Jahon okeani haqida

Jahon okeani
Карта мира, на которой океаны показаны синим или голубым цветом
Okeanlar ko‘k yoki moviy rangda ko‘rsatilgan dunyo xaritasi
Xususiyatlari
Maydoni361260 ming km²
Hajmi1340740 ming km³
Eng katta chuqurligi11 022 m
Joylashuvi
48°52′01″ j. k. 123°22′59″ g‘. u.HGЯO
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Jahon okeani — gidrosferaningasosiy qismi. U Yer yuzasini qoplovchi uzluksiz, ammo yaxlit bo‘lmagan suv qobig‘i bo‘lib, Yeryuzidagi materiklar va orollarni o‘rab turadi hamda tuz tarkibining umumiyligi bilan ajralib turadi. Jahon okeani Yer yuzasining qariyb 70,8 % ini qoplaydi va massasi taxminan 1,34⋅1021 kg (0,022 % — Yer massasidan).

Materiklar va yirik arxipelaglar Jahon okeanini to‘rtta katta qismga ajratadi: Atlantika, Hind, Tinch va Shimoliy Muz okeanlari. 2000-yilda ularga qo‘shimcha ravishda Xalqaro gidrografiya tashkiloti yana bir okeanni ajratishni taklif qildi: Janubiy okean.

Okeanlarning yirik hududlari dengizlar, qo‘ltiqlar, bo‘g‘ozlar va hokazo deb ataladi. Yer okeanlarini o‘rganadigan fan okeanologiya deb ataladi.

Jahon okeanining kelib chiqishi

Pangeyava uni o‘rab turgan superokean — Pantalassa

Jahon okeanining kelib chiqishi yuzlab yillardan beri davom etayotgan munozaralar mavzusidir.

Ilk arxeydavrida, bundan 4,0–3,2 milliard yil avval, Yer yuzasi deyarli butunlay global okean bilan qoplangan bo‘lgan ko‘rinadi.

Yuqori parsial bosim karbonat angidrid ga tegishli bo‘lgan; atmosferadau 5 barga yetgani tufayli okean suvlari karbonat kislota H2CO3 bilan to‘yingan va kislotali muhitga ega bo‘lgan (pH ≈ 3—5). Bu suvda ko‘plab turli metallar, ayniqsa temir erigan, jumladan temir xlorid ko‘rinishi — FeCl2.

Fotosintez qiluvchi bakteriyalar faoliyati natijasida atmosferada kislorodpaydo bo‘lgan. U okean tomonidan yutilib, suvda erigan temirni oksidlashga sarflangan.

Bir farazga ko‘ra, silur davridan (paleozoy) boshlab mezozoygacha supermaterik Pangeyani qadimgi Pantalassaokeani o‘rab turgan bo‘lib, u Yer sharining yarmiga yaqin qismini qoplagan.

Okeanni o‘rganish tarixi

Okeanning dastlabki tadqiqotchilari dengiz sayyohlari bo‘lgan. Buyuk geografik kashfiyotlar davrida materiklar, okeanlar va orollarning chegaralari o‘rganilgan. Fernan Magellanning (1519—1522) sayohati va keyinchalik Jeyms Kukning (1768—1780) ekspeditsiyalari yevropaliklarga sayyoramiz materiklarini o‘rab turgan ulkan suv hududlari haqida tasavvur hosil qilish va materiklarning umumiy qiyofasini aniqlash imkonini bergan. Ilk xaritalar yaratilgan. XVII va XVIII asrlarda qirg‘oq chiziqlari batafsil aniqlanib, dunyo xaritasi zamonaviy ko‘rinishiga ega bo‘lgan. Biroq okean chuqurliklari juda kam o‘rganilgan edi. XVII asr o‘rtalarida niderlandiyalik geograf Bernhard Varen Yerning suv hududlariga nisbatan «Jahon okeani» atamasini qo‘llashni taklif qilgan.

