| Marokash Qirolligi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| arabcha المملكة المغربية tamazightcha ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⴰⵎⵓⵔ ⴰⴽⵓⵛ | |||||
| |||||
|
Shior: «arabcha الله، الوطن، الملك» «Alloh, Vatan, Qirol» |
|||||
|
Madhiya: «Hymne Cherifien» «Shariflar madhiyasi» |
|||||
|
G‘arbiy Saharaning bahsli hududlari och yashil rang bilan ko‘rsatilgan G‘arbiy Sahara, ular janubiy viloyatlar sifatida anneksiya qilingan; G‘arbiy Saharaning bir qismini Sahroi Arab Demokratik Respublikasi nazorat qiladi va u ham butun hududga da’vo qiladi |
|||||
| Mustaqillik sanasi | 2-mart 1956-yil (Fransiya va Ispaniyadan) | ||||
| Rasmiy tillar | arab tili va standart Marokash berber tili | ||||
| Poytaxt | Rabat | ||||
| Eng yirik shaharlar | Kasablanka, Rabat, Marrakesh, Fes, Tanjer, Agadir | ||||
| Boshqaruv shakli | dualistik monarxiya | ||||
| Qirol | Muhammad VI | ||||
| Valiahd shahzoda | Moulay Hasan | ||||
| Bosh vazir | Fotima Azzahro al-Mansuriy | ||||
| RaisMaslahatchilar palatasi | Muhammad Uld ar-Rashid[ingl.] | ||||
| SpikerVakillar palatasi | Rashid Talbi Alami[ingl.] | ||||
| Davlat dini | Islom (sunniylik) | ||||
| Hudud | |||||
| • Jami | 710 850 yoki 446 550 km² (dunyoda 57-o‘rin) | ||||
| • Suv sathining ulushi, % | 0,056 | ||||
| Aholi | |||||
| • Baholash | 37 112 080 kishi (39-o‘rin) | ||||
| • Zichlik | 70 kishi/km² | ||||
| YaIM (XQP) | |||||
| • Jami (2024) | 396,685 mlrd AQSh dollari (56-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 10 615 AQSh dollari (120-o‘rin) | ||||
| YaIM (nominal) | |||||
| • Jami (2024) | 157,087 mlrd AQSh dollari (61-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 4203 AQSh dollari (124-o‘rin) | ||||
| Inson taraqqiyoti indeksi (2025) | ▲ 0,710 (yuqori; 120-o‘rin joy) | ||||
| Aholi nomlanishi | marokashlik erkak, marokashlik ayol, marokashliklar | ||||
| Valyuta | Marokash dirhami (MAD kodi 504) | ||||
| Internet domenlari | .ma | ||||
| ISO kodi | MA | ||||
| Telefon kodi | +212 | ||||
| Vaqt mintaqasi |
UTC+1 UTC±0 (Ramazon oyida, shuningdek, undan oldingi va keyingi bir hafta davomida) |
||||
| Avtomobillar harakati | o‘ng tomonlama | ||||
Marokash (arabcha المغرب al-Mag‘rib, tamazightcha ⴰⵎⵓⵔ ⴰⴽⵓⵛ), rasmiy nomi — Marokash Qirolligi (arabcha المملكة المغربية, al-Mamlakatu-l-Mag‘ribiya, tamazightcha ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ Tagldit n lmgrib) — Shimoliy Afrikaning eng g‘arbiy qismida joylashgan davlatShimoliy Afrika.
Shimoldan O‘rta yer dengizi suvlari, g‘arbdan esa Atlantika okeani suvlari bilan yuviladi. Sharqda Jazoir, janubda esa Mavritaniya bilan chegaradosh. Marokash va Ispaniyani ajratib turuvchi tor dengiz bo‘g‘ozida ikki mamlakat o‘rtasida bahsli anklavlar, jumladan, Seuta, Melilya va bir qator orollar joylashgan.
Poytaxti — Rabat. Davlat tillari — arab tili va standart Marokash berber tili.
Marokash Afrika ittifoqiga 1963-yilda qo‘shilgan, ammo 1984-yildan 2017-yilgacha G‘arbiy Saharaga hududiy da’volari tufayli a’zo bo‘lmagan. Mamlakat Arab davlatlari ligasi, Arab Mag‘ribi ittifoqi, Frankofoniya, Islom hamkorlik tashkiloti, O‘rta yer dengizi muloqoti, 77-guruh tarkibiga kiradi. Shuningdek, BMT, Jahon savdo tashkilotiga ham a’zo.
