Saudiya Arabistoni haqida

Saudiya Arabistoni Qirolligi
arab. المَملَكَة العَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة‎
Shior: «arab. لَا إِلَهَ إِلَّا الله، مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله‎»
«Allohdan boshqa iloh yo‘q,
Muhammad — Allohning elchisi
»
Madhiya: «Yashasin qirol!»
Саудовская Аравия на карте мира
Saudiya Arabistoni dunyo xaritasida
Tashkil topgan sana 23-sentabr 1932-yil (hozirgi Saudiya Arabistoni sifatida)
Rasmiy til arab tili
Poytaxt Ar-Riyod
Yirik shaharlari Ar-Riyod, Jidda, Makka, Madina, Toif, Dammam
Boshqaruv shakli mutlaq teokratik monarxiya
Davlat tuzilishi unitar davlat
Qirol Salmon ibn Abdulaziz Ol Saud
Valiahd shahzoda va bosh vazir Muhammad ibn Salmon Ol Saud
Davlat dini islom sunniylik yo‘nalishi
Hududi
 • Jami 2 250 000 km² (dunyoda 12-o‘rin)
 • Suv yuzasi, % 0
Aholisi
 • Taxminiy soni 34 218 169 kishi (40-o‘rin)
 • Zichligi 15 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2024) 2,112 trln AQSH dollari (17-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 63 117 AQSH dollari (15-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2024) 1,100 trln AQSH dollari (19-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 32 881 AQSH dollari (34-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2024) ▲ 0,875 (juda yuqori; 40-o‘rin o‘rin)
Aholi nomi saudiyalik erkak, saudiyalik ayol, saudiyaliklar, arabistonlik erkak, arabistonlik ayol, arabistonliklar
Pul birligi Saudiya riyoli
Internet domenlari .sa, السعودية.
ISO kodi SA
Telefon kodi +966
Vaqt mintaqasi UTC+3
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Saudiya Arabistoni (arab. السُّعُودِيَّة‎, As-Suudiya), rasmiy nomi — Saudiya Arabistoni Qirolligi (arab. المَملَكَة العَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة‎, Al-Mamlaka al-Arabiya as-Suudiya) — Arabiston yarimorolidajoylashgan eng yirik davlat. Shimolda Iordaniya, Iroq va Quvayt , sharqda Qatar va Birlashgan Arab Amirliklari , janubi-sharqda Ummon , janubda esa Yaman bilan chegaradosh. Shimoli-sharqda Fors ko‘rfazi , g‘arbda esa Qizil dengiz suvlari bilan yuviladi.

Poytaxti — Ar-Riyod. Saudiya Arabistoni ko‘pincha «Ikki muqaddas maskan yurti» deb ataladi. Bunda Makka va Madina — islom.

Saudiya Arabistoni o‘zining ulkan neft zaxiralari bilan Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkilotining (OPEK) yetakchi davlatidir. 2015-yilda u neft eksporti bo‘yicha dunyoda birinchi, 2017-yilda neft qazib olish bo‘yicha ikkinchi o‘rinda bo‘lgan ( Rossiyadankeyin). Shunday qilib, neft eksporti mamlakat iqtisodiy qudrati va daromadlarining juda katta qismini ta’minlaydi.

Etimologiyasi

Quyidagi hududlar birlashtirilgach: Najd, Hijoz, Al-Hasa va Qatif hududlari Abdulaziz 23-sentabr kuni (1932-yilda) chiqarilgan qirollik farmoniga binoan yangi davlatga Al-Mamlaka al-Arabiya as-Suudiya (الْمَمْلَكَةُ الْعَرَبِيَّةُ السُّعُودِيَّةُ‎) nomi berildi. Boshqa tillarda bu nom odatda «Saudiya Arabistoni Qirolligi» deb tarjima qilinadi, ammo so‘zma-so‘z «Saudiya arab qirolligi» yoki «Saudiya Arabistonining arab qirolligi» ma’nosini anglatadi.

Mamlakat nomidagi «Saudiya» so‘zi As-Suudiyaso‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu nisba, ya’ni Saudiya Arabistonida hukmronlik qiluvchi Ol Saudsulolasi familiyasidan yasalgan nisbat shaklidir. Saudiylar (arab. آل سُعُود‎ [ʔaːl sʊʕuːd]). Ushbu qismning mamlakat nomiga kiritilishi davlat qirollik oilasining shaxsiy mulki ekanini anglatadi.

Ol Saud — arabcha ismbo‘lib, unga al («urug‘» ma’nosida, shu sababli u As- yoki Es-shakliga o‘zgarmaydi; bunday o‘zgarish aniq artikl al/elbilan yuz bergan bo‘lardi) so‘zini ajdodning shaxsiy ismiga qo‘shish orqali yasalgan. Saudiylar uchun bu Saud — Saudiya davlatining asoschisi va birinchi hukmdori, Dir’iya amirligining, asoschisi Muhammad ibn Saudning (taxminan 1710—1765) otasidir.

Hozirgi Saudiya Arabistoni dunyoda hukmron sulola (Saudiylar) sharafiga nomlangan uch davlatdan biridir. Qolgan ikkitasi — Iordaniya Hoshimiylar Qirolligi (u yerda Hoshimiylarsulolasi hukmronlik qiladi) va Lixtenshteyn knyazligidir (u fon und tsu Lixtenshteyn).

Geografiyasi

Saudiya Arabistonining 2000-yilgacha bo‘lgan chegaralari[ingl.][ma’lumotlarni yangilash]
Rub al-Xoli

Saudiya Arabistoni taxminan 80 foizini egallagan hudud — Arabiston yarimoroli. Davlat chegaralari aniq belgilanmagani sababli Saudiya Arabistonining aniq maydoni noma’lum. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, u 2 250 000 km², boshqa[manba?] ma’lumotlarga ko‘ra esa 1 960 582 km² dan 2 240 000 km²gacha. Har qanday holatda ham Saudiya Arabistoni maydoni bo‘yicha dunyodagi 12-yirik davlatdir.

Mamlakat g‘arbida, Qizil dengiz sohili bo‘ylab al-Hijoztog‘ tizmasi cho‘zilgan. Janubi-g‘arbda tog‘larning balandligi 2 500 metrga yetadi. Saudiya Arabistonining eng baland nuqtasi — Jabal al-Lavzcho‘qqisi. Shu hududda yashil tabiati va mo‘tadil iqlimi bilan sayyohlarni jalb qiluvchi Asirkurort mintaqasi ham joylashgan. Sharqiy hududlar asosan cho‘llardan iborat. Saudiya Arabistonining janubi va janubi-sharqini deyarli to‘liq Rub al-Xolicho‘li egallaydi. U orqali Yaman va Ummon bilan chegaralar o‘tadi..

Saudiya Arabistoni hududining katta qismini cho‘l va chala cho‘llaregallaydi. Bu yerda ko‘chmanchi badaviy qabilalar yashaydi. Aholi esa bir nechta yirik shahar atrofida, asosan g‘arbda yoki sharqiy sohil yaqinida to‘plangan.

Relyefi

Saudiya Arabistoni relyefi (xarita 2000-yilgacha bo‘lgan chegaralarda[ingl.])[ma’lumotlarni yangilash]
Saudiya Arabistoni cho‘li va qoyaga o‘yib ishlangan maqbara

Yer yuzasining tuzilishiga ko‘ra, mamlakatning katta qismi keng cho‘l platosi (uning balandligi sharqda 300—600 m, g‘arbda esa 1520 m) bo‘lib, uni qurib qoladigan daryo o‘zanlari (vadi) biroz parchalab turadi. G‘arbda Qizil dengiz qirg‘og‘iga parallel ravishda Hijoz (arab. ٱلْحِجَاز‎ [alħɪˈdʒaːz] — «to‘siq») va Asir (arab. عَسِيرٌ‎ — «qiyin») tog‘lari cho‘zilgan. Ularning balandligi 2500—3000 m bo‘lib, eng baland cho‘qqisi An-Nabiy Shuaybtog‘idir (3353 m). Tog‘lar kengligi 5 km dan 70 km gacha bo‘lgan Tihoma qirg‘oqbo‘yi pasttekisligiga tutashadi. Asir tog‘larining relyefi cho‘qqilardan yirik vodiylargacha o‘zgarib turadi. Hijoz tog‘larida dovonlar kam, shuning uchun Saudiya Arabistonining ichki hududlari bilan Qizil dengiz sohili o‘rtasidagi qatnov cheklangan.

Shimolda, Iordaniya chegarasi bo‘ylab toshloq Al-Hamad cho‘li cho‘zilgan. Mamlakatning shimoliy va markaziy qismlarida yirik qumli cho‘llar joylashgan: Katta Nafud va Kichik Nafud (Dahna). Ular qizil qumlari bilan mashhur. Janub va janubi-sharqda esa Rub al-Xoli (arab. ٱلرُّبْع ٱلْخَالِي‎ [ar. rubʕ al xaːliː] — «bo‘sh chorak») joylashgan. Uning shimoliy qismidagi barxanlar va qum tizmalari balandligi 200 m gacha yetadi. Cho‘llar orqali Yaman, Ummon va Birlashgan Arab Amirliklari bilan aniq belgilanmagan chegaralar o‘tadi..