XIX asrgacha hatto mashhur okean sayyohlari ham suzib o‘tgan joylarining chuqurligini bilishmagan. 1830–1840-yillardagi Britaniya Antarktika ekspeditsiyasi chog‘ida Jeyms Ross birinchi bo‘lib oddiy lotyordamida yuk dengiz tubiga yetganda chuqurlik o‘lchov arqonining chiqish tezligi o‘zgarishiga asoslangan okean chuqurligini aniqlash usulini ishlab chiqdi. 1854-yilda ajraladigan yukli Bruk loti yaratildi. O‘sha o‘n yillikda Berriman (Otway H. Berryman) Arctic kemasida, Deyman (Joseph Dayman) esa Cyclops va Gorgon kemalarida birinchi transatlantika telegraf kabeliuchun okean chuqurliklarini ilk bor tizimli ravishda o‘lchashdi. Bu M. F. Moriga Shimoliy Atlantikaning ilk batimetrik xaritasini tuzish imkonini berdi.

22-dekabr 1872-yilda Angliyaning Portsmut portidan maxsus jihozlangan yelkanli-bug‘ korveti «Chellenjer» birinchi okeanografik ekspeditsiyada qatnashish uchun suzib chiqdi.

XX asr boshlarida rossiyalik va sovet geograf, okeanograf va kartograf Yuliy Mixaylovich Shokalskiy (1856—1940) Jahon okeanining zamonaviy konsepsiyasini ishlab chiqdi. U 1917-yilda birinchi bo‘lib «Jahon okeani» tushunchasini ilm-fanga kiritib, barcha okeanlar — Hind, Atlantika, Shimoliy Muz va Tinch okeanlarini Jahon okeanining qismlari deb hisobladi.

XX asrning ikkinchi yarmida okean chuqurliklarini jadal o‘rganish boshlandi. Exolokatsiya usuli yordamida okean chuqurliklarining batafsil xaritalari tuzildi va okean tubi relyefining asosiy shakllari kashf etildi. Bu ma’lumotlar geofizik va geologik tadqiqotlar natijalari bilan birgalikda 1960-yillarning oxirida plitalar tektonikasi — litosferaningharakati haqidagi zamonaviy geologik nazariyaning shakllanishiga olib keldi. Okean po‘stining tuzilishini o‘rganish maqsadida okean tubini burg‘ilash bo‘yicha xalqaro dasturtashkil etildi. Dasturning asosiy natijalaridan biri nazariyaning tasdiqlanishi bo‘ldi.

XX—XXI asrlar chegarasida Jahon okeanidagi viruslar konsentratsiyasi ilgari taxmin qilinganidan minglab va millionlab marta yuqori ekani ma’lum bo‘ldi. Jahon okeanidagi virus zarralarining umumiy soni taxminan 1030 ta deb baholanadi. Jahon okeanida virus zarralari soni prokariot organizmlar sonidan o‘nlab marta ko‘p ekani taxmin qilinadi.

Tadqiqot usullari

«Triyest» batiskafi
  • XX asrda Jahon okeani ilmiy-tadqiqot kemalaridafaol o‘rganilgan. Bu kemalar okeanlarning muayyan hududlariga muntazam safarlar uyushtirgan. «Vityaz», «Akademik Kurchatov», «Akademik Mstislav Keldish» kabi mahalliy kemalarda o‘tkazilgan tadqiqotlar fanga katta hissa qo‘shgan. Okeanda «Poligon-70», MODE-I, POLIMODE.
  • Tadqiqotlarda «Paysis», «Mir», «Triyest» singari odam boshqaradigan chuqur suv apparatlaridan foydalanilgan. Tadqiqot batiskafi «Triyest» 1960-yilda Mariana botig‘igarekord darajada sho‘ng‘idi. Ushbu sho‘ng‘ishning eng muhim ilmiy natijalaridan biri bunday chuqurliklarda ham yuqori darajada rivojlangan tirik organizmlar aniqlangani bo‘ldi.
  • 1970-yillarning oxirida dastlabki maxsus okeanografik sun’iy yo‘ldoshlar uchirildi (SEASAT — AQShda, «Kosmos-1076» — SSSRda).
  • 12-aprel 2007-yilda okeanning rangi va haroratini o‘rganish uchun Xitoyning «Xayyan-1B» («Ocean 1B») sun’iy yo‘ldoshi uchirildi.
  • 2006-yilda NASAning Jason-2 sun’iy yo‘ldoshi Jahon okeani suv aylanishi va sathining o‘zgarishlarini o‘rganishga qaratilgan Ocean Surface Topography Mission (OSTM) xalqaro okeanografik loyihasida ishtirok eta boshladi.
  • 2009-yil iyuliga kelib Kanadada Jahon okeanini o‘rganish uchun eng yirik ilmiy majmualardan biri qurildi.
  • Molekulyar-genetik usullar Jahon okeani Yer yuzidagi eng katta viruslar ombori ekanini aniqlash imkonini berdi.

