Harakat qonuni nima

Harakat qonuni — jismning qanday harakatlanishini yoki umumiyroq turdagi harakat qanday sodir bo‘lishini matematik ifodalash yoxud nuqta harakati haqidagi barcha ma’lumotlarni aniqlovchi bog‘lanishlar majmui.

Klassik mexanikada moddiy nuqtaning harakat qonuni uchta fazoviy koordinataning vaqtga bog‘liqligini ifodalovchi uchta munosabatdan yoki bitta vektor kattalikning (radius-vektorning) vaqtga bog‘liqligidan iborat bo‘lib, quyidagi ko‘rinishga ega:

.

Masalaga qarab, harakat qonunini mexanikaning differensial qonunlaridan (qarang: Nyuton qonunlari), integral qonunlaridan (qarang: Energiyaning saqlanish qonuni, Impulsning saqlanish qonuni) yoki variatsion prinsiplar deb ataladigan tamoyillardan aniqlash mumkin.

Xususiy hollar

Tekis to‘g‘ri chiziqli harakat

Harakatning eng oddiy holati — moddiy nuqtaning tekis to‘g‘ri chiziqli harakati, ya’ni moduli va yo‘nalishi o‘zgarmas tezlik bilan sodir bo‘ladigan harakatdir. Bu holda harakat qonuni quyidagi ko‘rinishga ega:

,

bu yerda  — nuqtaning dastlabki o‘rnini ifodalovchi radius-vektor; boshlang‘ich vaqt ,  — moddiy nuqtaning tezlik vektori.

Agar x o‘qi tezlik vektori yo‘nalishi bo‘ylab tanlansa va vaqtning paytidagi moddiy nuqta o‘rni koordinata boshi deb olinsa, qonun ayniqsa sodda ko‘rinishga keladi:

,

bu yerda  — vektor moduli — moddiy nuqta tezligining moduli.

Tekis tezlanuvchan to‘g‘ri chiziqli harakat

Yana bir muhim xususiy hol — o‘zgarmas tezlanish bilan to‘g‘ri chiziqli harakatdir. Bu holda harakat qonuni quyidagi ko‘rinishda yoziladi:

,

bu yerda  — moddiy nuqtaning boshlang‘ich tezlik vektori; boshlang‘ich vaqt ,  — moddiy nuqtaning tezlanish vektori.

Agar x o‘qi tezlanish vektori yo‘nalishi bo‘ylab tanlansa va vaqtning paytidagi moddiy nuqta o‘rni koordinata boshi deb olinsa, qonun soddaroq ko‘rinishga keladi:

,

bu yerda  — vektor proyeksiyasi — moddiy nuqta tezlik vektorining x o‘qi bo‘ylab boshlang‘ich qiymati; boshlang‘ich vaqt ,  — moddiy nuqta tezlanish vektorining moduli.

Aylana bo‘ylab tekis harakat

Aylana bo‘ylab tezlik moduli o‘zgarmagan holda (ya’ni burchak tezligi ham o‘zgarmas bo‘lganda) tezlanish vektori tezlik vektoriga qat’iy perpendikulyar bo‘lib, aylana markazi tomon yo‘naladi. Bu holda harakat qonunini quyidagicha yozish mumkin:

,

bu yerda  — normal tezlanish deb ataladigan kattalik,  — harakatlanuvchi nuqtaning aylana trayektoriyasiga normal bo‘lgan, aylana markazi tomon yo‘nalgan birlik vektor, ya’ni . o‘zgarmas bo‘lib, ga teng. vektori bir tekis aylanadi; uning burchak tezligi , bu yerda R — moddiy nuqta harakatlanadigan aylananing radiusi.

Aylana bo‘ylab harakatni ko‘rib chiqishda burchak kattaliklariga: burchakka, burchak tezlikka va burchak tezlanishga o‘tish qulayroq. Bu kattaliklarda aylana bo‘ylab tekis harakat qonuni quyidagi ko‘rinishga ega:

Aylana bo‘ylab tekis tezlanuvchan harakat

Aylana bo‘ylab tekis tezlanuvchan harakatda tezlanish vektorining yo‘nalishi ham, moduli ham o‘zgaradi. Faqat tezlanishning tangensial tashkil etuvchisi, ya’ni tezlanish vektorining tezlik vektori yo‘nalgan to‘g‘ri chiziqqa proyeksiyasi o‘zgarmas qoladi (bu to‘g‘ri chiziq moddiy nuqta harakatlanadigan aylanaga urinma ham hisoblanadi). Bunda harakat qonunini quyidagicha yozish mumkin:

,

bu yerda  — tangensial tezlanish,  — aylanaga urinmaning birlik vektori. o‘zgarmas qoladi, esa tezlik moduli o‘zgarishi bilan o‘zgaradi; va vektorlar o‘zgaruvchan burchak tezlik bilan aylanadi: .

Aylana bo‘ylab tekis tezlanuvchan harakat qonuni burchak kattaliklarida soddaroq ko‘rinishga ega:

,

bu yerda .

Adabiyotlar