Cho‘llarning umumiy maydoni taxminan 1 mln km²bo‘lib, shundan Rub al-Xoli 777 ming km²ni egallaydi. Fors ko‘rfazi qirg‘og‘i bo‘ylab ayrim joylari botqoqlashgan yoki sho‘rxok bilan qoplangan Al-Hasa pasttekisligi (kengligi 150 km gacha) cho‘zilgan. Dengiz qirg‘oqlari asosan past, qumli va kam parchalangan.

Iqlimi

Saudiya Arabistonining iqlimi nihoyatda quruq. Arabiston yarimoroli — yozda harorat muntazam ravishda 50 °C dan oshadigan Yer yuzidagi kam sonli hududlardan biri. Qor faqat mamlakat g‘arbidagi Jizon tog‘lariga yog‘adi, u yerda ham har yili emas. Yanvar oyida o‘rtacha harorat cho‘l hududlaridagi shaharlarda 8 °C dan 20 °C gacha, Qizil dengiz sohilida esa 20 °C dan 30 °C gacha bo‘ladi. Yozda soyadagi harorat 35 °C dan 43 °C gacha o‘zgaradi. Cho‘lda kechalari ba’zan harorat 0 °C ga yaqinlashadi, chunki qum kunduzi yig‘gan issiqligini tez chiqaradi.

Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 100 mm. Saudiya Arabistonining markaziy va sharqiy qismlarida yomg‘ir faqat qish oxiri va bahorda, g‘arbida esa faqat qishda yog‘adi.

Havo harorati:

Oy kunduzi, °C kechasi yog‘in, mm
Yanvar 22 16,5 21
Fevral 23,5 16,5 8
Mart 26,5 16,5 16,5
Aprel 29,5 18,5 4
May 33 22,5 3,5
Iyun 34,5 24,5 0
Iyul 38 24,5 0
Avgust 37 25 0
Sentabr 35 24,5 0
Oktabr 33 21,5 3
Noyabr 24 15 11
Dekabr 29 17 11,5

Ichki suvlari

Saudiya Arabistoni deyarli oqimsiz hudud hisoblanadi. Kuchli yomg‘irlardan keyin vaqtinchalik suv oqimlari paydo bo‘ladi. Eng yirik vadilar — Ar-Rumma, As-Sirhon, Ad-Davosir, Bisha[arab.], Najron[ingl.]. Kamdan-kam bo‘ladigan jala yomg‘irlardan keyin vadilar ba’zan kuchli loyqa sel oqimlariga aylanadi. Vadilar atrofida vohalar joylashgan.

O‘simlik dunyosi

Qumli yerlarda ba’zi joylarda oq saksovul, tuya tikan, hamadalarda — lishayniklar, lava maydonlarida esa shuvoqlar, astragallar, vadi o‘zanlarida yakka-yakka teraklar, akatsiyalar, sho‘rroq joylarda esa yulg‘un; qirg‘oqlar va sho‘rxoklarda esa galofit butalaruchraydi. Qumli va toshloq cho‘llarning katta qismida deyarli o‘simlik o‘smaydi. Bahorda va sernam yillarda bir mavsumlik efemer o‘simliklar ko‘payadi. Asir tog‘larida savannalaruchraydi. Bu yerda akatsiyalar, yovvoyi zaytunlar, bodomlaro‘sadi. Vohalarda esa xurmo palmalari, sitrus o‘simliklari, bananlar, don va sabzavot ekinlari yetishtiriladi.

Hayvonot dunyosi

Janubiy Arabiston qoploni

Mamlakatning hayvonot dunyosi ancha xilma-xil. Bu yerda antilopa, jayron, daman, bo‘ri, chiyabo‘ri, giyena, tulki-fenek (cho‘l tulkisi), karakal, qulon, quyon. Kemiruvchilar (qum sichqonlari, yumronqoziqlar, qo‘shoyoqlar va boshqalar) hamda sudralib yuruvchilar (ilonlar, kaltakesaklar, toshbaqalar) ko‘p. Qushlardan burgutlar, kalxatlar, quzg‘unlar, sapsan lochinlari, tuvaloqlar, to‘rg‘aylar, bulduruqlar, bedanalarva kaptarlar uchraydi. Qirg‘oqbo‘yi pasttekisliklari chigirtkalarningko‘payish o‘choqlaridir. Qizil dengiz va Fors ko‘rfazida 2000 dan ortiq turdagi marjonlar uchraydi (ayniqsa qora marjonqadrlanadi). Mamlakat maydonining 39,64 foizini 128 ta muhofaza etiladigan hudud egallaydi.

1980-yillarning o‘rtalarida hukumat Asir milliy bog‘ini tashkil etdi. Bu yerda deyarli yo‘qolib ketgan yovvoyi hayvon turlari, jumladan Arabiston oriksi va Nubiya tog‘ echkisi saqlab kelinadi..

Tarixi

Qadimgi tarixi

Hozirgi Saudiya Arabistoni hududi arab qabilalarining tarixiy vatanidir. Ular dastlab shimoli-sharqda yashagan, miloddan avvalgi II ming yillikda esa butun Arabiston yarimorolini egallagan. Shu jarayonda arablar assimilyatsiya qilgan negroid aholini yarimorolning janubiy qismida o‘zlashtirib yuborgan.

Miloddan avvalgi I ming yillik boshidan yarimorol janubida Ma’in va Saba podsholiklari mavjud bo‘lgan. Ularning tranzit savdo markazlari sifatida qadimgi Hijozdagi — Makka va Madinavujudga kelgan. VI asr o‘rtalarida Makka atrofdagi qabilalarni birlashtirib, Habashiston bosqinini qaytargan.

VII asr boshida Makkada Muhammad islomni targ‘ib qila boshladi. 622-yilda u voha bo‘lgan Yasribga (keyinchalik Madinaga) ko‘chib o‘tdi. Bu shahar shakllanayotgan arab davlatining markaziga aylandi. 632-yildan 661-yilgacha Madina xalifalarning qarorgohi va Arab xalifaligining poytaxti bo‘lgan..

Islomning tarqalishi

Muhammad payg‘ambar ismi arab yozuvida

Muhammad payg‘ambar keyinchalik Madina deb atalgan Yasribga ko‘chib kelganidan so‘ng (arab. المدينة النبي‎ — «Payg‘ambar shahri»‎) 622-yilda Muhammad payg‘ambar boshchiligidagi musulmonlar bilan mahalliy arab va yahudiy qabilalari o‘rtasida shartnoma imzolandi. Xandaq jangida qurayshiylar va ularning ittifoqchilari hujum qilgan paytda Banu Qurayza yahudiy qabilasi shartnomani buzdi, natijada musulmonlar bilan yahudiylar o‘rtasidagi munosabatlar ochiq dushmanlik tusini oldi.

632-yilda poytaxti Madina bo‘lgan Roshidun xalifaligitashkil etildi. U Arabiston yarimorolining deyarli butun hududini qamrab oldi. Ikkinchi xalifa Umar ibn al-Xattob (634) hukmronligi boshlanguniga qadar barcha yahudiylar Hijozdan quvib chiqarilgan edi. Istilolar natijasida IX asrga kelib arab davlati butun Yaqin Sharq, Eron, O‘rta Osiyo, Kavkazorti, Shimoliy Afrikahamda Janubiy Yevropaning (Piriney yarimoroliva O‘rta yer dengizidagi orollar hududlariga yoyildi.).

Musulmonlar uchun muqaddas maskan — Masjid al-Harom

O‘rta asrlarda Arabiston

XVI asrda Arabistonda Turkiya hukmronligi o‘rnatila boshladi. 1574-yilga kelib Usmonli imperiyasi sulton Salim II boshchiligida Arabiston yarimorolini batamom bosib oldi. Sulton Mahmud I (1730—1754)ning siyosiy irodasi zaifligidan foydalanib, arablar o‘z davlatchiligini barpo etishga dastlabki urinishlarni boshladilar. O‘sha davrda Hijozdagi eng nufuzli arab oilalari Saudlar va Rashidiylar edi..

Birinchi Saudiya davlati

Saudiya davlatining shakllanishi 1744-yilda Arabiston yarimorolining markaziy hududida boshlandi. Ad-Dir’iya shahri hukmdori Muhammad ibn Saud va islomiy da’vatchi Muhammad ibn Abdulvahhob yagona qudratli davlat tuzish maqsadida ittifoq tuzdilar. XVIII asrda tuzilgan bu ittifoq hozirgacha hukmron bo‘lgan Saudiylar sulolasiga asos soldi. Ko‘p o‘tmay poytaxti Ad-Dir’iya bo‘lgan yosh davlat janubiy chegaralarida arablarning kuchayishi hamda Makka va Madinani egallab olishidan xavotirga tushgan Usmonli imperiyasining bosimiga uchradi. 1817-yilda usmonli sultoni Arabiston yarimoroliga Muhammad Ali poshoqo‘mondonligida qo‘shin yubordi. Ular imom Abdullohning nisbatan kuchsiz qo‘shinini tor-mor etdi. Shunday qilib, birinchi Saudiya davlati 73 yil mavjud bo‘ldi.