Ilmiy tashkilotlar

Muzeylar va okeanariumlar

Rossiyada bir nechta okeanarium bor: Vladivostok okeanariumi, Murmansk okeanariumi, Sankt-Peterburg okeanariumi, Primorye okeanariumi, Gelendjik okeanariumi, Lazarevskoyedagi «Dengiz yulduzi», Yeyskdagi «Akula rifi», Sochi okeanariumi, Voronej okeanariumi, Dmitrov shossesidagi Moskva okeanariumi, Krasnodar okeanariumi, Qozon okeanariumi.

Jahon okeanining bo‘linishi

Okeanlarning asosiy morfologik xususiyatlari
(1980-yilgi «Okeanlar atlasi» ma’lumotlariga ko‘ra)
Okeanlar Suv
yuzasi
maydoni,
mln km²
Hajmi,
mln km³
O‘rtacha
chuqurligi,
m
Eng katta
chuqurligi,
m
Atlantika 91,66 329,66 3597 Puerto-Riko botig‘i (8742)
Hind 76,17 282,65 3711 Yava botig‘i (7209)
Shimoliy Muz 14,75 18,07 1225 Grenlandiya dengizi (5527)
Tinch 178,68 710,36 3976 Mariana botig‘i (11 022)
Jahon okeani 361,26 1340,74 3711 11 022

Bugungi kunda Jahon okeanini bo‘lish borasida suvning gidrofizik va iqlimiy xususiyatlari, biologik hamda boshqa omillarni hisobga oladigan bir nechta qarash mavjud. XVIII—XIX asrlardayoq bunday tasniflarning bir necha varianti bo‘lgan. Malte-Bryun, Konrad Malte-Bryun va Sharl de Flyorye ikkita okeanni ajratib ko‘rsatgan. Uch qismga ajratishni, xususan, Filipp Byuash va Genrix Shteffenstaklif qilgan. Italiyalik geograf Adriano Balbi (1782—1848) Jahon okeanini to‘rtta hududga ajratgan: Atlantika okeani, Shimoliy va Janubiy Muz dengizlari hamda hozirgi Hind okeanini o‘z ichiga olgan Buyuk okean. Bunday bo‘linish Hind va Tinch okeanlari o‘rtasida aniq chegara belgilash qiyinligi va ularning zoogeografik sharoitlari o‘xshashligi bilan bog‘liq edi. Hozirgi kunda Hind–Tinch okeani mintaqasi ham ajratiladi. Bu tropik zoogeografik hudud Hind va Tinch okeanlariningtropik qismlarini, shuningdek, Qizil dengiznio‘z ichiga oladi. Mintaqa chegarasi Afrika qirg‘oqlari bo‘ylab Igna burnigacha, so‘ngra Sariq dengizdan to Yangi Zelandiyaningshimoliy qirg‘oqlarigacha, shuningdek, Janubiy Kaliforniyadan tortib Janubiy tropikkacha davom etadi.

Xalqaro gidrografiya byurosi 1953-yilda Jahon okeanining yangi bo‘linishini ishlab chiqdi: aynan o‘sha vaqtda Shimoliy Muz, Atlantika, Hind va Tinch okeanlari uzil-kesil alohida ajratildi.

Rossiyada odatda Janubiy Muz okeaninialohida ajratish qabul qilinmagan, biroq 2000-yilda Xalqaro gidrografiya tashkiloti Jahon okeanini beshta okeanga — Atlantika, Hind, Tinch, Janubiy va Shimoliy Muz okeanlariga ajratishni qabul qildi. Buning foydasiga quyidagi dalillar keltiriladi: Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining janubiy qismlaridagi chegaralar ancha shartli, ayni paytda Antarktidaga tutash suvlar o‘ziga xos xususiyatlarga ega va Antarktika sirkumpolyar oqimi orqali birlashgan.

