Koriolis kuchi nima

1-rasm. Chapdagi rasm: Aylanayotgan disk chetidan uloqtirilgan to‘pning tashqi kuzatuvchi ko‘radigan trayektoriyasi. Aylanish tufayli to‘p uloqtirish paytida ham boshlang‘ich tangensial tezlikka, ham uni uloqtirgan kishi bergan radial tezlikka ega bo‘ladi. Bu tezliklar to‘pni markazdan o‘ng tomonga olib ketadi. O‘ngdagi rasm: Aylanayotgan disk chetidan uloqtirilgan to‘pning uni uloqtirgan va disk bilan birga aylanayotgan kuzatuvchi ko‘radigan trayektoriyasi. U to‘g‘ri chiziqdan og‘adi.
2-rasm. Aylanayotgan likopcha yuzasida ishqalanishsiz harakatlanayotgan sharchaning turli sanoq sistemalaridagi trayektoriyalari (yuqorida — inersial sanoq sistemasida to‘g‘ri chiziq bo‘ylab, pastda — likopcha bilan birga aylanayotgan noinersial sanoq sistemasida).

Koriolis kuchi — inersiya kuchlaridan biribo‘lib, u moddiy nuqtaning aylanuvchi sanoq sistemasiga nisbatan harakatini ko‘rib chiqishda qo‘llanadi. Moddiy nuqtaga ta’sir etuvchi fizik kuchlarga Koriolis kuchini qo‘shish orqali sanoq sistemasining aylanishi bunday harakatga qanday ta’sir qilishini hisobga olish mumkin.

Bu kuch fransuz olimi Gaspar-Gyustav de Koriolissharafiga nomlangan: u 1835-yilda chop etilgan maqolasida bu kuchni birinchi bo‘lib tavsiflagan. Ba’zan Koriolis kuchining matematik ifodasini birinchi bo‘lib Pyer-Simon Laplas 1775-yilda keltirib chiqargani, aylanuvchi sanoq sistemalarida harakatlanuvchi jismlarning og‘ish hodisasini esa Jovanni Battista Richcholi va Franchesko Mariya Grimaldi 1651-yilda tavsiflagani haqida fikrlar bildiriladi.

Ko‘pincha «Koriolis effekti» deganda Koriolis kuchining eng muhim namoyon bo‘lish holati, ya’ni Yerning sutkalik aylanishibilan bog‘liq hodisa tushuniladi. Yer aylanishining burchak tezligi kichik (sutkasiga 1 marta aylanish) bo‘lgani sababli bu kuch odatda boshqa kuchlarga nisbatan zaif bo‘ladi. Uning ta’siri ko‘pincha uzoq masofalar va katta vaqt oralig‘ida yuz beradigan harakatlarda, masalan, atmosferada havoning keng ko‘lamli harakatida (girdobsimon siklonlar) yoki okeandagi suv oqimlarida (Golfstrim) seziladi. Bunday harakatlar, odatda, Yer yuzasi bo‘ylab sodir bo‘lgani uchun ko‘pincha Koriolis kuchining faqat gorizontal tashkil etuvchisi muhim ahamiyatga ega. U Yer yuzasi bo‘ylab (qutblardan ekvatorga tomon) harakatlanayotgan jismlarni Shimoliy yarimsharda harakat yo‘nalishiga nisbatan o‘ngga, Janubiy yarimsharda esa chapga og‘diradi. Gorizontal og‘ish ta’siri qutblar yaqinida kuchliroq bo‘ladi, chunki mahalliy vertikal o‘q atrofidagi samarali aylanish tezligi u yerda kattaroq bo‘lib, ekvatorga yaqinlashgan sari nolga kamayadi..

