Nuqta kinematikasi — kinematikaning mexanik harakat ni moddiy nuqtalar misolida o‘rganuvchi bo‘limi.
Kinematikaning asosiy vazifasi — harakatni keltirib chiqaruvchi sabablarni tahlil qilmasdan, uni matematik usullar bilan tavsiflash. Harakatning sabablarini esa boshqa bo‘limlar o‘rganadi: dinamikava uning xususiy yo‘nalishi — nuqta dinamikasi.
Har qanday harakat nisbiy tushunchadir va faqat ko‘rib chiqilayotgan jism aynan qaysi jismlarga nisbatan ko‘chayotgani ko‘rsatilgandagina ma’noga ega. Shu sababli kinematikada istalgan jismning harakati muayyan sanoq tizimiganisbatan o‘rganiladi. Bu tizim quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- sanoq jismi;
- jismning fazodagi o‘rnini o‘lchash tizimi (koordinatalar tizimi);
- vaqtni o‘lchash asbobi (soat).
Nuqtaning holati tanlangan sanoq tizimida vaqtga bog‘liq bo‘lgan radius-vektor orqali aniqlanadi. Radius-vektorni tasavvur qilish uchun eng qulay tizim — Yevklid koordinatalar tizimi, chunki unda bazis jismning barcha holatlari uchun o‘zgarmas va umumiydir.
Asosiy tushunchalar
Moddiy nuqta — o‘lchamlarini masalada ko‘rilayotgan xarakterli masofalarga nisbatan hisobga olmasa ham bo‘ladigan jism. Masalan, Yerning Quyosh atrofidagi harakatini o‘rganishda Yerni moddiy nuqta (M. N.), Yer tortishish maydonida uchayotgan o‘qni ham moddiy nuqta deb hisoblash mumkin. Biroq miltiq stvoli ichida o‘qning aylanish harakatini hisobga olish kerak bo‘lsa, uni moddiy nuqta deb bo‘lmaydi. Shuningdek, ilgarilanma harakat paytida ayrim hollarda moddiy nuqta tushunchasi yordamida kattaroq jismlarning holati o‘zgarishini ham tavsiflash mumkin. Masalan, teplovoz1 metr masofani bosib o‘tayotganda moddiy nuqta deb qaralishi mumkin, chunki uning yo‘nalganligi koordinatalar tizimiga nisbatan harakat davomida o‘zgarmaydi va masalaning qo‘yilishi hamda yechilishiga ta’sir qilmaydi.
Radius-vektor — moddiy nuqtaning fazodagi holatini belgilovchi vektor: . Bu yerda — koordinatalar bo‘lib, radius-vektorning tarkibiy qismlaridir. Geometrik jihatdan u koordinatalar boshidan moddiy nuqtaga yo‘naltirilgan vektor bilan tasvirlanadi. Radius-vektorning (yoki uning koordinatalari ) vaqtga bog‘liq ravishda o‘zgarishi quyidagicha nomlanadi: harakat qonuni.
Trayektoriya — radius-vektorning hodografi , ya’ni radius-vektorning uchi harakat davomida chizadigan xayoliy chiziq. Boshqacha aytganda, trayektoriya — moddiy nuqta harakatlanadigan chiziq. Bunda harakat qonuni trayektoriyani parametrik shaklda belgilaydigan tenglama bo‘lib xizmat qiladi. Uzunlik tushunchasi bu yerda trayektoriyaning boshlang‘ich va oxirgi vaqt momentlari orasidagi qismining uzunligini ifodalaydi. Bu uzunlik ko‘pincha bosib o‘tilgan masofa yoki yo‘l uzunligi, qisqacha yo‘l deb ataladi va harfi bilan belgilanadi. Bunday tavsifda yo‘l umumlashgan koordinatasifatida olinadi; bunda harakat qonunlari ko‘rinishida yoziladi va koordinatalar uchun yozilgan tegishli qonunlarga o‘xshaydi.