Okeanlar geografiyasi

Jahon okeani yuzasining o‘rtacha yillik harorati

Umumiy fizik-geografik ma’lumotlar:

Okeanning eng chuqur nuqtasi Mariana botig‘ibo‘lib, u Tinch okeanida, Shimoliy Mariana orollariyaqinida joylashgan. Uning maksimal chuqurligi — 11 022 m. U 1951-yilda Britaniyaning gidrografik kemasi «Chellenjer II» tomonidan o‘rganilgan. Botiqning eng chuqur qismi shu kema nomi bilan ataladi: «Chellenjer qa’ri».

Jahon okeani suvlari

Jahon okeani suvlari Yer gidrosferasining asosiy qismini — okeanosferani tashkil etadi. Daryolar oqimi va yog‘inlar orqali okeanga tushadigan chuchuk suv hajmi 0,5 million kub kilometrdan oshmaydi. Bu okean yuzasida qalinligi taxminan 1,25 m bo‘lgan suv qatlamiga teng. Shu tufayli okean suvining tuz tarkibi deyarli o‘zgarmaydi, zichligi esa juda kam o‘zgaradi. Okeanning yagona suv massasi sifatidagi yaxlitligini suvning gorizontal hamda vertikal yo‘nalishlarda uzluksiz harakatlanishi ta’minlaydi. Atmosferadagi kabi, okeanda ham keskin tabiiy chegaralar yo‘q, ularning barchasi ozmi-ko‘pmi asta-sekin o‘zgarib boradi. Bu yerda suv yuzasi va atmosferaning Quyosh nurlanishi ta’sirida notekis isishi hisobiga energiya almashinuvi va moddalarning global aylanish mexanizmi ishlaydi.

Jahon okeanining suv yig‘ilish havzalari xaritasi
 Havza: Atlantika okeani  Havza: Tinch okeani  Havza: Hind okeani  Havza: Shimoliy Muz okeani  Havza: Janubiy okean  Havza: O‘rta dengiz  Havza: Karib dengizi  oqimsiz hudud

Okean tubi relyefi

Yer geoidining (EGM96) ideallashtirilgan ellipsoid shaklidan ( WGS 84) og‘ishlari. Ko‘rinib turibdiki, Jahon okeanining yuzasi aslida hamma joyda tekis emas: masalan, Hind okeanining shimolida u taxminan 100 metr past, Tinch okeanining g‘arbida esa taxminan 70 metr baland.

Jahon okeani tubini tizimli o‘rganish exolotpaydo bo‘lishi bilan boshlandi. Okean tubining katta qismi tekis yuzalardan, ya’ni abissal tekisliklardaniborat. Ularning o‘rtacha chuqurligi 5 km. Barcha okeanlarning markaziy qismlarida balandligi 1—2 km bo‘lgan chiziqsimon ko‘tarilmalar — o‘rta okean tizmalarijoylashgan bo‘lib, ular yagona tarmoqni tashkil etadi. Tizmalar transform uzilmalar orqali segmentlarga bo‘lingan; ular relyefda tizmalarga perpendikulyar joylashgan pastroq ko‘tarilmalar sifatida namoyon bo‘ladi.

Abissal tekisliklarda ko‘plab alohida tog‘lar bor, ularning ayrimlari suv yuzasidan orol sifatida ko‘tarilib turadi. Bu tog‘larning aksariyati so‘ngan yoki faol vulqonlardir. Tog‘ og‘irligi ta’sirida okean po‘sti egiladi va tog‘ asta-sekin suv ostiga cho‘kadi. Uning ustida marjon rifihosil bo‘lib, cho‘qqisini balandlashtiradi. Natijada halqasimon marjon oroli — atoll hosil bo‘ladi.

Agar materik chekkasi passivbo‘lsa, u bilan okean o‘rtasida shelf — materikning suv ostidagi qismi va abissal tekislikka asta-sekin o‘tuvchi materik yonbag‘ri joylashadi. Subduksiya zonalarioldida, okean po‘sti materiklar ostiga kirib boradigan joylarda, chuqur suv novlari — okeanlarning eng chuqur qismlari joylashadi.

Dengiz oqimlari

Dengiz oqimlari — okean suvining katta massalari harakati — dunyoning ko‘plab mintaqalari iqlimiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.