Etimologiyasi
Mamlakatning rasmiy nomiarabcha المملكة المغربية al-Mamlakatu-l-Mag‘ribiyatu, so‘zma-so‘z «Mag‘rib Qirolligi» degan ma’noni anglatadi. Mamlakatda yana arabcha المغرب الأقصى, al-Mag‘rib al-Aqso («Uzoq G‘arb») va arabcha مراكش Murrakush — Marrakesh shahrining nomi ham qo‘llanadi. U o‘rta asrlarda mamlakatning poytaxtlaridan biri bo‘lgan.
. Yevropada XIX asr oxirida fransuzcha mamlakat nomining Maroc shakli tarqalgan. U turlicha yozilgan: Morocco, Marokko va hokazo. Ispaniya bundan mustasno: ispan tilida mamlakat ispancha Marruecos.
Geografiya


Mamlakat shimoldan O‘rta yer dengizi suvlari, g‘arbdan esa Atlantika okeani suvlari bilan yuviladi. Gibraltar bo‘g‘ozi Marokashni Yevropadan ajratadi. Sharq va janubi-sharqda Jazoir, janubda esa G‘arbiy Sahara bilan chegaradosh (G‘arbiy Saharani o‘z hududi deb hisoblaydigan Marokash hukumati fikricha, mamlakat janubda Mavritaniya). Janubi-sharqiy chegara Sahroi Kabir cho‘lida aniq belgilab qo‘yilmagan. Marokashning shimoliy sohilida Ispaniyaga qarashli eksklavlarSeuta va Melilya joylashgan.
Mamlakatning umumiy maydoni — 446 550 km². Bu ko‘rsatkich bo‘yicha u dunyoda 57-o‘rinda turadi.
Quruqlik chegaralarining umumiy uzunligi 2018 km, jumladan: Jazoir bilan — 1559 km, G‘arbiy Sahara (Marokash tomonidan egallangan) bilan — 443 km, Ispaniya (Seuta) - 6,3 km, Ispaniya (Melilla) — 9,6 km. Marokash G‘arbiy Saharaning katta qismini amalda nazorat qilgani sababli Erkin zona bilan 2200 km uzunlikdagi chegaraga ega.
Mamlakatning qirg'oq chizig'i 1835 km ni tashkil qiladi.
Mamlakat to'rtta fizik-geografik mintaqaga bo'lingan:Er-Rif, yoki O'rta yer dengizi qirg'og'iga parallel ravishda cho'zilgan tog'li mintaqa;Atlas tog'lari, mamlakat bo‘ylab janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa, Atlantika okeani sohillaridan to Er-Rif tog‘larigacha cho‘zilgan va ulardan Taza botig‘i bilan ajralib turadi; Atlantika sohilidagi keng qirg‘oqbo‘yi tekisliklari; Atlas tog‘larining janubidagi cho‘lga tutash vodiylar. Umuman, dehqonchilikka yaroqli hududlar mamlakat maydonining 12 % ini (9 mln ga), o‘rmonlar ham shuncha qismini egallaydi; 25 % ini tog‘lar, qolganini qurg‘oqchil yarim cho'lva cho'l (asosan mamlakat janubi va janubi-sharqida).
Mamlakatning eng baland nuqtasi — Tubkal (4165 m) — Baland Atlas tizmasida joylashgan. Er-Rif tog‘lari dengiz sathidan 2440 m gacha ko‘tariladi; Sebxa-Tax esa Marokashning eng past joyi bo‘lib, dengiz sathidan 55 m pastda joylashgan.
Mamlakatning asosiy daryolari — Muluya (O‘rta yer dengiziga quyiladi) va Sebu (Atlantika okeaniga quyiladi).
Quruqlik chegaralari
- 1559 km— bilanJazoir (shimoliy qismdan tashqari, chegara chizig‘i rasman tan olinmagan). Siyosiy kelishmovchiliklar tufayli 1990-yillar o‘rtasidan buyon ikki mamlakat o‘rtasidagi quruqlik chegarasi yopiq (havo qatnovi saqlangan).
- 443 km — bilanG'arbiy Sahara(Aslida, bu chegara emas: mamlakat janubdaMavritaniya)
- 16 km — bilanIspaniya (yarim anklavlar Seuta— 6 km vaMelilla— 10 km)
Iqlim


Marokash hududida iqlim bir oz o‘zgarib boradi, biroq deyarli butun mamlakatda o‘rtacha yillik harorat noldan yuqori.
Mamlakatning O'rta yer dengizi sohilida iqlim yumshoq,subtropik. Yozda bu yerda o‘rtacha harorat +24…+28 °C bo‘ladi, ba’zan +30…+35 °C va undan yuqoriga ham ko‘tariladi, ayniqsa Sahroi Kabirdan esadigan shergi shamoli ta’sirida. Qishda esa +10…+12 °C. Janubga qarab iqlim tobora kontinental bo‘lib, yoz issiq (+37 °C gacha), qish salqin (+5 °C gacha) kechadi. Kunlik harorat farqi 20 °C ga yetishi mumkin.