Dastlabki tushuntirish

Biror inersial sanoq sistemasida (ISS) o‘ziga perpendikulyar o‘q atrofida bir tekis aylanayotgan radius mavjud bo‘lsin. Agar moddiy nuqta (MN) shu radius bo‘ylab aylanish markazidan uzoqlashib, radiusga nisbatan o‘zgarmas tezlikda harakatlansa, aylanish markazigacha bo‘lgan masofa ortishi bilan ISSda jism tezligining radiusga perpendikulyar yo‘nalgan tashkil etuvchisi ham ortadi. Demak, bu holatda nuqta tezlanishining radiusga perpendikulyar tashkil etuvchisi noldan farq qiladi. MN tezlanishining inersial sanoq sistemasidagi aynan shu tashkil etuvchisi Koriolis tezlanishi.

Aynan shu harakat radius bilan birga aylanayotgan noinersial sanoq sistemasida (NISS) ko‘rib chiqilsa, boshqacha manzara kuzatiladi. Darhaqiqat, bu sanoq sistemasida MN tezligi o‘zgarmaydi, shuning uchun uning tezlanishining radiusga perpendikulyar tashkil etuvchisi nolga teng bo‘ladi. Binobarin, harakat go‘yo aylanayotgan sanoq sistemasida MNga Koriolis tezlanishiga qarama-qarshi yo‘nalgan va uni kompensatsiyalovchi qo‘shimcha kuch ta’sir etayotgandek ko‘rinadi. Harakatni tavsiflash qulay bo‘lishi uchun kiritiladigan, ammo aslida mavjud bo‘lmagan ushbu qo‘shimcha «kuch» — Koriolis kuchidir. Ravshanki, bu «kuch» harakatlanuvchi sanoq sistemasining aylanishi MNning nisbiy harakatiga ko‘rsatadigan ta’sirni hisobga olish imkonini beradi, lekin MNning boshqa jismlar bilan haqiqiy o‘zaro ta’siriga mos kelmaydi.

Aniqroq aytganda, Koriolis tezlanishi koordinatalar sistemasining aylanish burchak tezligi vektori bilan MNning aylanuvchi koordinatalar sistemasiga nisbatan harakat tezligi vektori vektor ko‘paytmasining ikki baravariga teng. Shunga muvofiq, Koriolis kuchi MN massasining uning Koriolis tezlanishiga ko‘paytmasiga manfiy ishora bilan teng bo‘ladi.

Ta’rif

Ikkita sanoq sistemasi mavjud bo‘lsin: ulardan biri (S) inersial, ikkinchisi esa (S′) birinchisiga nisbatan ixtiyoriy tarzda harakatlanadi va umumiy holda noinersial hisoblanadi. Shuningdek, ixtiyoriy moddiy nuqtaning massasi mbo‘lsin. Uning birinchi sanoq sistemasiga nisbatan tezlanishini a→a, ikkinchisiga nisbatan tezlanishini esa a→r.

Tezlanishlar orasidagi bog‘lanish a→a va a→r Koriolis teoremasidan kelib chiqadi (quyiga qarang):

a→a=a→r+a→e+a→K,

bu yerda a→e — ko‘chirma tezlanish, a→K — Koriolis tezlanishi (koriolischa tezlanish, burilish tezlanishi) hisoblanadi. Eslatib o‘tamiz, ko‘chirma tezlanish deb S′ sistemasining Ssistemasiga nisbatan tezlanishiga aytiladi; bunda gap ko‘rilayotgan moddiy nuqta ayni paytda egallab turgan sistema nuqtasi haqida ketmoqda.

Bu munosabatning har ikki tomonini nuqta massasiga ko‘paytirib, Nyutonning ikkinchi qonunini ma→a=F→hisobga olsak, uni quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin:

ma→r=F→+(−ma→e)+(−ma→K).

Qiymati (−ma→e) bo‘lgan kattalik ko‘chirma inersiya kuchideb, qiymati (−ma→K) — Koriolis kuchi (koriolischa kuch) deb ataladi. Ularni mos ravishda F→e va F→K bilan belgilab, quyidagini yozish mumkin:

ma→r=F→+F→e+F→K.

Hosil bo‘lgan ifoda noinersial sanoq sistemalari uchun dinamikaning asosiy qonunini ifodalaydi.