Harakatni trayektoriya yordamida tavsiflash — klassik mexanikada asosiy yondashuvlardan biridir. Kvant mexanikasida harakat aniq trayektoriyaga ega bo‘lmaydi, shu sababli trayektoriya tushunchasining o‘zi ma’nosini yo‘qotadi.
Asosiy kinematik kattaliklar


Ko‘chish — oxirgi va boshlang‘ich vaqt momentlaridagi radius-vektorlar ayirmasiga teng bo‘lgan vektor fizik kattalik:
- .
Boshqacha aytganda, ko‘chish — tanlangan vaqt oralig‘ida radius-vektorning o‘zgarishi.
O‘rtacha tezlik — ko‘chish vektorining shu ko‘chish sodir bo‘lgan vaqt oralig‘iga nisbatiga teng vektor fizik kattalik:
- .
O‘rtacha yo‘l tezligi — ko‘chish vektori modulining shu ko‘chish sodir bo‘lgan vaqt oralig‘iga nisbatiga teng skalyar fizik kattalik; odatda u :
- .
Oniy tezlik — radius-vektorning vaqt bo‘yicha birinchi hosilasiga teng vektor fizik kattalik:
- .
Moddiy nuqtaning qanchalik tez ko‘chayotganini ifodalaydi. Oniy tezlikni vaqt oralig‘i nolga intilganda o‘rtacha tezlikning limiti sifatida aniqlash mumkin:
- .
Tezlikning o‘lchov birligi SI tizimida — m/s, SGS tizimida esa sm/s. Oniy tezlik doimo trayektoriyaga urinma bo‘ylab yo‘naladi.
Oniy tezlanish — radius-vektorning vaqt bo‘yicha ikkinchi hosilasiga, demak, oniy tezlikning vaqt bo‘yicha birinchi hosilasiga teng vektor fizik kattalik:
- .
Tezlikning o‘zgarish sur’atini ifodalaydi. Tezlanishning SI tizimidagi birligi — m/s², SGS tizimidagi birligi esa sm/s².
Dekart koordinatalar tizimida tavsiflash
Ushbu koordinatalar tizimida bazis vektorlari () barcha vaqt momentlarida ortonormallashgan va vaqtga bog‘liq bo‘lmaganligi sababli, harakat qonuni quyidagicha yoziladi:
Nuqtaning tezligi:
Tezlik modulini quyidagicha topish mumkin:
- , bu yerda — differensial — trayektoriya uzunligining differensiali.
Tezlanish ham xuddi shu tarzda aniqlanadi:
- ,
Boshqa koordinatalar tizimlari
Ko‘pincha Dekart koordinatalar tizimi o‘rniga boshqa koordinatalar tizimlaridan foydalanish qulay bo‘ladi.
Harakat tekislikda tavsiflanadi. Nuqtaning holati — koordinatalar boshidan bo‘lgan masofa va — muayyan o‘zgarmas o‘qdan hisoblanadigan qutb burchagi orqali aniqlanadi. Bazis sifatida — koordinatalar boshidan harakatlanuvchi nuqtaga yo‘nalgan birlik vektor va — birinchisiga perpendikulyar, burchak ortadigan tomonga yo‘nalgan birlik vektor. Bu burchak bilan belgilanadi (mazkur yo‘nalish transversal deb ataladi).
Dekart koordinatalar tizimi bilan bog‘lanish quyidagicha ifodalanadi: .
Bazis vektorlarining vaqt bo‘yicha hosilalari:
Bundan harakat tenglamalari kelib chiqadi:
- .
Silindrik koordinatalar tizimida o‘q bo‘yicha simmetrik masalalarni yechish osonlashadi.
Bazis uchun:
Harakat tenglamalari:
- .
Bazis uchun:
Harakat tenglamalari:
- .