Mamlakatning shimoli-g'arbiy qismi Atlantika okeanidan keladigan havo massalarining kuchli ta'sirida. Shu sababli, bu yerdagi iqlim salqinroq va kunlik harorat tebranishlari mamlakatning qolgan qismiga qaraganda ancha yuqori. Tog'li hududlardaAtlas iqlimi joyning balandligiga kuchli bog‘liq. Shimolda yiliga 500—1000 mm, janubda 200 mm dan kam yog‘in yog‘adi. Atlasning g‘arbiy yonbag‘irlariga ayrim paytlarda 2000 mm gacha yog‘in tushadi; mahalliy suv toshqinlari ham kam emas. Mamlakat janubi-sharqida esa butun yil davomida yog‘in yog‘maydigan davrlar bo‘ladi.
1960-yillardan qirol Hasan II tashabbusi bilan suv omborlari va suv resurslarini rivojlantirish dasturi amalga oshirildi. U mamlakat suv zaxiralarini asragan holda aholi, qishloq xo‘jaligi va boshqa iqtisodiy tarmoqlarni ichimlik suvi bilan ta’minlash imkonini berdi. Xalqaro ekspertlar yuqori baholagan bu tashabbus hozir ham davom etmoqda. Ushbu siyosat tufayli 2014—2015-yillarda mamlakatda 139 dan ziyod yirik suv ombori bo‘lib, ularning umumiy sig‘imi 17,6 mlrd m³ dan oshgan; bundan tashqari, yuzdan ortiq kichik to‘g‘on mavjud edi. Har yili o‘rtacha 2—3 ta yirik suv ombori foydalanishga topshiriladi. Qurilish asosan mahalliy pudratchilar tomonidan bajariladi.
Tarix
Marokash hududida odamlarilk paleolit davridan buyon yashab kelmoqda. Kasablanka(Tomas I) vaSale hududlarida () ashelvamustye madaniyatiga oid mehnat qurollari topilgan. Ilk Homo sapiensdanJabal Irhud topilmalari 240±35 ming yildan 378±30 ming yilgacha bo‘lgan davrga oid. Qadimgi davrlarda mintaqaning iqlimi inson yashashi uchun qulayroq bo‘lgan.Tan-Tan Venerasi 300 ming yildan ortiq davrga oid. Yoshi 108 ming yil deb baholangan 8 yoshli bolaning skeleti 2010-yilda Temara yaqinidan topilgan.
Qadimgi tarix

Miloddan avvalgi I ming yillikda Marokash hududi Karfagenga qarashli bo‘lgan. Miloddan avvalgi II asrda Karfagen rimliklar tomonidan bosib olingach, Shimoliy Afrikada Rim hukmronligi boshlandi. 429-yilda hozirgi Marokash hududini (Rimning Mavritaniya Tingitana viloyatini) vandallar bosib oldi. Oradan yuz yil o‘tgach, hududni imperiya tarkibiga qaytarganlar — vizantiyaliklar.
O‘rta asrlar tarixi

682-yilda Shimoliy Afrikani arablar tomonidan istilo qilish boshlandi. Marokash hududidagi birinchi arab davlatiga 784-yilda Arabistondan qochib kelgan imom Idris ibn Abdulloh asos soldi. Arab davlati Almoraviylar va Almohadlar sulolalari hukmronligi davrida, XI—XII asrlarda eng yuksak taraqqiyotga erishdi. Almoraviylar davrida Marokash hozirgi Jazoir, Liviya, Tunis va katta hududlarni, jumladan Ispaniya va Portugaliyani qamrab olgan ulkan imperiya markazi edi. Almohadlar sulolasi qulagach, imperiya ham parchalandi.
XV asr boshidan Marokashga avval Portugaliya, keyin Ispaniya ekspansiyasi boshlanib, yevropaliklar bir qancha port shaharlarini egalladi (portugallarning ilk yurishi 1415-yilda Seutaga uyushtirilgan). XVI—XVII asrlarda Marokash yana yuksaldi va sulton Ahmad al-Mansur hukmronligi davri mamlakatning «oltin asri» deb ataldi. Shu davrda (1591-yil) Marokash qo‘shinlari Judar posho boshchiligida Songay imperiyasini — G‘arbiy Sudandagi davlatni egallab, Sahroi Kabir orqali tuz va oltin savdosini nazoratga oldi. XVI asrdagi ravnaq davrida Marokash sultonlari hududini ancha kengaytirdi: ispan va portugallar egallagan shaharlarning ko‘pini qaytarib oldi, Jazoirning g‘arbiy qismini bosib oldi va janubiy chegarani Gvineyagacha yetkazdi.
