O‘rtacha tezlik nima

O‘rtacha tezlik — quyidagicha hisoblanadigan kattaliklar guruhi:

,

bu yerda — vaqt oralig‘i bo‘lib, shu oraliqda tezlik o‘rtachalanadi; V o‘rnida jismning fizik vektor kattaligi sifatidagi tezligi , tezlik proyeksiyasi (biror o‘q bo‘ylab, masalan, ), harakat tezligi (tezlikning moduli) yoki yo‘l bo‘ylab tezlik ( — trayektoriya bo‘ylab koordinata).

Hisoblash natijasi aynan qaysi tezlik o‘rtachalanayotganiga bog‘liq. Masalan, agar o‘rtachalansa, u holda

,

bu yerda va — radius-vektorlar, ular harakatlanayotgan nuqtaning mos ravishda oxirgi va boshlang‘ich vaqtdagi holatlarini ifodalaydi; agar tezlik moduli o‘rtachalansa, u holda

,

bu yerda — ko‘rib chiqilayotgan vaqt oralig‘ida bosib o‘tilgan masofa. Birinchi holatda o‘rtacha tezlik vektor kattalik, ikkinchi holatda esa skalyar kattalik bo‘ladi. Ularning son qiymatlari ham farq qiladi. Masalan, jism radiusi bo‘lgan aylana bo‘ylab to‘liq bir marta aylansa, , ammo

Qo‘shimcha aniqlik kiritilmagan kundalik vaziyatlarda (avtomobilda yurish va hokazo) o‘rtacha tezlik deganda odatda harakatning o‘rtacha tezligi .

Agar vaqt davomida jism tekis harakatlanib, masofani bosib o‘tgan, so‘ng vaqt davomida masofani bosib o‘tgan va hokazo bo‘lsa, bunday qismlarning har birida tezlik moduli , harakatning butun davomiyligi uchun esa

.

Vaqt oraliqlari teng () bo‘lganda, harakatning o‘rtacha tezligi jism tezliklarining o‘rtacha arifmetik qiymatiga teng bo‘ladi; jismning har bir qismdagi tezligi . Agar jism turli tezliklarda turlicha vaqt davomida harakatlangan bo‘lsa, o‘rtacha tezlikni mazkur tezliklarning vaznli o‘rtacha arifmetik qiymati orqali hisoblash mumkin; bunda vaznlar tegishli vaqt oraliqlarining umumiy vaqtga nisbati .

Bosib o‘tilgan masofalar teng (), vaqt oraliqlari esa turlicha bo‘lganda, vaziyat o‘zgaradi. Masalan, avtomobil yo‘lning yarmini 180 km/soat, ikkinchi yarmini esa 20 km/soat tezlikda bosib o‘tsa, o‘rtacha tezlik 36 km/soat (100 km/soat emas) bo‘ladi. Shunga o‘xshash misollarda o‘rtacha tezlik teng uzunlikdagi alohida qismlardagi barcha tezliklarning o‘rtacha garmonik qiymatiga teng bo‘ladi. Agar yo‘l qismlari o‘zaro teng bo‘lmasa, o‘rtacha tezlik barcha tezliklarning vaznli o‘rtacha garmonik qiymatiga teng bo‘ladi; bunda vaznlar tegishli tezlikka mos yo‘l qismi uzunligining umumiy yo‘l uzunligiga nisbatidan iborat.