Geologiya

Iqlim

Okean Yer iqlimining shakllanishida juda katta rol o‘ynaydi. U Yerning issiqlikni tartibga soluvchi tizimi sifatida uning yuzasiga yetib keladigan Quyosh nurlanishining salmoqli qismini yutadi va o‘zgartiradi. Okean yuzasi bilan atmosfera o‘rtasida suv va energiya muntazam almashib turadi.

Quyosh nurlanishi ta’sirida suv bug‘lanib, materiklarga ko‘chadi va u yerda turli atmosfera yog‘inlari sifatida yog‘adi. Dengiz oqimlari isigan yoki sovigan suvlarni boshqa kengliklarga olib o‘tadi va sayyorada issiqlik taqsimlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ular tropiklarda to‘plangan ortiqcha issiqlikni yuqoriroq kengliklar va okeanning chuqur qismlari tomon qayta taqsimlaydi. Bu ko‘chish qutbiy hududlarda kuchliroq kechadi: bu yerda yuzadagi suvlar asosan katta issiqlik yo‘qotishlari sabab zichlashib, pastga cho‘kadi.

Suvning issiqlik sig‘imijuda katta bo‘lgani sababli okean harorati havo yoki quruqlik haroratiga qaraganda ancha sekin o‘zgaradi. Okeanga yaqin hududlarda haroratning sutkalik va mavsumiy tebranishlari kichikroq bo‘ladi.

Agar oqimni yuzaga keltiruvchi omillar doimiy bo‘lsa, doimiy oqim hosil bo‘ladi; ular vaqti-vaqti bilan ta’sir etsa, qisqa muddatli, tasodifiy oqim shakllanadi. Ustun yo‘nalishiga ko‘ra oqimlar suvni shimol yoki janubga olib boruvchi meridional va kengliklar bo‘ylab harakatlanuvchi zonal oqimlarga bo‘linadi. Suv harorati shu kengliklar uchun o‘rtacha haroratdan yuqori bo‘lgan oqimlar iliq, past bo‘lganlar sovuq, atrofdagi suv bilan bir xil haroratdagilar esa neytral oqimlar deyiladi.

Jahon okeanidagi oqimlar yo‘nalishiga Yer aylanishi tufayli yuzaga keladigan og‘diruvchi kuch — Koriolis kuchita’sir qiladi. Shimoliy yarimsharda u oqimlarni o‘ngga, Janubiy yarimsharda esa chapga og‘diradi. Oqimlar tezligi o‘rtacha hisobda soniyasiga 10 metrdan oshmaydi, chuqurlik bo‘yicha esa 300 metrdan ortiq tarqalmaydi.

Ekologiya

Okean ko‘plab tirik organizmlaruchun yashash muhitidir. Jumladan:

Antarktika suvlari ustidagi ozon miqdorining stratosferada kamayishi okeanning karbonat angidridni kamroq yutishiga olib keladi. Bu esa mollyuskalarning kalsiyli chig‘anoqlari, qisqichbaqasimonlar va boshqa organizmlarning ekzoskeletlari uchun xavf tug‘diradi.

Iqtisodiy ahamiyati

Okeanlar juda katta transport ahamiyatiga ega: dunyoning dengiz kemalari orqali dengiz portlario‘rtasida ulkan miqdorda yuk tashiladi. Yuk birligini ma’lum masofaga tashish narxi bo‘yicha dengiz transporti eng arzon turlardan biri, ammo eng tezkorlaridan emas. Dengiz yo‘llarini qisqartirish uchun kanallarqurilgan. Ularning eng muhimlari Panama va Suets kanallaridir.

O‘g‘it sifatida foydalanish maqsadida suvo‘tlarni yig‘ish — Portugaliya qirg‘og‘ida

Jahon okeanidan insoniyat oqsilli oziq-ovqat resurslarining salmoqli qismini oladi. Ovlangan mahsulotlarning bir qismi oziq-ovqat va texnik yog‘ ishlab chiqarishga sarflanadi. Ko‘plab mamlakatlarda dengiz akvakulturasi doirasida suvo‘tlar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar va baliqlarni yetishtirish loyihalari amalga oshirilmoqda.