Ikkinchi Saudiya davlati

Turklar arab davlatchiligi kurtaklarini yo‘q qilishga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa-da, oradan atigi 7 yil o‘tib (1824-yilda) poytaxti Ar-Riyoddajoylashgan ikkinchi Saudiya davlati tashkil etildi. U 67 yil yashadi va Saudiylarning eski dushmanlari — Hoilshahridan chiqqan Rashidiylar sulolasi tomonidan tugatildi. Saudiylar oilasi Quvaytga qochishga majbur bo‘ldi..

Uchinchi Saudiya davlati

Madina 1926-yilda
Eski surat Makkaning va Ka’baning
Saudiya Arabistonining birinchi qiroli Abdulaziz ibn Abdurahmon Ol Saud

1902-yilda Saudiylar oilasidan bo‘lgan 22 yoshli Abdulaziz Rashidiylar oilasiga mansub hokimni yo‘q qilib, Ar-Riyodniegalladi. 1904-yilda Rashidiylar Usmonli imperiyasidan yordam so‘radi. Imperiya qo‘shin yubordi, ammo bu safar turklar mag‘lubiyatga uchrab, mintaqadan chiqib ketdilar. 1912-yilda Abdulaziz butun Najdhududini egalladi. 1920-yilda britaniyaliklarningmoddiy ko‘magidan foydalanib, Abdulaziz Rashidiylarni batamom mag‘lub etdi. 1925-yilda Makka qo‘lga kiritildi. 10-yanvar kuni (1926-yilda) Abdulaziz Ol Saud Hijozqiroli deb e’lon qilindi. 1927-yilda Buyuk Britaniya qirollik mustaqilligini tan oldi. Keyingi yillarda Abdulaziz Arabiston yarimorolining deyarli butun hududini egalladi. 23-sentabr kuni (1932-yilda) Najd va Hijoz bir davlatga birlashtirildiva u Saudiya Arabistoni deb ataldi. Abdulaziz esa Saudiya Arabistoni qiroli bo‘ldi..

1938-yil mart oyida Saudiya Arabistonida ulkan neft konlaritopildi. Keyin boshlangan Ikkinchi jahon urushi sababli ularni o‘zlashtirish faqat 1946-yilda boshlandi. 1949-yilga kelib mamlakatda rivojlangan neft sanoatishakllandi. Neft davlat boyligi va farovonligining manbaiga aylandi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Saudiya Arabistoni uzoq vaqt betarafliknisaqladi, biroq bu betaraflik Gitlerga qarshi koalitsiyauchun xayrixoh tusda edi: 1941-yilda mamlakat Germaniyabilan, 1942-yilda esa Italiyabilan diplomatik aloqalarni uzdi. 1943-yilda AQSH Saudiya Arabistoniga lend-lizqonuni amal qilishini ham tatbiq etdi. 1945-yil fevralda qirollik Germaniyaga urush e’lon qildi, ammo uning qo‘shinlari janglarda qatnashmadi.

Saudiya Arabistonining birinchi qiroli ancha yakkalanish siyosatini olib borgan. Uning davrida mamlakat Millatlar Ligasigaa’zo bo‘lmadi. U 1953-yilda vafot etguniga qadar mamlakatdan atigi 3 marta chiqib ketdi. Shunga qaramay, 1945-yilda Saudiya Arabistoni BMT va Arab davlatlari ligasining asoschilaridan biri bo‘lgan..

Abdulazizning o‘rniga uning o‘g‘li Saudtaxtga chiqdi. Uning puxta o‘ylanmagan ichki siyosati mamlakatda davlat to‘ntarishiga olib keldi va Saud Gretsiyaga, hokimiyat uning ukasi Faysalqo‘liga o‘tdi. Faysal mamlakat rivojiga ulkan hissa qo‘shdi. Uning davrida neft qazib olish hajmi bir necha baravar oshdi, bu esa ijtimoiy islohotlar o‘tkazish va zamonaviy infratuzilma yaratishga imkon berdi. 1973-yilda Faysal Quddusning qaytarilishini talab qilib, Saudiya neftini barcha savdo maydonlaridan olib chiqdi va G‘arbda energetika inqirozinikeltirib chiqardi. Uning keskin siyosatini hamma ham qo‘llab-quvvatlamadi va ikki yil o‘tib Faysal o‘z jiyani tomonidan otib o‘ldirildi. Uning vafotidan keyin qirol Xolid davrida Saudiya Arabistonining tashqi siyosati mo‘tadillashdi. Xoliddan keyin taxtni uning ukasi Fahd, 2005-yilda esa Abdulloh, 2015-yilda esa Salmon.

egalladi. AQSH Vakillar palatasi Saudiya Arabistoni hukumatini 11-sentabr (2001-yil) kuni sodir etilgan terrorchilik hujumlarigaaloqadorlikda ayblaydi. Saudiya Arabistoniga qarshi dastlabki da’voni Stefani Ross Desimon kiritgan. Uning turmush o‘rtog‘i jangarilar olib qochgan samolyot Pentagon binosiga urilganda halok bo‘lgan..

2011—2012-yillardagi tartibsizliklar

10-mart kuni (2011-yilda) Al-Qatif shahrida politsiya miting o‘tkazayotgan shialargaqarata o‘t ochdi. Namoyishchilar qamoqdagi dindoshlarini ozod etishni talab qilayotgan edi. Tartibsizliklarda uch kishi yaralandi.

Saudiya Arabistoni Ichki ishlar vazirligi 2011-yil mart boshidan mitinglarni taqiqladi. Bunga namoyishlar va yurishlarning shariatgazidligi sabab qilib ko‘rsatildi. Shu bilan birga, politsiyaga noqonuniy yig‘ilishlarni tarqatish uchun har qanday vositani qo‘llash huquqi berildi.

4-oktabr kuni (2011-yilda) asosan shialar yashaydigan Sharqiy viloyatda tartibsizliklar yuz berdi. Saudiya hukumati keskinlikni chetdan, birinchi navbatda Eron kuchaytirayotganini ta’kidladi.

Tartibsizliklar natijasida terrorizmda gumonlanib, shia oyatulloh An-Nimr hibsga olindi. U 2-yanvar kuni (2016-yilda) qatl etildi.

Aholisi

Yosh-jins piramidasi — Saudiya Arabistoni aholisi, 2020-yil
Saudiya Arabistoni demografik o‘zgarish grafigi

2021-yilda Saudiya Arabistoni aholisi 34 783 757 kishini tashkil qilgan. 2019-yil holatiga ko‘ra ( BMTma’lumotlariga ko‘ra), immigrantlar umumiy aholining 38,3 foizini tashkil etgan. Davlat tili — arab tili.

Shahar aholisi — 84,5 % (2021-yil).

Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti 2021-yilda har bir ayolga 1,95 tug‘ilish to‘g‘ri kelgan.

Savodxonlik — 95,3 %; erkaklar — 97,1 %, ayollar — 92,7 % (2017-yil).

Aholining taxminan 12,84 foizi 15 yoshgacha, 83,53 foizi 15 yoshdan 65 yoshgacha, 3,63 foizi esa 65 yoshdan kattalardir.

2021-yilda tug‘ilish 14,56 (har 1000 kishiga), o‘lim 3,39 (har 1000 kishiga), immigratsiya 5,04 (har 1000 kishiga) deb baholandi; aholi sonining o‘sishi 1,62 % bo‘lgan.

Go‘daklar o‘limi — 12,58 (har 1000 tirik tug‘ilgan chaqaloqqa).

Kutilayotgan umr davomiyligi 2021-yil holatiga ko‘ra: 76,4 yil; erkaklarda — 74,81 yil, ayollarda — 78,07 yil.

2020-yilda aholining o‘rtacha yoshi 30,8 yosh (erkaklar — 35 yosh, ayollar — 27,9 yosh) bo‘lgan.

Asosiy shaharlar

Saudiya Arabistoni aholisining 81 foizi shaharlarda yashaydi. Eng yirik shahar, qirollik poytaxti, shuningdek uning siyosiy, madaniy (ziyorat maskanlaridan tashqari) va ilmiy markazi — Ar-Riyod bo‘lib, aholisi 7 milliondan oshadi. Jidda mamlakatning ikkinchi eng yirik shahri, uning «iqtisodiy poytaxti» va Qizil dengizdagi muhim port..

Makka va Madinamamlakatning eng yirik shaharlaridan bo‘lib, Saudiya Arabistonining ramzlari va islomning muqaddas shaharlaridir. Odatda, haj davrida butun musulmon dunyosidan kelgan ziyoratchilar hisobiga Makka aholisi ikki baravar ko‘payishi mumkin. Shu bois shaharda dunyodagi eng yirik chodir shaharchalari, avtoturargohlar va mamlakatdagi ilk metro — katta yo‘lovchi tashish quvvatiga ega tizim qurilgan.