Kinematikadan ma’lumki,

a→K=2[ω→×v→r],

bu yerda ω→ — aylanishning burchak tezligi bo‘lib, u noinersial sanoq sistemasiga tegishli: S′, v→r — ushbu sanoq sistemasida ko‘rilayotgan moddiy nuqtaning harakat tezligi; kvadrat qavslar bilan vektor ko‘paytmaamali belgilangan. Shuni hisobga olsak, Koriolis kuchi uchun quyidagi tenglik o‘rinli:

F→K=−2m[ω→×v→r].

Izohlar

  1. Rus tilidagi ilmiy adabiyotlarda qabul qilingan terminologiyaga ko‘ra, moddiy nuqtaning Koriolis tezlanishi uning inersial sanoq sistemasidagi tezlanishining bir qismidir S. Shu jihati bilan u, masalan, noinersial sanoq sistemasida yuzaga keladigan markazdan qochma tezlanishdan farq qiladi. S′.
  2. Xorijiy tillardagi adabiyotlarda Koriolis tezlanishining ishorasi teskari bo‘lgan muqobil ta’rifi ham uchraydi: a→K≡−2[ω→×v→r]. Bunday holatda Koriolis tezlanishi va Koriolis kuchi quyidagi munosabat orqali bog‘lanadi: a→K=FKm. Ushbu ta’rifga ko‘ra, Koriolis tezlanishi jismning noinersial sanoq sistemasidagi tezlanishining bir qismi hisoblanadi. S′.

Koriolis teoremasi

Nuqta murakkab harakatqilayotgan bo‘lsin: u noinersial sanoq sistemasiga nisbatan S′ quyidagi tezlikka ega: v→r ; bunda S′ sistemasi esa inersial koordinatalar sistemasi Sga nisbatan harakatlanadi. Uch o‘lchamli fazoda ixtiyoriy tarzda siljiy oladigan oniy tezliklar markazi O ning chiziqli tezligi quyidagicha: v→0, shu bilan birga, S′ sistemasining oniy tezliklar markaziga nisbatan aylanish burchak tezligi ω→ga teng. Oniy tezliklar markazi Eylerning aylanish teoremasi yordamida aniqlanadi.

U holda ko‘rilayotgan nuqtaning mutlaq tezligi (ya’ni inersial koordinatalar sistemasidagi chiziqli tezligi) quyidagicha bo‘ladi:

v→=v→0+[ω→×R→]+v→r, bunda ddtR→=[ω→×R→]+v→r,

bu yerda R→ — nuqtaning oniy tezliklar markaziga nisbatan radius-vektori O. Tenglikning o‘ng tomonidagi dastlabki ikki had nuqtaning ko‘chirma tezligini ifodalaydi , oxirgi had esa uning nisbiy tezligini ifodalaydi.

Ushbu tenglikni vaqt bo‘yicha differensiallaymiz:

ddtv→=ddtv→0+ddt[ω→×R→]+ddtv→r.

Har bir hadning inersial koordinatalar sistemasidagi qiymatini topamiz:

ddtv→0=a→0,
ddt[ω→×R→]=[ε→×R→]+[ω→×ddtR→]=[ε→×R→]+[ω→×[ω→×R→]]+[ω→×v→r],
ddtv→r=[ω→×v→r]+dr v→rdt,

bu yerda a→r=dr v→rdt — nuqtaning shu sistemaga nisbatan chiziqli tezlanishi: S′, ε→=dω→dt — shu sistemaning burchak tezlanishi: S′.

Shunday qilib, quyidagini hosil qilamiz:

ddtv→=a→=a→0+[ε→×R→]+[ω→×[ω→×R→]]+a→r+2[ω→×v→r].

Quyidagi tenglik Koriolis teoremasining matematik ifodasidir: Murakkab harakatdagi nuqtaning mutlaq tezlanishi uning ko‘chirma tezlanishi (o‘ng tomondagi dastlabki uch had yig‘indisi), nisbiy tezlanishi (to‘rtinchi had) va qo‘shimcha Koriolis tezlanishining (oxirgi had) geometrik yig‘indisiga teng bo‘lib, Koriolis tezlanishi quyidagiga teng: 2[ω→×v→r].