Ahmad vafotidan (taxminan 1603-yil) keyin uzluksiz ichki urushlar davlatni zaiflashtirdi. Natijada Ali va Fotimaning avlodi Mulay Sharif XVII asr o‘rtalarida dastlabki sultonlar sulolasi — Sa’diylarni ag‘darib, hozirga qadar hukmronlik qiluvchi yangi Alaviylar sulolasiga asos soldi. Ular Xusaynilar deb ham ataladi. Eng mashhur hukmdorlaridan biri Mulay Ismoil ibn Sharif (1672—1727) juda qattiqqo‘l hukmdor bo‘lgan. Uning vorislari davrida taxt uchun kurashlar va ichki nizolar kuchayib, mamlakat tobora tanazzulga yuz tutdi. Bu holat Sidi Muhammad (1757—1790) taxtga o‘tirgunicha davom etdi. U muloyimligi va Yevropa madaniyatini joriy etishga intilgani bilan ajralib turardi. Uning vafotidan so‘ng ichki urush va mojarolar qaytadan boshlandi. Sulton Mulay Sulaymon bin Muhammad(1792–1822) davrida yana nisbiy farovonlik davri boshlandi.
XVII—XVIII asrlarda Marokash qaroqchilar davlati hisoblangan: ko‘plab shaharlarda amaldagi hokimiyat dengiz qaroqchilari qo‘lida edi. Shunga qaramay, sultonlar diplomatik faoliyat bilan shug‘ullangan. 20-dekabr 1777-yilda Marokash birinchilardan bo‘lib AQShning amaldagi mustaqilligini tan oldi.
Zamonaviy davrda Marokash
Mazkur Ispaniya–Marokash urushi (1859—1860-yillar) davomida Ispaniya Qirolligi sultonlik hududining bir qismini egalladi.
XIX asr oxirida Marokash (1894-yildan buyon Mulay Abdulaziz hukmronligi davrida) Ispaniya, Fransiya, Britaniya, XX asrda esa Germaniya o‘rtasidagi raqobat maydoniga aylandi. Fransiyaning butun Sahroi Kabir va Sudanning bir qismini egallab, deyarli butun G‘arbiy Afrikada hukmronlik qilishi mustaqil qolgan qo‘shni davlatlarga ta’sirini kengaytirish istagini kuchaytirdi. 8-aprel 1904-yildagi Angliya–Fransiya bitimida Marokash Fransiya ta’sir doirasiga kirishi tan olindi, ammo Germaniya bunga qarshi chiqdi. 1905-yilda Vilgelm II Marokashga tashrif buyurdi. Shundan so‘ng Fesdagi nemis rezidenti Fes Tattenbax[nemischa] va kansler ByulovMarokashda Fransiya ta'siriga qarshi kampaniya boshladilar. Ular Fransiya tomonidan ishlab chiqilgan Marokash uchun islohot rejasini faqat Fransiya tomonidan emas, balki manfaatdor kuchlar vakillarining konferensiyasida ko'rib chiqishni talab qilishdi.
Muzokaralarni rad etgan siyosatchi — Delkasse; uning Marokashdagi islohotlar yuzasidan Germaniya bilan muzokaraga qat’iyan rozi bo‘lmagani Fransiya va Germaniya imperiyasini ochiq ziddiyat yoqasiga olib keldi. Ruvyening aralashuvi va Delkassening iste’fosi mojaroni yumshatdi; 10-iyul 1905-yilda Fransiya va Germaniya konferensiya chaqirishga kelishdi. Bitim Marokash politsiyasini qayta tashkil etish, mamlakatda bank ochish va Germaniyaga Mogador portini Atlantika okeani sohilida berish kabi masalalarni ochiq qoldirdi. Politsiya islohoti Fransiya bilan Germaniya o‘rtasida nizoga aylandi. Germaniya uni barcha manfaatdor davlatlarga topshirish tarafdori edi, Fransiya esa bunga keskin qarshi chiqdi. Natijada, bahsli masalalar 1906-yil yanvarida Algeciras(Ispaniya) da bo'lib o'tgan va Marokash taqdirini hal qilishi kerak bo'lgan xalqaro konferensiyaga taqdim etildi.
1905-yildagi (Tanjer inqirozi) va 1911-yildagi (Agadir inqirozi) Marokash inqirozlaridan keyin Fransiya Marokashning katta qismini qo‘lga kiritdi. Birinchi jahon urushi davrida ko‘plab marokashliklar Fransiya armiyasiga safarbar etildi. Ulardan qariyb 8000 nafari frontda halok bo‘ldi.