Mamlakat iqtisodiyotida Fors ko‘rfazidagi: Dammam (dunyodagi eng yirik neft yuklash porti), Jubayl va Hafjiyportlari muhim o‘rin tutadi. Asosiy neftni qayta ishlash inshootlari ham shu shaharlarda joylashgan.

Ma’muriy bo‘linishi

Saudiya Arabistonining ma’muriy hududlari
Saudiya Arabistonining ma’muriy bo‘linishi

Saudiya Arabistoni 13 ta ma’muriy hududga bo‘lingan (arab. المناطق الإدارية‎ almnat aladarih). Ular ilgari viloyatlar, amirliklar yoki mintaqalar (mintaqatdeb ham atalgan, birlik shakli — mintaqa):

#№
xaritada
ko‘rsatilishi
Ma’muriy
hudud
arab. ‎Ma’muriy
markaz
Maydoni,
km²
Aholisi,
kishi
(2015)
Zichligi,
kishi/km²
16Ar-RiyodالرياضAr-Riyod404240791086419,57
211Makkaمكة المكرمةMakka153128809947352,89
34Madinaالمدينة المنورةMadina151990206138313,56
45Al-QasimالقصيمBurayda58046140297424,17
57Ash-Sharqiyaالمنطقة الشرقيةDammam67252247628717,08
68AsirعسيرAbha76693219446328,61
713TabukتبوكTabuk1460729074946,21
89HoilحائلHoil1038876858206,60
92Al-Hudud ash-Shamoliyaالحدود الشماليةAr’ar1117973674333,29
1010JizonجازانJizon116711568727134,41
1112NajronنجرانNajron1495115817893,89
121Al-BohaالباحةAl-Boha992147175547,55
133Al-JavfالجوفSakaka1002125063725,05
jami21496903152141814,66

Davlat tuzilishi

Qirol Salmon

Saudiya Arabistonining davlat tuzilishi Qirollikning «Saudiya Arabistonining asosiy boshqaruv nizomi» deb nomlangan, 1992-yilda qabul qilingan Asosiy qonuni bilan belgilanadi. Unga ko‘ra, Saudiya Arabistoni mutlaq teokratik monarxiyabo‘lib, uni birinchi qirol Abdulazizning o‘g‘illari va nabiralari boshqaradi. Qonun islom huquqigaasoslanadi. Nazariy jihatdan qirolning hokimiyati faqat shariat.

qoidalari bilan cheklangan. Davlat boshlig‘i qiroldir. Hozir Saudiya Arabistonini mamlakat asoschisining o‘g‘li, qirol Salmon ibn Abdulaziz Ol Saud — Saudiylarsulolasi vakili boshqaradi. Eng muhim davlat farmonlari ulamolar (mamlakat diniy yetakchilari guruhi) va Saudiya jamiyatining boshqa nufuzli a’zolari bilan maslahatlashuvdan so‘ng imzolanadi. Barcha hokimiyat tarmoqlari qirolga bo‘ysunadi. Taxt vorisini qirol 2006-yilgi qonun asosida tuzilgan «Sadoqat kengashi» tanlaganidan keyin tayinlaydi. Taxt avval akadan ukaga (qirol Abdulaziz o‘g‘illari orasida), ularning barchasi vafot etgach esa keyingi avlodning eng katta vakiliga o‘tadi. Ayollar sulolasi orqali taxt meros qilinmaydi.

Ijro etuvchi hokimiyat Vazirlar kengashi shaklida bosh vazir, bosh vazirning birinchi o‘rinbosari va yigirmata vazirdan iborat. Barcha vazirlik lavozimlari qirol qarindoshlariga taqsimlanadi va ularni qirolning o‘zi tayinlaydi.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat o‘ziga xos parlament — — Maslahat assambleyasi ( (Majlis ash-Sho‘ro) orqali amalga oshiriladi. Maslahat assambleyasining 150 nafar a’zosini qirol to‘rt yil muddatga tayinlaydi. Siyosiy partiyalar taqiqlangan. 2011-yilda kengashga ayollarni ham tayinlashga ruxsat berish haqida qaror qabul qilindi.

Sud hokimiyati diniy sudlar tizimidan iborat bo‘lib, sudyalarni Oliy sud kengashi tavsiyasi bilan qirol tayinlaydi. Oliy sud kengashi ham qirol tayinlaydigan 12 kishidan iborat. Qonun sud mustaqilligini kafolatlaydi. Qirol oliy sud instansiyasi sifatida afv etish huquqiga ham ega..

Mahalliy saylovlar

2005-yilgacha mamlakatda hatto mahalliy hokimiyat organlari ham saylanmas, balki tayinlanar edi. 2005-yilda hukumat 30 yildan ortiq vaqt ichida ilk bor mahalliy saylovlar o‘tkazishga qaror qildi. Ayollar va harbiy xizmatchilar ovoz berish huquqidan mahrum qilindi. Mahalliy kengashlar a’zolarining hammasi emas, faqat yarmi saylandi. Qolgan yarmini hukumat tayinlashda davom etdi. 10-fevral (2005-yil) kuni Ar-Riyodda mahalliy saylovlarning birinchi bosqichi bo‘lib o‘tdi. Unda faqat 21 yoshga to‘lgan va undan katta erkaklar ishtirok eta oldi. Ikkinchi bosqich 3-martda mamlakat sharqi va janubi-g‘arbidagi besh mintaqada, uchinchi bosqich esa 21-aprelda shimoliy va g‘arbiy yetti mintaqada o‘tkazildi. Birinchi bosqichdayoq Ar-Riyod kengashidagi yetti o‘rinni mahalliy masjidlarningimomlari yoki an’anaviy islom maktablariningo‘qituvchilari yoxud islomiy xayriya tashkilotlarining xodimlari bo‘lgan nomzodlar egalladi. Boshqa mintaqalarda ham shunga o‘xshash holat kuzatildi.

Sud tizimi

2005-yilda taxtga chiqqan qirol Abdulloh mamlakat sud tizimini isloh qilishga intildi va 2007-yil oktabrda tegishli farmonni imzoladi. Biroq qirol shariat me’yorlarini talqin qiluvchi, mamlakatdagi konservativ kuchlarning tayanchi bo‘lgan eng nufuzli sudyalar instituti bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshilikka bormadi. Bundan tashqari, u mamlakatdagi islomiy tizimni juda ehtiyotkorlik bilan isloh qilish zarurligini tushunardi, chunki aynan shu tizim qoidalari Saudiylar sulolasining taxtga bo‘lgan huquqini qonuniylashtiradi. Saudiya Arabistonining xalqaro maydondagi obro‘sini saqlash maqsadida qirol Abdulloh ayniqsa bahsli vaziyatlarda qirollik afvini qo‘llash amaliyotidan foydalandi. Bunga Al-Qatiflik qizning zo‘rlanishi ishi[ingl.].

Inson huquqlari

Jinoyat huquqi shariat qonunlariga asoslanadi. Mamlakatda rasmiy jinoyatchilik darajasi nihoyatda past, bu mamlakatning yopiqligi va shariatda huquqbuzarliklar haqida politsiyaga xabar berish ma’qullanmasligi bilan izohlanadi. Amaldagi siyosiy tuzumni og‘zaki yoki yozma tarzda muhokama qilish qonun bilan taqiqlangan.

Mamlakatda iste’mol qilish va alkogol savdosi hamda giyohvand moddalarmuomalasi, shuningdek, qimor o‘yinlari.

qat’iyan taqiqlangan. O‘g‘rilik uchun qo‘l panjasini chopish jazosi belgilangan.

Nikohdan tashqari jinsiy munosabatlar qamchilashdan tortib o‘lim jazosigacha bo‘lgan jazoga sabab bo‘ladi..

Gomoseksuallik uchun o‘lim jazosiqo‘llanadi. Qotillik, dinga shak keltirish va «sehrgarlik» (kelajakni bashorat qilish, fol ochish, birovga zarar yetkazish uchun sehr qilish, muhabbat sehri va shunga o‘xshash ishlar) uchun ham o‘lim jazosi belgilangan.

2013-yil mart oyida Ar-Riyod sudi «Saudiya fuqarolik va siyosiy huquqlar uyushmasi» nodavlat tashkiloti xodimlari Abdulloh al-Homid va Muhammad al-Qahtonni tegishlicha 11 va 10 yil qamoq jazosiga hukm qildi. Ularga «jamoat tartibiga zarar yetkazish» va «litsenziyasiz tashkilot tuzish» ayblovlari qo‘yildi.

2014-yil may oyida bloger Roif Badaviy «islomni haqorat qilish» aybi bilan 10 yil qamoq va 1000 darra jazosiga hukm qilingani haqida xabar tarqaldi.

Qiynoqlar keng tarqalgan. Sudlar hatto qiynoq yoki bosim ostida olingan bo‘lsa ham «iqrorlik ko‘rsatmalari»ga ishonadi.

Inson huquqlarini himoya qiluvchi «Amnesty International»tashkiloti fikricha, Saudiya Arabistonining inson huquqlari siyosati AQSH.

tomonidan ko‘proq tanqid qilinishi kerak. Davlatning odam savdosiningoldini olish va uni tugatish bo‘yicha sa’y-harakatlari yetarli emasligi qayd etiladi: Saudiya Arabistoni odamlarni mehnat va jinsiy qullikka sotish uchun ko‘p olib boriladigan mamlakat hisoblanadi.

