3D animatsiya yaratish mumkinligini isbotlash, kamchiliklarni aniqlash va dasturni amaliy sharoitlarda sinash maqsadida 2005-yilda noodatiy qaror qabul qilindi: muntazam ravishda qisqa metrajli filmlar yaratish. Natijada Blender nafaqat funksionallik, balki barqarorlik va foydalanish qulayligi bo‘yicha ham rivojlandi.

Elephants Dream (ochiq film loyihasi: Orange)

2005-yil sentabrda bir guruh eng yaxshi Blender rassomlari va dasturchilari faqat erkin dasturiy ta’minotdan foydalanib, «Orange Movie Project» deb nomlangan loyiha doirasida qisqa metrajli film ustida ishlay boshladi. Ularning mehnati natijasida «Elephants Dream» filmi yaratildi va uning premyerasi 24-martda (2006-yil) bo‘lib o‘tdi.

Big Buck Bunny (ochiq film loyihasi: Peach)

Big Buck Bunny filmi afishasi

30-mayda (2008-yil) bir guruh Blender rassomlari va dasturchilari «Big Buck Bunny» nomli ikkinchi multfilmni chiqardi.

Yo Frankie! (ochiq o‘yin loyihasi: Apricot)

«Apricot» — «Big Buck Bunny» filmi olami va qahramonlari asosida kompyuter o‘yinini yaratish loyihasi bo‘lib, unda erkin dasturiy ta’minotishlatilgan. O‘yin «Yo Frankie!(ingliz tilida)» deb ataladi. Loyiha 1-fevral 2008-yilda boshlangan, ishlab chiqish ishlari 2008-yil iyul oxirida tugagan. Yakuniy versiya avgust oxirida kutilgan, biroq chiqarilish muddati kechiktirilgan. O‘yin 9-dekabr 2008-yilda GNU GPL va LGPL litsenziyalari asosida chiqarildi; barcha kontent esa Creative Commons Attribution 3.0.

Sintel (ochiq film loyihasi: Durian)

Sintel reklama afishasi

Avvalgi «Elephants Dream» va «Big Buck Bunny», «Sintel» ham Blender yordamida yaratilgan. Loyiha ustidagi ishlar 2009-yil may oyida boshlangan. Film 27-sentabrda (2010-yil) Blender Foundation tomonidan Niderlandiya kinofestivalida rasman namoyish etildi. Uning internet versiyasi 30-sentabrdan (2010-yil) yuklab olish uchun taqdim etildi.

Tears of Steel (ochiq film loyihasi: Mango)

2-oktabrda (2011-yil) Blender Foundation «Mango» kod nomli to‘rtinchi ochiq film loyihasi ustida ish boshlanganini ma’lum qildi. Rassomlar jamoasini hamjamiyat o‘rtasidagi ochiq tanlov orqali shakllantirish rejalashtirildi. 13-iyulda (2012-yil) tizerchiqishi bilan loyihaning yakuniy nomi «Tears of Steel(ingliz tilida)». Film 26-sentabrda (2012-yil) chiqarildi.

Oldingi animatsion filmlardan farqli ravishda, «Tears of Steel» jonli aktyorlar va maxsus effektlar ishtirokidagi filmdir. Uni yaratishda Motion Capture (harakatni qayd etish) texnologiyasidan keng foydalanilgan.

Cosmos Laundromat (ochiq film loyihasi: Gooseberry)

Blender Foundationning navbatdagi animatsion filmi 2015-yil avgustda chiqarilishi rejalashtirilgan edi. Bu safar qisqa metrajli filmda yangi «Cycles» renderlash dvijogining afzalliklari, jumladan, «qo‘y yungidagi har bir tolani shamol tabiiy ravishda tebratishi», shuningdek, tuman, bulut, bug‘, tutun va boshqa effektlarning realistik tasviri namoyish etilgan.

Caminandes

«Caminandes(ingliz tilida)» — lama «Koro»ning Patagoniyada turli to‘siqlarni yengib o‘tishga urinishlari haqidagi qisqa metrajli animatsion filmlar turkumi:

  • Caminandes 1: Llama Drama (2013)
  • Caminandes 2: Gran Dillama (2013)
  • Caminandes 3: Llamigos (2016)

Glass Half

2015-yilda «Blender Institute» sodda syujet, tezkor animatsiya va fotorealistik bo‘lmagan uslubda vizualizatsiya bilan yangi 3 daqiqalik qisqa metrajli multfilmni taqdim etdi. Unda ixcham hikoya qilish, sifatli dizayn va aniq animatsiyaga urg‘u berildi.

San’atshunoslikka qiziquvchi ikki havaskor galereyada uchrashib, ko‘rayotgan narsalari haqida qizg‘in bahslashadi. Nihoyat, ikkalasi ham fikri bir joydan chiqadigan eksponatni topadi…

Qahramonlar 3D formatda animatsiya qilingan va real vaqt rejimida sheyderlar OpenGL.

Agent 327: Sartaroshxonadagi operatsiya

«Agent 327» Amsterdamdagi sartaroshxonaga olib keladigan dalilni tekshiradi. U ortidan yollanma qotil Boris Kloris kuzatib yurganini biladi…

Bu uch daqiqalik tizer to‘liq metrajli animatsion filmga bag‘ishlangan bo‘lib, u niderlandiyalik rassom Martin Lodeveykning klassik komikslar turkumidagi «Agent 327»(ingliz tilida)asariga asoslangan. Blender animatsiya studiyasi hozirda ushbu sarguzasht-komediya animatsion filmini xalqaro tomoshabinlarga yetkazish uchun syujet ishlab chiqmoqda va mablag‘ izlamoqda.

2017-yil mayda chiqarilgan.

Hero

«Hero» (inglizchadan tarjima qilinganda — «Qahramon») — Blender 2.8 versiyasida «Grease Pencil» vositasi imkoniyatlarining namoyishi. «Grease Pencil» — 2D animatsiyani to‘liq 3D ishlab chiqarish jarayonida yaratish vositasi.

Spring

«Spring» (inglizchadan tarjima qilinganda — «Bahor») — hayot aylanishini davom ettirish uchun qadimiy ruhlarga duch keladigan cho‘pon qiz va uning kuchukchasi haqidagi hikoya. Ssenariy muallifi va rejissyori — Endi Goralchik. Multfilm 4-aprelda (2019-yil) chiqarilgan.

7 daqiqalik film «Blender Cloud» obunachilari ko‘magida yaratildi. Uni Amsterdamdagi «Blender Institute» studiyasi ishladi. Film Blender 2.80 versiyasini yaratish bilan birga tayyorlandi. «Sintel» loyihasi Blender 2.5x versiyasi barqarorligini oshirishga xizmat qilgani kabi, «Spring» filmi ham Blender 2.80 rasmiy chiqarilishidan avval to‘liq ishlab chiqarish jarayonida sinovdan o‘tkazildi.

Adabiyotlar

Havolalar

  • blender-3d.ru. — darslar, galereya va bloglari bor forum, 3D modellar. Arxivlangan 10-fevralda (2012-yil).
  • 3d-blender.ru. — 3D modellashtirish darslari, maqolalar tarjimalari, qo‘shimchalar (addons) to‘plami. Murojaat qilingan sana: 5-dekabr (2014-yil). Arxivlangan 10-dekabrda (2014-yil).