Marokash tarixidagi zamonaviy davr
Mamlakatning ayrim hududlarida uch yil davom etgan ommaviy norozilik namoyishlari qo‘zg‘olon tusidagi fransuzlarga qarshi harakatga aylangach, qirolni almashtirish urinishlari keltirib chiqargan siyosiy inqiroz ortidan, 1956-yil martida Fransiya Marokash mustaqilligini tan oldi. Aprelda Ispaniya Marokashi ham mustaqillikka erishdi, biroq ayrim shaharlar Ispaniya ixtiyorida qoldi. Marokash BMT, Xalqaro mehnat tashkiloti, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti, Arab davlatlari ligasiga a’zo bo‘ldi. 1984-yilda esa Afrika ittifoqitarkibiga G‘arbiy Sahara qabul qilinishiga norozilik bildirib, tashkilotdan chiqdi. Marokash bu hududni o‘ziniki deb hisoblaydi.
2016-yil iyulida Marokash qiroli Afrika ittifoqiga qaytish istagini rasman bildirdi. Keyingi yili qirollik tashkilotga qayta qabul qilindi. Mintaqada Marokash AQSh va Fransiyaning an’anaviy ittifoqchisi hisoblanadi. 2004-yil iyunida mamlakat AQShning NATOga a’zo bo‘lmagan asosiy ittifoqchisi maqomini oldi. O‘sha paytda AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan savdo bitimlari ham imzolandi..
Aholisi

Aholisi 36,91 mln kishi (2020-yil iyun bahosi). Arab tilida so‘zlashuvchi aholi soni bo‘yicha Afrikada Misr, SudanvaJazoir. Bu mamlakatlardan keyin to‘rtinchi o‘rinda turadi. Aholining qariyb 60 % ini arablar, 40 % — berberlar tashkil etadi. Yevropaliklar soni 60 000 kishi (asosan Fransuzlar, IspanlarvaPortugallar), yahudiylar esa qariyb 3000 kishidir.
Aholi sonining yillik o'sish sur'ati 1,5% ni tashkil qiladi (2009).
Tug'ilish darajasi: 20,96 tug'ilish/1000 kishi (2009).
O'lim darajasi: 5,45 o'lim/1000 kishi (2009).
O'rtacha umr ko'rish davomiyligi— Erkaklar uchun 69 yosh, ayollar uchun 74 yosh (2009).
Savodxonlik— Erkaklarning 60%, ayollarning 40% (2004-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra).
Shahar aholisi muttasil ortib bormoqda; marokashliklarning 49 % i hozir shaharlarda yashaydi. Eng yirik shaharlar — Kasablanka, RabatvaFes.
Din


Islom — Marokashning davlat dini. 2010-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, marokashliklarning taxminan 98,7 % i musulmon-sunniylar, 1,1 % — xristianlar, 0,2 % — yahudiylar.
Tillar

Davlatning rasmiy tillari — arab tili va standart Marokash berber tili, tifinag (neotifinag) yozuvida yoziladi. Og‘zaki Marokash arab lahjasi leksik va grammatik jihatdan ham adabiy arab tilidan, ham boshqa (Mag‘ribga oid bo‘lmagan) arab lahjalaridan keskin farq qiladi; Yaqin Sharqdagi arab mamlakatlari da deyarli tushunilmaydi..
Mamlakat aholisining qariyb 92,7 % i arab tilida so‘zlasha oladi. Bundan tashqari, fransuz, berber va ispan tillari keng qo‘llanadi.
Aholining qariyb 24,8 % i berber tilida so‘zlashadi. Marokashda berber tillari asosan rif (aholining 3,2 % i), shilx (14,2 %) va O‘rta Atlas tamazight lahjalari (7,4 %).
Rasmiy til bo'lmagan fransuz tili iqtisodiy, ta'lim va davlat muassasalarida keng qo'llaniladi. Ispan tilini o'rganish va undan foydalanish keng tarqalgan (ayniqsa, mamlakat shimolida), aholining taxminan 4,5% bu tilda so'zlashadi.
Jamiyat
1985-yilda Marokashda yolg‘iz onalarga yordam ko‘rsatish maqsadida «Ayollar birdamligi» nomli nodavlat uyushma tuzilgan. Tashkilot asoschisi — Faxriy legion ordeni sohibasi Oysha ash-Shanna.
Davlat tuzumi
Marokash — dualistik monarxiya, unga Alaviylar sulolasi boshchilik qiladi. Bu konstitutsiyada belgilangan. Katta vakolatlar qirol va uning Vazirlar kengashi qo‘lida jamlangan.Qirol barcha qonunlarni imzolaydi. Uning veto huquqini parlament — Milliy assambleyaning har ikki palatasida uchdan ikki ovoz bilan bekor qilish mumkin. Qirol mamlakatning ma’naviy rahnamosi va milliy birlik ramzi. U barcha sudyalarni farmon bilan tayinlaydi, konstitutsiyaviy o‘zgartirishlarni tasdiqlaydi, urush e’lon qiladi va qurolli kuchlarga qo‘mondonlik qiladi. Bosh vazir boshchiligidagi hukumatni ham qirol tayinlaydi; bosh vazirning taklifiga ko‘ra ayrim vazirlarni ishdan olishi mumkin.