Tashqi siyosat va xalqaro munosabatlar

Qirol Abdulloh va Barak Obama, 2014-yil iyul

Tashqi siyosat Saudiya Arabistonining asosiy maqsadi qirollikning Arabiston yarimorolida, musulmon davlatlari hamda neft eksport qiluvchi mamlakatlar orasidagi yetakchi o‘rnini saqlab qolishdir. Saudiya diplomatiyasi butun dunyoda islom manfaatlarini himoya qiladi va ilgari suradi. G‘arb bilan ittifoqchilik munosabatlariga qaramay, Saudiya Arabistoni islomiy ekstremistlarnimoliyalashtirgani uchun tez-tez tanqid qilinadi. Ma’lumki, Saudiya Arabistoni Pokiston va Birlashgan Arab Amirliklaribilan birga Afg‘onistondagi Tolibonning birinchi hukmronliginitan olgan uch davlatdan biri edi. Saudiya Arabistoni «Al-Qoida» Usama bin Lodinning vatanidir.. Murakkab munosabatlar shuningdek, Eronbilan ham shakllangan. Chunki Saudiya Arabistoni va Eron islomning ikkita asosiy yo‘nalishi — sunniylik va shialikmarkazlari bo‘lib, ular islom dunyosida.

norasmiy yetakchilikka intiladi. Saudiya Arabistoni quyidagi tashkilotlarning muhim a’zosi: Arab davlatlari ligasi, Fors ko‘rfazi arab davlatlari hamkorlik kengashi, Islom hamkorlik tashkiloti, Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Saudiya Arabistoni Arab davlatlari ligasi a’zosi sifatida Isroilni boykot qilishniqo‘llab-quvvatlaydi. Jumladan, 14 mamlakat qatorida Isroil fuqarosi pasportinirasmiy hujjat, — shaxsni tasdiqlovchi hujjat sifatida tan olmaydi va mamlakatga kirishni taqiqlaydi: Isroil fuqarolariga[manba 192 kundan beri ko‘rsatilmagan].

SSSR 1926-yilda Saudiya Arabistoni Qirolligini tan olgan birinchi arab bo‘lmagan mamlakat edi.[manba 192 kundan beri ko‘rsatilmagan].

1990-yilda Xitoy Xalq Respublikasi bilan konsullik darajasida diplomatik munosabatlar o‘rnatildi. 2007-yilda Saudiya Arabistoni bilan Muqaddas Taxt.

o‘rtasida diplomatik munosabatlar o‘rnatildi. 2017-yilda Qatar diplomatik inqirozi yuz berdi[manba 192 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2021-yil fevralda Rossiya Federatsiyasi hukumati va Saudiya Arabistoni Qirolligi hukumati o‘rtasida harbiy hamkorlik to‘g‘risidagi bitim e’lon qilindi.

Iqtisodiyot

Ar-Riyod
Saudi Aramco

Saudiya Arabistoni iqtisodiyotining asosi neft sanoatibo‘lib, mamlakat iqtisodiyotida 45 foizlik ulush bilan yalpi ichki mahsulotda namoyon bo‘ladi. Budjet daromadlarining 75 foizi va eksportning 90 foizi neft mahsulotlarieksportiga to‘g‘ri keladi. Aniqlangan neft zaxiralari 260 milliard barrel (Yer yuzidagi aniqlangan neft zaxiralarining 24 foizi)ni tashkil qiladi. Zaxiralar haqidagi ma’lumotlarning ishonchliligi WikiLeakse’lon qilgan materiallarda shubha ostiga olingan. Saudiya Arabistoni OPEKda «bozorni barqarorlashtiruvchi ishlab chiqaruvchi» sifatida muhim rol o‘ynaydi. Bu tashkilot — Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti (OPEK) orqali mamlakat jahon bozoridagi neft narxlarini.

jahon neft narxlariga ta’sir qiladi. 2021-yilda Saudiya Arabistoni iqtisodiyoti 833,5 mlrd dollarga yetib, YIM hajmi bo‘yicha 16-o‘ringa ko‘tarildi — G20 davlatlari orasida. Bunga neft sektorining 51,6 %, neftdan tashqari sektorning 4,7 % o‘sishi yordam berdi.

2022-yilda Saudiya Arabistoni yirik davlatlar orasida iqtisodiy o‘sish sur’ati bo‘yicha yetakchi bo‘ldi — 8,9 %; ikkinchi o‘rinda Hindiston (6,3 %) turdi.[manba 192 kundan beri ko‘rsatilmagan].

YIMning katta qismi neft sanoatigato‘g‘ri keladi, ammo iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishga urinishlar bor. 2001—2021-yillardagi yigirma yil ichida qazib olish sanoatining (neft va tabiiy gaz) ulushi 53,8 foizdan 35,3 foizgacha qisqardi. Qayta ishlash tarmoqlarining (neftni qayta ishlashdan tashqari) YIMdagi ulushi 4,6 foizdan 8,1 foizgacha; savdo, restoran va mehmonxona sektorining ulushi 4,4 foizdan 9,2 foizgacha; moliya va ko‘chmas mulk xizmatlari sektorining ulushi 7,1 foizdan 10,7 foizgacha oshdi.

Kuchli tomonlari: ulkan neft va gaz zaxiralari hamda ular bilan bog‘liq yuqori darajada rivojlangan qayta ishlash sanoati. Shuningdek, turizmrivojlangan: har yili 2 mln nafar Makkaga keladigan ziyoratchidan katta daromad olinadi.

Zaif tomonlari: : kasb-hunar ta’limi yetarlicha rivojlanmagan. Oziq-ovqatga ajratiladigan katta subsidiyalar . Iste’mol tovarlari va sanoat xomashyosining aksariyatini import qilish. Yoshlar orasida ishsizlik darajasining yuqoriligi.

1990-yillarda mamlakat iqtisodiy tanazzulni boshdan kechirdi. Bunga neft narxining tushishi va bir vaqtning o‘zida aholi sonining keskin oshishi sabab bo‘ldi. Natijada bir necha yil ichida aholi jon boshiga YIM 25 000 dollardan 7 000 dollargacha pasaydi. 1999-yilda OPEK neft qazib olish hajmini keskin kamaytirishga qaror qildi. Bu narxlarning oshishiga va vaziyat yaxshilanishiga yordam berdi.

1999-yilda elektr energetikasi va telekommunikatsiya korxonalarini keng ko‘lamda xususiylashtirish boshlandi.

2005-yil dekabrda Saudiya Arabistoni Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘ldi..

Tashqi savdo

Eksport — 2017-yilda: neft (65 %) va neft mahsulotlari (8,3 %), shuningdek, turli kimyoviy birikmalar (polimerlar, spirtlar, efirlar, dori vositalari va o‘g‘itlar — 19,5 % gacha) : 170 mlrd AQSH dollari. Asosiy xaridorlar: Xitoy (17 %), Yaponiya (15 %), Hindiston (11 %), AQSH (10 %), Janubiy Koreya (10 %), Singapur (5 %).

Import — 2017-yilda: sanoat uskunalari, oziq-ovqat, kimyo mahsulotlari, avtomobillar, to‘qimachilik mahsulotlari: 96,2 mlrd AQSH dollari. Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy (19 %), AQSH (8 %), Germaniya (7,5 %), Janubiy Koreya (5,4 %), Hindiston (5,2 %).[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2000-yillardan boshlab Xitoyning qirollik tashqi savdosidagi o‘rni keskin oshdi: 2002-yilda Pekin bilan Ar-Riyod o‘rtasidagi savdo aylanmasi 5,1 mlrd dollar bo‘lgan bo‘lsa, 2008-yilda 41,8 mlrd AQSH dollariga yetdi.

Transport

Avtomagistral Ar-Riyod — Al-Xubar

Avtomobil yo‘llari

Avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 221 372 km. Shundan:

  • qattiq qoplamali — 47 530 km;
  • qattiq qoplamasiz — 173 843 km.

Saudiya Arabistonida 2018-yilgacha ayollarga (fuqaroligidan qat’i nazar) avtomobil boshqarish taqiqlangan edi. Bu qonun 1932-yilda Qur’onqoidalarining konservativ talqini natijasida qabul qilingan. 2018-yildan boshlab 30 yoshga to‘lmagan ayollar — Saudiya fuqarosi bo‘lishidan qat’i nazar — faqat eri, otasi yoki akasi/ukasi ishtirokida avtomobil boshqarishi mumkin.[manba 192 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Temiryo‘llar

Temiryo‘l transporti mamlakatda eni 1435 mm bo‘lgan standart izli bir necha yuz kilometr temiryo‘ldan iborat. Ular Ar-Riyodni Fors ko‘rfazidagiasosiy portlar bilan bog‘laydi. Mamlakat temiryo‘llarini ikkita davlat kompaniyasi boshqaradi: Saudiya temiryo‘llari tashkiloti va Saudiya temiryo‘l kompaniyasi[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2005-yilda uzunligi 2400 km, qiymati 2 mlrd dollardan ortiq «Shimol—Janub» temiryo‘l magistralini qurish loyihasi boshlandi. 2008-yil boshida «Rossiya temiryo‘llari» ochiq aksiyadorlik jamiyati tenderda uzunligi 520 km, qiymati 800 mln dollar bo‘lgan «Shimol—Janub» temiryo‘l uchastkasini qurish huquqini qo‘lga kiritdi. Ammo 2008-yil may oyidayoq tender natijalari bekor qilindi. Rossiya temiryo‘llari prezidenti Vladimir Yakunin bu qarorni siyosiy deb atadi.