Jahon okeanining mineral resurslariga uglevodorodlar, gaz gidratlari, «an’anaviy» qattiq foydali qazilmalar, o‘ziga xos chuqur suv qattiq foydali qazilmalari hamda dengiz suvida mavjud yetmishdan ortiq kimyoviy element kiradi. Turli baholarga ko‘ra, shelf va chuqur suv konlaridan olinadigan uglevodorodlar ulushi dunyo bo‘yicha umumiy qazib olish hajmining 30–35 % ini tashkil etadi.

Gaz gidratlari konlarini o‘zlashtirish odatiy tabiiy gaz konlariga qaraganda qimmatroq. Shu sababli hozircha bunday konlar o‘zlashtirilmayapti.

Suv ostidagi «an’anaviy» qattiq foydali qazilmalar ochiq (dragalar va yer qazuvchi kemalar) hamda yerosti (dengiz tubi ostidagi kon lahimlari) usullarida qazib olinadi. Masalan, De Beers G‘arbiy Afrika qirg‘oqlarida dengiz tubidan olmos qazib oladi, Kanadaning Nautilus Minerals[ingl.] kompaniyasi esa Papua–Yangi Gvineyada faoliyat yuritgan.

Okean suvidan chuchuklashtirishorqali aholini ichimlik suvi bilan ta’minlash va kimyoviy elementlar hamda birikmalar olish uchun foydalaniladi.

O‘rtacha yillik dengiz yuzasi harorati (2009)
Dengizning o‘rtacha yillik sho‘rligi (2009)
Dengiz yuzasidagi o‘rtacha yillik erigan kislorod miqdori (2009)
Dengiz yuzasidagi o‘rtacha yillik fosfat miqdori (2009)
Dengiz yuzasidagi o‘rtacha yillik kremniy kislotasi miqdori (2009)
Dengiz yuzasidagi o‘rtacha yillik selitra miqdori (2009)
Ajralib chiqadigan kislorodning o‘rtacha yillik miqdori, 1000 m chuqurlikda (2009)

Adabiyotlar

Ekspeditsiyalar va kashfiyotlar

  • Neptun sirlarini izlab / Ilmiy muharrir va so‘ngso‘z muallifi A. A. Aksyonov. — M.: Misl, 1976. — 399 b. — (XX asr: Sayohatlar. Kashfiyotlar. Tadqiqotlar).

Okeanologiya

  • A. Vegener Materiklar va okeanlarning kelib chiqishi / P. G. Kaminskiy nemis tilidan tarjimasi, P. N. Kropotkin tahririda. — L.: Nauka, 1984. — 285 b.
  • V. N. Stepanov Okeanosfera. — M.: Misl, 1983. — 270 b.
  • Yu. I. Shamrayev, L. A. Shishkina Okeanologiya. — L.: Gidrometeoizdat, 1980. — 382 b.
  • A. M. Gusev Okeanologiya asoslari. — M.: MDU nashriyoti, 1983. — 246 b.
  • A. M. Gusev Antarktida. Okean va atmosfera. — M.: Prosveshcheniye, 1983. — 151 b.
  • J. Perren, J. Kluazo Okeanlar. Fransuz tilidan tarjima.. — M.: Letniy sad, 2011. — 320 b. — 400 nusxa. — ISBN 978-5-98856-126-2.
  • Yu. M. Shokalskiy Okeanografiya. — 2-nashr. — L.: Gidrometeorologiya nashriyoti, 1959. — 5000 nusxa.

Resurslar

  • P. A. Moiseyev Jahon okeanining biologik resurslari. — 2-nashr. — M.: Agropromizdat, 1989. — 366 b. — ISBN 5-10-000265-4.
  • L. A. Zaxarov Sanoat baliqchiligida okeanologiyaga kirish. — Kaliningrad, 1998. — 83 b.
  • Yu. S. Xotimchenko, M. Yu. Shchelkanov Okean viruslari: noma’lum suv olami sohillarida. Taksonomik xilma-xillik ufqlari (ingliz tilida) // Russian Journal of Marine Biology : jurnal. — 2024. — 50-jild, № 1. — B. 1-24. — doi: 10.1134/S106307402401005X

Umumiy ma’lumotlar

Havolalar