Harakatga ergashuvchi koordinatalar tizimida tavsiflashda trayektoriyaning ketma-ket uchta nuqtasi ko‘rib chiqiladi: . Nuqtalar orasidagi masofa nolga intilganda dastlabki ikkita nuqta trayektoriyaga urinmani, uchala nuqta esa harakatning oniy tekisligida (urinma tekislikda) yotuvchi egrilik aylanasini belgilaydi. Bazis quyidagicha tanlanadi:
- — trayektoriyaga urinma bo‘lgan birlik vektor;
- — urinma tekislikda yotuvchi, vektorga perpendikulyar va trayektoriyaning botiq tomoniga (bosh normal bo‘ylab) yo‘nalgan birlik vektor;
- (bi-normal vektor).
Shunday qilib, tezlanish , bu yerda , va , — oniy egrilik radiusi.
Aylana bo‘ylab harakatda normal tezlanish markazga intilmatezlanish deyiladi. Oldingi formuladan ko‘rinadiki, aylana bo‘ylab o‘zgarmas tezlikda harakatlanganda normal tezlanishning moduli o‘zgarmas bo‘lib, aylana markaziga yo‘naladi.
Quyidagi kattalik tangensial tezlanish deb ataladi va tezlik modulining o‘zgarish sur’atini ifodalaydi:
Galiley almashtirishlari
Norelativistik tezliklarda (ya’ni yorug‘lik tezligidan ancha kichik tezliklarda) bir inersial sanoq tizimi dan (IST) boshqasiga o‘tishda quyidagi almashtirishlar qo‘llanadi — Galiley almashtirishlari:
Agar IST sanoq tizimi boshqa IST ga nisbatan o‘zgarmas tezlik bilan o‘qi bo‘ylab harakatlansa va bu tizimlarning koordinatalar boshlari dastlab ustma-ust tushsa, Galiley almashtirishlari quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:
Koordinata o‘qlari ixtiyoriy yo‘nalgan holatda Galiley almashtirishlarining vektor shaklidagi yozuvi quyidagicha bo‘ladi:
Harakat tezligi yorug‘lik tezligiga yaqinlashganida esa quyidagi almashtirishlardan foydalanish kerak: Lorens almashtirishlari.
Harakatga misollar
Tekis to‘g‘ri chiziqli harakat
Bu holda , , bundan harakat qonuni kelib chiqadi: .
Tekis tezlanuvchan to‘g‘ri chiziqli harakat

O‘qi ko‘chish chizig‘i bo‘ylab yo‘naltirilganda, tekis tezlanuvchan harakat qonuni quyidagi eng sodda differensial tenglamani yechish natijasida olinadi:
Vaqt bo‘yicha ikki marta integrallash natijasida quyidagi formula hosil bo‘ladi:
- ;
Bu yerda va — mos ravishda boshlang‘ich koordinata hamda boshlang‘ich tezlikka mos ixtiyoriy o‘zgarmas kattaliklar.
Agar harakat vaqti cheklangan va oxirgi tezlik ma’lum bo‘lsa, quyidagi hisoblash formulasi o‘rinli bo‘ladi:
- .
O‘zgarmas tezlanish bilan harakatlanish tekis tezlanuvchandeb ataladi. O‘qlar ixtiyoriy yo‘nalgan holatda harakat qonuni quyidagicha yoziladi:
- ;
- .
Bu holda koordinatalar bo‘yicha harakat tenglamalari ham o‘xshash ko‘rinishga ega:
- ;
- .
Bu holda harakatning quyidagi turlari farqlanadi: tekis tezlanuvchan harakat— va bir xil ishorali bo‘lganda; tekis sekinlanuvchan— va qarama-qarshi ishorali bo‘lganda. Bunda har bir kattalikning ishorasi sanoq tizimining dastlab qanday tanlanganiga bog‘liq.