2018-yil oktabrda uzunligi 450 km bo‘lgan «Al-Haramayn» temiryo‘l tarmog‘i ochildi. U Makka va Madinani bog‘laydi.

Havo transporti

Saudiya Arabistoni yo‘lovchi aviakompaniyalari[manba 4121 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

  • Al-Maha Airlines — ichki havo yo‘nalishlari. Samolyot parki: Airbus A 320.
  • Flynas — arzon aviakompaniya, ichki va xalqaro qatnovlar.
  • Saudi Arabian Airlines — Saudiya Arabistonining milliy aviakompaniyasi, ichki va xalqaro havo yo‘nalishlari.
  • SaudiGulf Airlines — ichki havo yo‘nalishlari. Samolyot parki: Airbus A 320 va Bombardier CS300.
  • Mid East Jet — charter aviakompaniyasi.

Aeroportlar soni — 208 ta, shundan 73 tasida beton uchish-qo‘nish yo‘laklarimavjud, 6 tasi xalqaro maqomga ega:

Metropoliten

2014-yil mart holatiga ko‘ra, Makka metropoliteni faoliyat ko‘rsatmoqda[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Portlar

Portlar quyidagi joylarda joylashgan:[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

Qizil dengiz Fors ko‘rfazi

Madaniyat

Saudiya Arabistoni aholisi kiyinishda milliy an’analar va islomqoidalariga amal qilib, haddan tashqari ochiq kiyinishdan tiyiladi. Erkaklar jun yoki paxtadan tikilgan uzun ko‘ylak (savb) kiyadi. An’anaviy bosh kiyim — gutra (kufiya. Sovuq paytlarda dishdasha (Fors ko‘rfazi mamlakatlari erkaklarining bo‘yindan to tovonigacha yopib turuvchi, uzun yengli an’anaviy kiyimi; savb, kandura yoki qamis deb ham ataladi) ustidan bisht — ko‘pincha to‘q rangli tuya junidantikilgan yopinchiq kiyiladi. Ayollarning an’anaviy kiyimlari qabila ramzlari, tangalar, munchoqlar va iplar bilan boy bezatiladi. Uydan chiqayotganda saudiyalik ayol tanasini abaya, boshini esa hijobbilan yopishi shart; kiyinish qoidalari mavjud.

Islomda cho‘chqa go‘shtini va alkogolniiste’mol qilish taqiqlangan. An’anaviy taomlar orasida tovuq-gril, falafel, shaurma, lula-kabob, qiyma bilan to‘ldirilgan qovoqcha — kussa mahshi, shuningdek, xamirturushsiz non — xubzbor. Ko‘plab taomlarga mo‘l-ko‘l ziravorlar va xushbo‘y dorivor o‘simliklar qo‘shiladi[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Arablarning sevimli ichimliklari orasida qahva va choybor. Ularni ichish ko‘pincha marosimga o‘xshaydi. Arablar qora choyni turli o‘tlar bilan ichadi. Arab qahvasi an’anaviy quyuqligi bilan mashhur. Uni kichik piyolalarda, ko‘pincha kardamonqo‘shib ichishadi va juda tez-tez iste’mol qilishadi.[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Saudiya Arabistoni madaniyati islom bilan chambarchas bog‘liq. Har kuni besh mahal muazzin mo‘min musulmonlarni ibodatga (namozga) chaqiradi. Boshqa dinlarga e’tiqod qilish, o‘zga diniy adabiyotlarni tarqatish, cherkovlar, buddaviy ibodatxonalar va sinagogalar qurish taqiqlangan.

Jidda

Jamoat uchun ochiq teatrlar va kinoteatrlar 1980-yillardan 2018-yilgacha taqiqlangan edi. Taqiq bekor qilingach, tomoshabinlarga Amerikada ishlangan to‘liq metrajli ««Emoji filmi» (The Emoji Movie) multfilmi namoyish etildi.».

Ta’lim

Saudiya davlati tashkil topgan dastlabki davrda barcha fuqarolariga ta’lim olish kafolatini bera olmagan. Faqat masjidlar va islom maktablari xizmatchilari savodli bo‘lgan. Bunday maktablarda o‘qish, yozish va islom huquqi o‘rgatilgan..

Saudiya Arabistoni Ta’lim vazirligi 1954-yilda tashkil etilgan. Unga birinchi qirolning o‘g‘li Fahd boshchilik qilgan..

1957-yilda Ar-Riyodda qirollikning ilk universiteti — qirol Saudnomidagi universitet ochildi. XX asr oxiriga kelib Saudiya Arabistonida barcha fuqarolarga maktabgacha ta’limdan oliy ta’limgacha bepul o‘qish imkonini beruvchi tizim shakllandi.

Hozirgi vaqtda[aniqlashtirish kerak] qirollikning ta’lim tizimida 8 ta universitet, 24 000 dan ortiq maktab va ko‘plab kollej hamda boshqa ta’lim muassasalari mavjud.

Davlat yillik budjetining chorak qismidan ortig‘i ta’limga sarflanadi.

Bepul ta’limdan tashqari hukumat talabalarga o‘qish uchun zarur barcha narsani, jumladan adabiyotlar va hatto tibbiy xizmatni taqdim etadi. Davlat, shuningdek, moliyalashtiradi fuqarolarining xorijiy universitetlarda, asosan AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada, Avstraliya, Malayziyada o‘qishini..

Ommaviy axborot vositalari

Saudi Press Agency[ingl.] (SPA) — davlat axborot agentligi.

Davlat teleradiokompaniyasi SBC (Saudi Broadcasting Corporation, المملكة العربية السعودية هيئة الإذاعة والتلفزيون‎ — «Saudiya teleradioeshittirish korporatsiyasi») tarkibiga Al Saudiya va Saudi 2 telekanallari, Radio Ar-Riyod, Radio Jidda va Muqaddas Qur’on radiosi kiradi. Saudiya axborot agentligi turli tillarda, jumladan rus tilida ham axborot tarqatadi.

Internet

Mamlakatda Internet faoliyatini tartibga soluvchi maxsus qonunchilik ishlab chiqilgan. 2008-yil yanvarda Saudiya Arabistonida texnologiyalardan foydalanish to‘g‘risidagi yangi qonunning 16 ta moddasi kuchga kirdi. Qonunga ko‘ra, saytlaryaratish taqiqlanadi, agar ular terrorizmni himoya qilsa yoki qo‘llab-quvvatlasa (jazo — 10 yilgacha qamoq yoki jarima); firibgarlik va shaxsiy hayotga aralashish taqiqlanadi (jazo — uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish va jarima); shuningdek, pornografik hamda davlat qonunlari, diniy qadriyatlar va ijtimoiy turmush me’yorlarini buzadigan boshqa materiallarni tarqatish taqiqlanadi (jazo — 5 yilgacha qamoq va jarima).

Jinoyatda ishtirok etish yoki hatto axborot texnologiyalari sohasida noqonuniy harakat sodir etishga urinish uchun ham maksimal muddatning yarmigacha jazo berilishi mumkin.[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2019-yil oktabrda Yaqin Sharq operatori Zain[ingl.] tijorat maqsadida 5G tarmog‘ini Saudiya Arabistonining 20 ta shahrida ishga tushirdi.

Sport

Sport bilan shug‘ullanish yoshlar orasida mashhur. Ayollar sport bilan kam shug‘ullanadi; shug‘ullansa ham erkaklar bo‘lmagan yopiq joylarda mashq qiladi.

Mamlakatdagi eng ommabop sport turi — futbol (qarang: Saudiya Arabistonida futbol), biroq qirollik milliy terma jamoasi voleybol, basketbol bo‘yicha chempionatlar va yozgi Olimpiya o‘yinlarida qatnashadi.. Saudiya Arabistoni futbol terma jamoasi Osiyodagi eng kuchli jamoalardan biri hisoblanadi. U uch marta Osiyo kubogi sohibi bo‘lgan — 1984, 1988 va 1996-yillarda.

Yoshlar orasida drift — avtomobilni nazorat ostidagi sirpanish holatida boshqarish usuli juda mashhur. Bunday musobaqalar qonun bilan taqiqlangan. Ularda ko‘pincha qurbonlar bo‘lsa-da, avtomobil ixlosmandlari va tomoshabinlar doim ko‘p to‘planadi.