Konstitutsiyada uch turdagi sudlar ko'zda tutilgan: fuqarolik, diniy va maxsus. Qirollik qurolli kuchlari ham qirolning nazorati ostida.
Oliy qonun chiqaruvchi organ ikki palatali parlamentdir. Quyi palata—Vakillar palatasi (325 deputat) to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berish yo‘li bilan besh yilga saylanadi; yuqori palata — Maslahatchilar palatasi (270 deputat) bilvosita ovoz berish yo‘li bilan to‘qqiz yilga saylanadi. Har uch yilda uning tarkibining uchdan biri yangilanadi.
«Economist Intelligence Unit» ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yilda mamlakat demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim deb tasniflangan..
Ma’muriy-hududiy bo‘linish

Mamlakat hududi 12 ta mintaqaga birlashtirilgan provinsiyalar va prefekturalarga bo‘lingan. Mintaqalarning biri butunlay, yana ikkitasi qisman bahsli G‘arbiy Sahara hududida joylashgan..
| Xaritadagi raqam |
Mintaqa | Ma’mu- riy markaz |
Aholi soni (2014) |
Maydon, km² |
Aholi zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tanjer — Tetuan — al-Husayma | Tanjer | 3 556 729 | 15 090 | 235,7 |
| 2 | Sharqiy | Ujda | 2 314 346 | 82 820 | 27,94 |
| 3 | Fes — Meknes | Fes | 4 236 892 | 47 705 | 88,81 |
| 4 | Rabat — Sale — Kenitra | Rabat | 4 580 866 | 18 385 | 249,16 |
| 5 | Beni-Mellal — Xenifra | Beni-Mellal | 2 520 776 | 33 208 | 75,91 |
| 6 | Kasablanka — Settat | Kasablanka | 6 861 739 | 20 166 | 340,26 |
| 7 | Marrakesh — Safi | Marrakesh | 4 520 569 | 38 445 | 117,59 |
| 8 | Draa — Tafilalet | ar-Rashidiya | 1 635 008 | 105 383 | 15,51 |
| 9 | Sus — Massa | Agadir | 2 676 847 | 51 642 | 51,83 |
| 10 | Gulimim — Vod-Nun¹ | Gulimim | 433 757 | 64 473 | 6,73 |
| 11 | al-Ayun — Segiyat al-Hamra¹ | al-Ayun | 367 758 | 121 219 | 3,03 |
| 12 | Daxla — Vod-az-Zahab² | Daxla | 142 955 | 142 865 | 1 |
| Jami | 33 848 242 | 741 401 | 45,65 | ||
¹ — qisman bahsli G‘arbiy Sahara
² — to‘liq bahsli G‘arbiy Sahara hududida joylashgan
Tashqi siyosat


Marokash quyidagilarga a’zo: Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va Afrika ittifoqi, Arab davlatlari ligasi, Arab Mag‘ribi ittifoqi (OMA), Islom hamkorlik tashkiloti (IHT), Qo‘shilmaslik harakati va Sahel–Sahroi Kabir davlatlari hamjamiyati[ingl.].
Mamlakat 151 davlat, jumladan Falastin Davlati, Muqaddas taxt, Malta ordeni va Yevropa Ittifoqi bilan diplomatik munosabat o‘rnatgan. Marokashning Afrika, arab va G‘arb mamlakatlari bilan aloqalari turlicha rivojlanadi; iqtisodiy va siyosiy manfaatlar uchun G‘arb bilan mustahkam munosabatlar zarur.FransiyavaIspaniya Marokash iqtisodiyotining asosiy savdo hamkorlari, kreditorlari va xorijiy sarmoyadorlaridir.Marokash iqtisodiyoti.
15-mart 2016-yil
Jazoir-Marokash munosabatlari: 27-fevral 1976-yilda Polisario fronti Marokash qo‘shinlariga qarshi partizan kurashi olib borgan va Jazoirning ko‘magida G‘arbiy Saharani Sahroi Arab Demokratik Respublikasi (SADR) nomi bilan mustaqil davlat deb e’lon qildi.Mavritaniya bilan 1975-yildan buyon amalda chegara mavjud. Ispaniya G‘arbiy Saharani tark etgach, uning katta qismi qurolli to‘qnashuv natijasida Marokash nazoratiga o‘tdi. G‘arbiy Sahara maqomi hamon bahsli, biroq Mavritaniya 1984-yildan beri SADRning Marokashdan mustaqilligini tan oladi.