Aylana bo‘ylab tekis harakat
Bu masalani harakatga ergashuvchi bazisda ko‘rib chiqish qulay. Tezlanish ko‘rinishni oladi (aylana markaziga yo‘nalgan markazga intilma tezlanish). Harakatni muayyan o‘qqa nisbatan burchak orqali tavsiflash mumkin. Bunday harakatning burchak tezligi :
- va burchak bo‘yicha harakat qonuni: , bunda markazga intilma tezlanish shu ifoda bilan bog‘liq. Aylanish davri: .
Gorizontga burchak ostida otilgan nuqta
Kichik tezliklarda harakatlanayotgan jismlar uchun havoning qarshiligini hisobga olmaslik mumkin. Faraz qilaylik, boshlang‘ich vaqtda nuqta tezlik bilan, burchak ostida gorizontganisbatan otilgan. Vertikal yuqoriga yo‘nalgan o‘q va gorizontal yo‘nalgan o‘q uchun harakat tenglamalarining o‘qlardagi proyeksiyalari quyidagicha:
- bu yerda — erkin tushish tezlanishi.
Bundan, xususan, quyidagi formulalar kelib chiqadi:
Agar nuqta yerdan otilgan bo‘lsa, uning uchish vaqti bo‘ladi; trayektoriyaning eng yuqori nuqtasiga chiqish vaqti esa .
Bunday holda uchish uzoqligi ga teng; bundan boshlang‘ich tezlik o‘zgarmaganda eng katta uchish uzoqligiga shartida erishilishi kelib chiqadi. Agar jism qiya tekislikbo‘ylab otilsa, eng katta uchish uzoqligiga vertikal yo‘nalish bilan otish tekisligi bo‘ylab o‘tuvchi chiziq orasidagi bissektrisa yo‘nalishida otilganda erishiladi.
Umuman olganda, jism bir nuqtaga ikkita trayektoriya bo‘ylab yetib borishi mumkin: past parabola bo‘ylab va baland parabola bo‘ylab.
Yuqorida qabul qilingan belgilashlarda trayektoriya tenglamasi: , ya’ni snaryad quyidagi shakldagi trayektoriya bo‘ylab harakatlanadi: parabola.
Nuqtalar tizimi holati
Moddiy nuqta harakatini tavsiflash uchun uchta umumlashgan koordinatani belgilash kerak. Ular tanlangan sanoq tizimiga bog‘liq bo‘lishi mumkin, biroq ularning soni o‘zgarmaydi. Boshqacha aytganda, nuqtaning erkinlik darajalari soni uchga teng. Biroq nuqta, masalan, faqat muayyan sirt yoki egri chiziqbo‘ylab harakatlana olsa, erkinlik darajalari soni kamayishi mumkin. Bu holatda moddiy nuqtaga kinematik bog‘lanishqo‘yilgan deyiladi. Har bir bog‘lanish erkinlik darajalari sonini bittaga kamaytiradi.
Umumiy holda tizim moddiy nuqtadan iborat bo‘lsa va ularga kinematik bog‘lanish qo‘yilgan bo‘lsa, bunday moddiy nuqtalar tizimining erkinlik darajalari soni ga teng bo‘ladi. Agar tizimda istalgan ikkita nuqta orasidagi masofa doimo o‘zgarmas bo‘lsa, bunday tizim mutlaq qattiq jism deb ataladi (qarang: Qattiq jism kinematikasi). Oralaridagi masofalar o‘zgarib turadigan moddiy nuqtalar tizimidan iborat makroskopik jismlar harakatini o‘rganadigan soha esa — uzluksiz muhit kinematikasi.
Adabiyotlar
- Strelkov S. P. Mexanika. M.: Nauka, 1975.
- Sivuxin D. V. Fizikaning umumiy kursi. — M.: Nauka, 1979. — Jild I. Mexanika. — 520 b.
- Matveyev A. N. Mexanika va nisbiylik nazariyasi. M.: Visshaya shkola, 1986.
- Xaykin S. E. Mexanikaning fizik asoslari. M.: Nauka, 1971.