Saudiya kompaniyalari futbol, avtosport, boks va boshqa sport turlaridagi ko‘plab mashhur xorijiy ligalar, tadbirlar va klublarga faol sarmoya kiritadi . Mutaxassislar fikricha, bunday investitsiyalarning maqsadlaridan biri mamlakatning dunyodagi obro‘sini oshirishdir.

Ko‘ngilochar tadbirlar bosh boshqarmasi va Madaniyat vazirligi

Ko‘ngilochar tadbirlar bosh boshqarmasi 7-may (2016-yil) kuni tashkil topgan, 2018-yil yozida esa Saudiya Arabistonida Madaniyat vazirligi tashkil etilgan..

Din

Musulmonlar Makkada

Rasmiy din — islomning sunniylik yo‘nalishi. Aholining aksariyati salafiylikka e’tiqod qiladi.

Shialar mamlakat aholisining taxminan 10—15 foizini tashkil etadi va asosan sharqiy viloyatlarda yashaydi (qarang: Saudiya Arabistonidagi shialar).

Saudiya Arabistoniga kirayotgan musulmon bo‘lmagan xorijliklarga muqaddas Makkashahriga kirish taqiqlanadi. Diniy mansublikni aniqlash uchun Saudiya vizasida xorijlikning dini ko‘rsatiladigan band mavjud. Bu diniy politsiyaga musulmon bo‘lmagan xorijliklarni muqaddas shaharlar kirishida qaytarib yuborish imkonini beradi.

Mamlakatda diniy politsiya (— mutavvafaoliyat yuritadi. Shariat qo‘riqchilari islom qoidalarini buzish holatlarining oldini olish uchun ko‘chalar va jamoat maskanlarini muntazam nazorat qiladi. Qoidabuzarlik aniqlansa, aybdor tegishli jazoga tortiladi (jarimadan boshni tanadan judo qilishgacha).

Mamlakatda boshqa din vakillari ham yashaydi: xristianlar, hindular, buddaviylar, sikxlar, bahoiylar. Xristianlar soni 1,2 mln deb baholanadi; eng yirik konfessiyalar — katoliklar (1,05 mln) va pentekostalchilar (Pentecostals) (83 ming).

Quyidagi mamlakatlardan kelgan muhojirlar, xususan Misr, Efiopiya, Eritreya va Livan orasida ham qadimgi sharqiy pravoslav cherkovlari tarafdorlari (taxminan 50 ming) yashaydi. Ular — Kopt, Efiopiya, Eritreya va Suriya-yakobit cherkovlari.

Saudiya jamiyatida ayollar

Taxminlarga ko‘ra, yosh qiz niqobda

Saudiya ayollariga erkak vasiyning ruxsatisiz alohida yashashga ruxsat berildi. Ayollarga mustaqil hayot huquqini beruvchi qonunchilik tuzatishi kiritilgach, ular erkak vasiylarining roziligisiz alohida turar joyda yashash erkinligini qo‘lga kiritdi. 2021-yilda qirollik qonunga o‘zgartirish kiritib, voyaga yetgan ayolga otasi yoki erkak vasiysining ruxsatisiz alohida uyda yolg‘iz yashashga imkon berdi.

2018-yilda Saudiya Arabistoni hukumati abayani, hijobni, paranjini, burqanimajburiy kiyish talabini bekor qildi. Hozir ayollar abaya yoki hijob kiyishga majbur emas, ammo erkaklar kabi «kamtarona kiyinishlari» kerak. Odatda jamoat joylarida nafaqat ayollarga, balki erkaklarga ham tirsak va to‘piqdan pastgacha tanani yopib turadigan keng kiyim kiyish tavsiya etiladi.

2019-yildan boshlab Saudiya Arabistonida ayollar erkaklarning ruxsatisiz sayohat qilishi, farzandlarini mustaqil ro‘yxatdan o‘tkazishi va ajrashish uchun ariza topshirishi mumkin. Qirollikda 21 yoshga to‘lgan ayollar va erkaklarni huquqlarda tenglashtiradigan qonunchilik o‘zgartishlari kuchga kirdi. Unga ko‘ra, voyaga yetgan ayollar xorijga chiqish pasportini mustaqil rasmiylashtirish va pasport olgach, erkak vasiyning (eri yoki erkak qarindoshining) ruxsatisiz mamlakatni tark etish huquqiga ega bo‘ldi.

Bundan tashqari, saudiyalik ayollarga ilk bor farzandining tug‘ilganlik guvohnomasini mustaqil olish va o‘lim holatini ro‘yxatdan o‘tkazish huquqi berildi. Shuningdek, ular nikoh tuzish yoki ajrashish haqida ariza berishi mumkin.

2019-yilda Saudiya Arabistonida ayollarga armiyada xizmat qilishga ruxsat etildi.

2022-yilda mamlakat ayollar futbol terma jamoasi tashkil etildi.

2023-yilda saudiyalik ayollar tezyurar poyezdlarda mashinist bo‘lib ishlay boshladi.

Saudiya Arabistonidan chiqqan birinchi ayol kosmonavt, tibbiy ma’lumotga ega Rayyona Barnaviy 2023-yil may oyida yana uch kosmonavt bilan fazoga uchdi. Uning Xalqaro kosmik stansiyadagi vazifasi vaznsizlik.

sharoitida bir qator ilmiy tajribalar o‘tkazish edi. 2023-yil avgust holatiga ko‘ra, Saudiya Arabistoni ishchi kuchining 36 foizini ayollar tashkil etadi.

Saudiya Arabistoni arab mamlakatlari orasida ayollar salomatligi reytingida yetakchi bo‘lib, jahon reytingida Buyuk Britaniyadan ham oldinda turadi.

2019-yilda Saudiya Arabistoni hukumati erta nikohlarni taqiqlab, nikoh uchun eng kam yoshni 18 yosh etib belgiladi.

Saudiya Arabistoni universitetlari talabalarining 60 foizi ayollardir.[manba 177 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Biroq ayollar sudlarda hanuz kamsitishga uchraydi: Saudiya Arabistonining huquqiy tizimida bir erkakning guvohligi ikki ayolning guvohligiga teng. Erkaklarga ko‘pxotinlilikkaruxsat beriladi, ular xotinlari bilan bir tomonlama ajrashish (taloq) huquqidan foydalanadi va buning uchun qonuniy asos talab qilinmaydi. Ayol faqat eri rozilik bersa yoki erining unga zarar yetkazayotgani sud orqali isbotlansa ajrashishi mumkin. Amalda saudiyalik ayol uchun qonuniy ajrashish juda qiyin. Meros huquqiga kelganda, Qur’ongako‘ra, marhumning mol-mulkining ma’lum qismi merosxo‘rlarga berilishi kerak. Ayol merosxo‘r erkak merosxo‘rga qaraganda faqat yarmi miqdoridagi mulkni olishi mumkin. Sunniy musulmonlar mulkning uchdan bir qismini Qur’onda ko‘rsatilmagan merosxo‘rlarga vasiyat qilishi mumkin. Vasiyatda belgilab qo‘yilmagan meros qismi erkak qarindoshlar o‘rtasida taqsimlanadi.

Madaniy me’yorlar ayollarning jamoat joylaridagi xulq-atvorini cheklaydi. Ularga rioya qilinishini diniy politsiya (mutavva) nazorat qiladi. Restoranlarda ayollar oilalar uchun ajratilgan alohida bo‘limlarda o‘tirishi kerak. 2011-yil dekabrda Saudiya Arabistoni Oliy diniy kengashi — Majlis al-Ifto al-A’lo — ayollarga haydovchilik guvohnomasi berish taqiqinio‘z kuchida qoldirdi. 2013-yilda ayollarga erkak yoki vasiy hamrohligida va erkaklar to‘dasidan uzoqda mototsikl hamda velosiped haydashga ruxsat berildi, bunda erkaklarda «tajovuz uyg‘otmaslik» sharti qo‘yilgan. 24-iyun (2018-yil) kunidan ayollar avtomobil boshqarishi mumkin bo‘ldi.

Tadqiqotchi Hotun al-Fossi[ingl.]fikricha, ijtimoiy tuzumni o‘zgartirishni qancha ayol xohlashini aniqlash imkoni yo‘q. Saudiya konservatorlari xorijiy tanqidchilar Saudiya jamiyatining o‘ziga xosligini tushuna olmaydi, deb hisoblab, ularni rad etadi.

Ayrim saudiyalik ayollar kasbiy sohalarda yuksak marralarga erishgan yoki tanilgan. Masalan, doktor G‘ada al-Mutayriy Kaliforniyadagitibbiy tadqiqot markazini boshqaradi; doktor Salvo al-Hazo esa oftalmologiya bo‘limiga rahbarlik qiladi. Bu bo‘lim qirol Faysal kasalxonasining Ar-Riyoddagibo‘limidir. U avval marhum qirol Fahdning shaxsiy oftalmologi bo‘lgan. 24-iyun (2011-yil) kuni saudiyalik sportchi ayollarga Olimpiya o‘yinlarida qatnashishga ruxsat berildi.