Quyidagi belgilashlardan foydalanib, a→e=a→0+[ε→×R→]+[ω→×[ω→×R→]] va a→K=2[ω→×v→r]Koriolis teoremasini ixchamroq shaklda yozamiz:

a→a=a→e+a→r+a→K.

Koriolisning o‘zi 1835-yilda o‘z natijalarini boshqa shaklda, ko‘chirma va Koriolis inersiya kuchlarini kiritish orqali ifodalagan; Koriolis teoremasining hozirda umumqabul qilingan sof kinematik ifodasini esa 1862-yilda Anri Eme Rezal taklif qilgan.

Inersial sanoq sistemasining koordinatalar boshi atrofida aylanishining xususiy holida nuqta noinersial sanoq sistemasiga nisbatan aylanish o‘qiga tomon radius bo‘ylab to‘g‘ri chiziqda harakatlanishi uchun (rasmga qarang), unga Koriolis kuchi −2m[ω→×v→r], ko‘chirma aylanish kuchi −m[ε→×R→] va sanoq sistemasining ilgarilanma harakatidagi ko‘chirma inersiya kuchi −ma→0yig‘indisiga qarama-qarshi yo‘nalgan kuchni qo‘yish kerak bo‘ladi. Biroq tezlanishning [ω→×[ω→×R→]] tashkil etuvchisi jismni bu to‘g‘ri chiziqdan og‘dirmaydi, chunki u o‘qqa intiluvchi ko‘chirma tezlanish bo‘lib, doimo shu to‘g‘ri chiziq bo‘ylab yo‘naladi. Darhaqiqat, bunday harakat tenglamasini ko‘rib chiqsak, yuqorida tilga olingan kuchlar kompensatsiyalangach, [ω→×[ω→×R→]]+a→r=0tenglama hosil bo‘ladi. Uni R→vektorga vektor ko‘paytirsak va [R→×[ω→×[ω→×R→]]]=0 ni hisobga olsak, v→r ga nisbatan [R→×dr v→rdt]≡0differensial tenglamani olamiz. Bu tenglamaning istalgan R→ va v→r uchun umumiy yechimi [R→×v→r]=Const→bo‘lib, aynan shu to‘g‘ri chiziqning tenglamasidir. [R→×v→r]=0→.

Muhokama

Jukovskiy qoidasi

N. Y. Jukovskiy Koriolis tezlanishini aniqlashning qulay usulini taklif qilgan:

Koriolis tezlanishini a→K quyidagicha topish mumkin: nuqtaning nisbiy tezlik vektorini v→ ko‘chirma burchak tezligi vektoriga perpendikulyar tekislikka proyeksiyalab, ω→hosil bo‘lgan proyeksiyani 2ω marta kattalashtirish va uni ko‘chirma aylanish yo‘nalishi bo‘yicha 90 gradusga burish kerak.

Fizik ma’nosi

Nuqta v→ tezlik bilan inersial sanoq sistemasi koordinatalar markaziga qarab to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatlanayotgan bo‘lsin (rasmga qarang).

Bunday harakat aylanish markazigacha bo‘lgan masofani  R va natijada harakatlanayotgan nuqta bilan ustma-ust kelgan noinersial sanoq sistemasi nuqtasining mutlaq harakat tezligini, ya’ni uning ko‘chirma tezligini o‘zgartiradi.

Ma’lumki, bu harakat tezligi quyidagiga teng:

v→e=[ω→×R→].

Uning o‘zgarishi quyidagicha bo‘ladi:

dv→e=[ω→×dR→].

Vaqt bo‘yicha differensiallash orqali quyidagini olamiz:

a→=[ω→×v→].

(Bu tezlanish yo‘nalishi quyidagi vektorlarga perpendikulyar: ω→ va v→).

Boshqa tomondan, v→ vektori inersial fazoga nisbatan harakatsiz qolayotgan nuqta uchun noinersial sistemaga nisbatan ωdtburchakka buriladi. Yoki tezlikning orttirmasi quyidagicha bo‘ladi:

dvr=vsin⁡ωdt=v×ωdt.