Rossiya-Marokash munosabatlari: 15-iyun 2005-yildan Marokash Qirolligi Rossiya fuqarolari uchun bir tomonlama vizasiz kirish tartibini joriy etdi. Rossiya prezidentlari Kasablankaga va Marokash qiroli Muhammad VI Moskvaga tashrif buyurgan.
Qurolli Kuchlar
Bu Marokash Qirolligining davlatning ozodligi, mustaqilligi va hududiy yaxlitligini himoya qilish uchun mo'ljallangan harbiy tashkiloti. U quruqlikdagi kuchlar, dengiz floti va havo kuchlaridan iborat.
Iqtisodiyot
Afzalliklari: iqtisodiyotni rag‘batlantiruvchi siyosat va arzon ishchi kuchi investitsiyani jalb qiladi. Rivojlangan sayyohlik sohasi yanada katta salohiyatga ega; fosfat qazib olish va qishloq xo‘jaligi ham afzalliklar sanaladi.
Kamchiliklari: yuqori ishsizlik (23 %) va aholining tez o‘sishi, qurg‘oqchilik davrlari. Nasha o‘simligini yetishtirish (asosan Yevropa bozori uchun) YI bilan munosabatlarni murakkablashtiradi.
- Tashqi iqtisodiy aloqalar
Marokash iqtisodiyoti tashqi savdoga yo‘naltirilgan. Xorijiy mamlakatlar bilan bir qancha erkin savdo bitimlari tuzilgan: Yevropa Ittifoqi, Agadir kelishuvi Misr, Tunis va Iordaniya bilan arab erkin savdo hududini tashkil etish maqsadida, BAAva Turkiya bilan.
Asosiy eksport tovarlari — fosfatlar va o‘g‘itlar, kiyim-kechak va to‘qimachilik mahsulotlari, elektr qismlari, noorganik kimyoviy birikmalar, mineral xomashyo, neft mahsulotlari, sitrus mevalar, sabzavot va baliq; import tovarlari — xom neft, to‘qimachilik mahsulotlari va gazlamalar, mashina-uskunalar, bug‘doy, gaz, elektr energiyasi, tranzistorlar va plastmassalar.
Asosiy savdo hamkorlari (2017-yilda): eksport bo'yicha (24,57 milliard dollar) —Ispaniya — 23,2 %, Fransiya — 22,6 %, Italiya — 4,5 %, AQSh — 4,2 %; import bo‘yicha (44,13 mlrd dollar) — Ispaniya 16,7 %, Fransiya 12,2 %, Xitoy 9,2 %, AQSh 6,9 %, Germaniya 6 %, Italiya 5,9 %, Turkiya 4,5 %.
Savdo aylanmasiRossiya va Marokash o'rtasida 2016-yilda 2,5 mlrd dollarni tashkil etdi (2001-yilda $300 mln edi); savdodagi ijobiy saldo Rossiya foydasiga taxminan $1,5 mlrd bo‘lgan. Rossiyaning Marokashga eksportining 70 % ini neft va neftni qayta ishlash mahsulotlari, qolganini g‘alla, kimyo sanoati va mashinasozlik mahsulotlari tashkil qiladi. Rossiya Marokashdan, asosan, sitrus mevalar, kamroq miqdorda pomidor, baliq va baliq konservalarini import qiladi. 2014-yilda Marokashga 32 mingdan sal ko‘proq rossiyalik sayyoh borgan.
Transport
Marokashdagi temir yo‘l transportini milliy operator ONCF ( (fransuzcha Office National des Chemins de Fer du Maroc) boshqaradi.).
Temir yo‘llarning umumiy uzunligi 2067 km bo‘lib, 2014-yil holatiga ko‘ra, shundan 1022 km elektrlashtirilgan (3 kV o‘zgarmas tokda). Temir yo‘l izining kengligi1435 mm. Lokomotiv parki tarkibiga quyidagilar kiradi:dizel lokomotivlarivaelektr lokomotivlari. 2012-yilda Marrakesh — Kasablanka — Rabat — Kenitra — Meknes — Fes.
shaharlarini bog‘lovchi yo‘lning barcha uchastkalari ikki izli va elektrlashtirilgan edi. Marokashda yuqori tezlikdagi temir yo‘llar qurish rejalashtirilgan, ulardan birinchisi Kenitra — Tanjer (180 km) 2018-yilda ishga tushirilishi rejalashtirilgan.
Marokashning yo‘l tarmog‘i rivojlangan bo‘lib, Afrikadagi eng yaxshilaridan biri sanaladi. Avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 2015-yilda 58 ming km dan ortiq bo‘lib, uning 41 ming km qismi qattiq qoplamali, 1500 km dan ziyodi esa pullik tezyurar yo‘llardir.