25-sentabr (2011-yil) kuni navbatdagi mahalliy saylovlardan so‘ng qirol Abdulloh saudiyalik ayollarga mahalliy saylovlarda ovoz berish va nomzod bo‘lish huquqi berilishi kerakligini e’lon qildi. Biroq ovoz berish uchun vasiy ruxsati talab qilinar edi.

Xalqaro gender hisoboti Jahon iqtisodiy forumi 2010-yilda Saudiya Arabistoni gender tengligi bo‘yicha 129-o‘rinni egalladi (134 mamlakat orasida).

AQSH Davlat departamenti Saudiya Arabistonida ayollarning kamsitilishini AQSH uchun jiddiy muammo deb hisoblaydi va saudiyalik ayollarning ayrim[qaysi?] siyosiy yoki ijtimoiy huquqlarga ega bo‘lishini istaydi.

2017-yilda qirol Salmon farmon chiqardi. Unga ko‘ra, 2018-yildan boshlab mamlakat ayollari haydovchilik guvohnomasi olishi va avtomobil boshqarishi mumkin bo‘ldi. 2018-yil iyunda Saudiya Arabistonida ayol nomiga ilk haydovchilik guvohnomalari berildi.

Ma’lumotlariga ko‘ra, Thomson Reuters Foundation2018-yil yakunlari bo‘yicha ayollar uchun eng xavfli davlatlar reytingini e’lon qilgan. Saudiya Arabistoni ayollarning salomatligi, iqtisodiy resurslarga kirishi, kundalik turmushi, jinsiy zo‘ravonlik va odam savdosi xavflari bo‘yicha beshinchi o‘rinda turadi. Shu bilan birga, Inson taraqqiyoti to‘g‘risidagi hisobot BMT Taraqqiyot dasturi 2022-yilda Saudiya Arabistonini inson taraqqiyoti indeksi bo‘yicha dunyoda 35-o‘ringa (eng rivojlangan davlatlar qatoriga) qo‘ydi. Bu Litva bilan bir darajada va bir qator Yevropa Ittifoqi.

a’zolaridan yuqoridir. 2018-yilda Saudiya Arabistoni jinsiy tegajog‘lik uchun jinoiy javobgarlik choralarini ma’qulladi. Ular besh yilgacha qamoq va 300 000 riyol (80 000 AQSH dollari).

) miqdorida jarima belgilaydi. 2021-yilda Saudiya Arabistoni jinsiy tegajog‘likka qarshi qonunlarga o‘zgartishlar kiritdi. Ular aybdorlarni omma oldida qoralashni, ya’ni chiqarilgan hukmni o‘z mablag‘i hisobidan mahalliy OAVda e’lon qilish majburiyatini nazarda tutadi.

Qurolli kuchlar

Quyidagilardan iborat: quruqlik qo‘shinlari, harbiy dengiz kuchlari, harbiy havo kuchlari, havo hujumidan mudofaa qo‘shinlari, strategik raketa kuchlari va milliy gvardiya. Mamlakat 6 ta harbiy okrugga bo‘lingan.

Qirollik qurolli kuchlarida 224 500 kishi (milliy gvardiyani qo‘shganda) xizmat qiladi. Xizmat shartnoma asosida. Harbiy xizmatga xorijlik yollanma askarlar ham jalb etiladi.

Qurolli kuchlar soni doimiy ortib bormoqda. Masalan, 1990-yilda ular atigi 90 ming kishidan iborat edi. Qirollikning asosiy qurol yetkazib beruvchisi an’anaviy ravishda AQSHdir (barcha qurol-yarog‘ning 85 foizi). Mamlakatda o‘z loyihasidagi zirhli transportyorlar ishlab chiqariladi.

Saudiya Arabistoni qurolli kuchlarni moliyalashtirish hajmi bo‘yicha dunyodagi birinchi o‘nta mamlakat qatoriga kiradi: harbiy budjet YIMning 10—11 foizini tashkil qiladi (Fors ko‘rfazi davlatlari orasida eng yuqori ko‘rsatkich).

Tuzilmasi

Harbiy tayyorgarlik
  • Quruqlik qo‘shinlari. Shaxsiy tarkib — 80 ming kishi, 10 ta brigadada (jumladan zirhli tank, mexanizatsiyalashgan, havo-desant, artilleriya, armiya aviatsiyasi brigadalari hamda qirollik gvardiyasi piyoda brigadasi). Qurollanishi: 1055 ta tank, 170 ta o‘ziyurar artilleriya qurilmasi, 238 ta tortib yuriladigan to‘p, 60 ta reaktiv zalp o‘t ochish tizimi, 2400 ta tankka qarshi boshqariladigan raketa majmuasi, 9700 ta piyodalar jangovar mashinasi, 300 ta zirhli avtomobil va 1900 ta zenit-raketa majmuasi.
  • Saudiya Arabistoni harbiy dengiz kuchlari. Shaxsiy tarkib — 15,5 ming kishi. G‘arbiy (Qizil dengiz) va Sharqiy (Fors ko‘rfazi) flotlardan iborat. Tarkibida 18 ta kema va 75 ta kater bor. Dengiz aviatsiyasida 31 ta vertolyot, shu jumladan 21 ta jangovar vertolyot mavjud. Dengiz piyodalari va qirg‘oq mudofaasi qo‘shinlari ham bor.
  • Qirollik harbiy havo kuchlari. Shaxsiy tarkib — 19 ming kishi; qurollanishida 293 ta jangovar samolyot, 78 ta vertolyot bor.
  • Havo hujumidan mudofaa kuchlari. Shaxsiy tarkib — 16 ming kishi. AQSH bilan yagona tizimga birlashtirilgan. Havo mudofaa kuchlari zenit-raketa majmualari, zenit artilleriyasi va radiotexnika qo‘shinlari qismlaridan iborat. Harbiy havo kuchlarining qiruvchi samolyotlari ham havo mudofaa kuchlarining operativ boshqaruvida.
  • Saudiya Qirolligining strategik raketa kuchlari.
Shaxsiy tarkib — 1000 kishidan ortiq. Qurollanishda Xitoyning qariyb 40 ta o‘rta masofali ballistik raketasi mavjud (uchish masofasi 2000—2800 km, jangovar kallak vazni 2 tonnagacha): «Dunfen-3» (CSS-2). Ular 1987-yilda Xitoydan sotib olingan va dastlab Al-Sulayil bazasida, keyinchalik poytaxtdan taxminan 90 km janubda joylashgan Al-Jufayr bazasida ham o‘rnatilgan.
  • Harbiylashtirilgan tuzilmalar. Milliy gvardiya (75 ming kishi, 3 ta mexanizatsiyalashgan va 5 ta piyoda brigadasida, shuningdek, tantanali otliq eskadronida; artilleriya va piyoda jangovar mashinalari bor, tanklar yo‘q); Chegara qo‘riqlash korpusi (1050 kishi, tinchlik davrida Ichki ishlar vazirligiga qaraydi); Qirg‘oq qo‘riqlash xizmati (4,5 ming kishi; 50 ta patrul kateri, 350 ta motorli qayiq va qirollik yaxtasi bor); Xavfsizlik kuchlari (500 kishi).

Adabiyotlar

  • Vasilyev A. M. Saudiya Arabistoni tarixi: 18-asr o‘rtalaridan 20-asr oxirigacha. — Moskva, 1994.
  • Vasilyev A. M. Saudiya Arabistoni tarixi (1945 — XX asr oxiri). — Moskva, 1999.
  • Kosach G. G. Saudiya Arabistoni: «islohotlar bosqichi»dagi ichki siyosiy jarayonlar (1990-yillar oxiri — 2006-yil). — Moskva: Yaqin Sharq instituti, 2007.
  • Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — Moskva: Sharq—G‘arb, 2007. — 352 bet — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-478-00729-4.
  • Gusterin P. Karim Hakimov — diplomat va olim xotirasiga // Diplomatik xizmat. — 2008. — № 1.
  • Gusterin P. Muxtor vakil Nazir To‘raqulov // Osiyo va Afrika bugun. — 2011. — № 11.
  • Saud Husayn Said Zahrani. Saudiya Arabistoni: madaniyat va ta’lim siyosati (70—90-yillar). — Moskva: 2001. — 132 bet.
  • Neymatov A. Ya. «Arab bahori» rangli inqiloblari sharoitida Saudiya Arabistonining tashqi siyosati va diplomatiyasi. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2015. — 146 bet — ISBN 978-5-9912-0526-9.
  • Ellen Uold. Saudi, Inc. Saudiya Arabistoni qanday qilib jahon geosiyosiy xaritasidagi eng nufuzli davlatlardan biriga aylandi = Saudi, Inc.: Arab qirolligining foyda va qudrat sari intilishi. — Moskva: Alpina Pablisher, 2019. — 272 bet — ISBN 978-5-9614-2066-1.
  • Bredli Houp, Jastin Shek. Neft va qon. Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasining jahon hukmronligi uchun shafqatsiz kurashi = Bredli Houp, Jastin Shek. Qon va neft: Muhammad ibn Salmonning global qudrat sari shafqatsiz intilishi. — Moskva: Alpina Pablisher, 2024. — 461 bet — ISBN 978-5-9614-9182-1.

Havolalar