Quyidagi shart uchun t→0, ikkinchi tezlanish mos ravishda quyidagicha bo‘ladi:

a→=[ω→×v→].

Umumiy tezlanish quyidagiga teng bo‘ladi:

a→k=2[ω→×v→].

Ko‘rinib turibdiki, sanoq sistemasining burchak tezligi o‘zgarmagan: ω→. Unga nisbatan chiziqli tezlik ham o‘zgarmaydi va quyidagi qiymatda qoladi: v→. Shunga qaramay, tezlanish nolga teng emas.

Agar jism aylanish markaziga tomon yo‘nalishga perpendikulyar harakatlansa, isbot shunga o‘xshash bo‘ladi. Tezlik vektorining burilishi tufayli yuzaga keladigan tezlanish o‘zgarishsiz qoladi:

a→=[ω→×v→],

bundan tashqari, markazga intilma tezlanishning o‘zgarishi natijasidagi tezlanish ham qo‘shiladi.

Koriolis kuchi noinersial sanoq sistemalaridagi jismlarning harakatini shaklan Nyutonning ikkinchi qonunitenglamasiga mos keladigan tenglamalar yordamida tavsiflash uchun kiritiladi. Shu bilan birga, Koriolis kuchi ko‘rilayotgan jismning boshqa jismlar bilan hech qanday o‘zaro ta’siriga bog‘liq emas; uning barcha xususiyatlari tanlangan noinersial sanoq sistemasi bilan bog‘liq kinematik sharoitlargagina bog‘liq. Shu sababli Koriolis kuchi haqiqiy fizik kuch emasdeb hisoblanadi va soxta kuch deb ataladi.

Koriolis kuchi bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tilganda invariant emas. U ta’sir va aks ta’sir qonunigabo‘ysunmaydi. Koriolis kuchi ta’sirida jismning harakati tashqi kuch maydonidagi harakatga o‘xshaydi. Koriolis kuchi moddiy jismlar sistemasining istalgan harakatiga nisbatan doimo tashqi kuch hisoblanadi.

Koriolis kuchi va impuls momentining saqlanish qonuni

Agar noinersial sanoq sistemasi sifatida olinayotgan aylanuvchi laboratoriyaning inersiya momentichekli bo‘lsa, impuls momentining saqlanish qonuniga muvofiq, jism aylanish o‘qiga perpendikulyar radius bo‘ylab harakatlanganda aylanishning burchak tezligi jism markazga yaqinlashsa ortadi, markazdan uzoqlashsa esa kamayadi. Bu vaziyatni noinersial sanoq sistemasi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqamiz.

Bunga yaxshi misol — aylanayotgan karuselda radial yo‘nalishda harakatlanuvchi kishi (masalan, markazga olib boradigan tutqichdan ushlab olgan holda). Kishining o‘ziga ko‘ra, u markazga harakatlanganda markazdan qochma kuchga qarshi ish bajaradi (bu ish karuselning aylanish energiyasini oshirishga sarflanadi). Unga, shuningdek, uning harakatini radial yo‘nalishdan og‘dirishga intiluvchi (uni yon tomonga «suruvchi») Koriolis kuchi ham ta’sir qiladi. Kishi bu og‘ishga qarshi turib, tutqichga ko‘ndalang kuch qo‘llash orqali karuselning aylanishini tezlashtiradi.

Markazdan uzoqlashganda markazdan qochma kuch kishiga nisbatan ish bajaradi (karuselning aylanish energiyasi kamayishi hisobiga), Koriolis kuchiga qarshilik ko‘rsatish esa karuselning aylanishini sekinlashtiradi.

Koriolis kuchi tabiatda va texnikada

Koriolis kuchi ta’sirining eng muhim holati Yerning sutkalik aylanishi bilan bog‘liq. Yer aylangani sababli Yerga bog‘langan sanoq sistemalaridajismlarning harakatini to‘g‘ri tahlil qilishda Koriolis kuchini hisobga olish zarur. Yerning aylanishidan kelib chiqadigan Koriolis kuchini Fuko mayatnigining harakatini kuzatish orqali aniqlash mumkin.