Marokash orqali Transafrika avtomobil yo‘llari tarmog‘iga kiruvchi yo‘llar o‘tadi..
Marokashda shaharlararo avtobus qatnovi yaxshi rivojlangan; CTM, Supratours, Satan va boshqa ko‘plab tashuvchilar faoliyat yuritadi.

Marokashda neft va gaz quvurlari mahalliy va mintaqaviy (Jazoirdan Ispaniyagacha) ahamiyatga ega.
Marokashda 31 ta aeroport qattiq qoplamali uchish-qo‘nish yo‘lagiga ega; yana 33 ta aeroportda tuproq uchish-qo‘nish yo‘laklari mavjud. 10 ta aeroport xalqaro maqomga ega.
Marokashda bir nechta yirik aviakompaniyalar faoliyat yuritadi:Royal Air Maroc (milliy aviakompaniya), Atlas Blue(2009-yilda faoliyatini to'xtatgan),arzon aviakompaniya Air Arabia Marocvamintaqaviy aviakompaniya Royal Air Maroc Express.
Bir nechta parom liniyasi Marokashni Ispaniya, Fransiya va Italiya bilan bog‘laydi. Asosiy yo‘lovchi porti mamlakat shimolidagi Tanjer–Mediterane (Tanger-Méd) portidir.
Marokashda ikkita yirik savdo porti: Kasablanka vaTanjer–Mediterane (Tanger-Méd) mavjud. Ikkinchisi mintaqadagi eng yirik portlardan biri va dunyoda 46-o‘rinda (umumiy yuk hajmi 39 Mt + 3 mln TEU (yigirma futlik ekvivalent) konteyner tashish ko‘rsatkichi, 2015-yil).
Madaniyat



Marokash madaniyati mamlakatning ko‘p etnosli tarkibi va boy tarixi tufayli xilma-xildir. Marokash tarixida ko‘plab xalqlar — mahalliy berberlardan tashqari, sharqdan kelgan finikiyaliklar, arablar, janubdagi Sahroi Kabirdan janubda yashovchi xalqlar va shimoldan kelgan rimliklar, vandallar hamda andalusiyaliklar — uning madaniyatiga hissa qo‘shgan.
Arxitektura nuqtai nazaridan, Marokashda eng keng tarqalgan uy qurilishi turiDar bo‘lib, ular asosan «medina» (devor bilan o‘ralgan shahar qismi)da qurilgan. Marokash uylarining ko‘pi Dor al-Islom uslubida bo‘lib, musulmonlarning an’anaviy turmushiga mos keladi. Dar turidagi binolar odatda aholisi himoyasi uchun baland, qalin devorlarga ega. islom me’morchiligi qoidalariga ko‘ra, dor uslubidagi uylar kichik ochiq ichki hovli (patio) atrofida joylashadi. Uni o‘rab turgan baland va qalin devorlar bevosita quyosh nurlaridan va issiqdan saqlaydi.
Marokash oshxonasiga Berber,MavrvaArabpazandalik anʼanalari taʼsir koʻrsatgan.
Marokash adabiyoti tarixi ilk o‘rta asrlarda, taxminan XI asr boshidan boshlanadi. Unga marokashlik mualliflar va arab, berber, fransuz va ispan tillarida yozgan adiblar, shuningdek, al-Andalus mualliflarining asarlari kiradi.
Adabiyot
- Marokash, Afrikadagi sultonlik // Brockhaus va Efron ensiklopedik lug'ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Gornung M. B., Utkin G. N. Marokash: fizik va iqtisodiy geografiyadan ocherklar / SSSR Fanlar akademiyasining Geografiya instituti. — M.: «Misl», 1966. — 320 bet — 5000 nusxa
- Pospelov E. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug'at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva — 2-o‘zgarmas nashr — Moskva: «Ruscha lug‘atlar», «Astrel», «AST», 2002 — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
- Pennell, C.R.Marokash: imperiyadan mustaqillikkachaOksford: Oneworld Publications, 2003ISBN 9781780744551
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Марокко
- Marokash hukumatining rasmiy sayti (fransuzcha)
- Marokash va marokashliklar hayoti haqida rus tilida birinchi shaxsdan hikoya
- Landa R.G. Ikkinchi jahon urushi va Mag'rib mamlakatlari — «Yangi Gerodot» kutubxonasida
- Gusterin P.V. Rossiya - Marokash: Tarix va zamonaviylik
- XX asrdagi Marokash (asosiy voqealar)
- Marokash havolalar katalogidaCurlie(dmoz)
- Profil sahifasidaBBC News (inglizcha)
- Marokash uchun asosiy rivojlanish prognozlari — International Futures nashridan (inglizcha)