Koriolis kuchlari relslarning yeyilishiga ta’sir qiladi, degan keng tarqalgan fikr nomutaxassislar uchun yozilgan o‘quv adabiyotlarida ham uchraydi. Aslida esa bu kuchlar g‘ildirak–rels juftligida ta’sir etadigan kuchlar bilan taqqoslaganda nihoyatda kichik, Koriolis tezlanishi esa erkin tushish tezlanishining taxminan yuzdan bir foizini tashkil etadi: ac∼10−4g bu qiymat soatiga taxminan 100 km tezlikda harakatlanadigan odatiy yo‘lovchi yoki yuk poyezdi uchun xosdir. Bundan tashqari, g‘ildiraklarning konussimonligi yoki g‘ildiraklar va relslarning dumalash yuzasi murakkabroq geometrik shaklga ega bo‘lgani sababli, krip kuchlari deb ataladigan kuchlar ta’sirida g‘ildirak juftligi yoki vagon aravachasiga ta’sir qiluvchi har qanday yonlama kuch kuch yo‘nalishi bo‘ylab yon tomonga siljishni emas, balki shu kuchga qarshi yo‘nalishda burchakli burilishniyuzaga keltiradi. Shuning uchun Koriolis kuchi Shimoliy yarimsharda o‘ng relsning, Janubiy yarimsharda esa chap relsning yeyilishiga sabab bo‘la olmaydi. Temiryo‘l sohasidagi professional adabiyotlarda Koriolis kuchlari sezilarli omil sifatida ko‘rib chiqilmaydi.

Bundan tashqari, Koriolis kuchi global miqyosda ham namoyon bo‘ladi. Aylanmaydigan sanoq sistemasida bo‘lgani kabi yuqori bosimli hududdan past bosimli hududga bevosita yo‘nalish o‘rniga shamollar va oqimlar odatda Shimoliy yarimsharda shu yo‘nalishning o‘ng tomoniga, Janubiy yarimsharda esa chap tomoniga og‘adi. Shu sababli Shimoliy yarimshardagi daryolarning o‘ng qirg‘oqlari tikroq bo‘ladi — bu kuch ta’sirida suv ularni yuvib yemiradi (qarang: Ber qonuni). Janubiy yarimsharda buning aksi kuzatiladi. Koriolis kuchi, shuningdek, siklonlar va antisiklonlarning aylanishi uchun ham javobgardir (qarang: geostrofik shamol): Shimoliy yarimsharda siklonlardagi havo massalari soat miliga teskari, antisiklonlarda esa soat mili bo‘ylab aylanadi; Janubiy yarimsharda buning aksi — siklonlarda soat mili bo‘ylab, antisiklonlarda esa teskari yo‘nalishda aylanadi. Atmosfera sirkulyatsiyasida shamollarning (passatlar) og‘ishi ham Koriolis kuchining namoyon bo‘lishidir.

Suvning okeandagisayyoraviy miqyosdagi harakatlarini o‘rganishda Koriolis kuchini hisobga olish zarur. U giroskopik to‘lqinlar, Rossbi to‘lqinlarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.

Ideal sharoitlarda Koriolis kuchi suvning aylanish yo‘nalishini, masalan, rakovinadan oqib chiqayotgan suvning aylanishini («suv oqib tushganda teskari aylanish» hodisasi) belgilaydi. Amalda suvning aylanish yo‘nalishi yarimsharga bog‘liqligi faqat ekvatordan uzoqda, qat’iy simmetrik idishlardan foydalanilgan, o‘lchashdan oldin suyuqlik bir necha soat tindirilgan va tashqi sharoitlar (harorat barqarorligi hamda havo oqimlarining yo‘qligi) nazorat qilingan puxta rejalashtirilgan tajribalardagina namoyon bo‘ladi. Bunday ideal sharoitlardan og‘ishlar suvning aylanish yo‘nalishiga Koriolis kuchidan ko‘ra kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi.

Adabiyotlar