| Ittifoq hududi va shahar | |
| Dehli milliy poytaxt hududi | |
|---|---|
| hindcha दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र ingl. National Capital Territory of Delhi urducha دہلی قومی دار الحکومتی علاقہ sharqiy panjobcha ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ ਦਿੱਲੀ | |
|
Chapdan o‘ngga, yuqoridan pastga:
Lotus ibodatxonasi, Hindistonparlamenti binosi, Humoyun maqbarasi, Qutb Minor, Hindiston darvozasi, Lal Qal’a (Qizil qal’a) | |
| 28°36′36″ sh. k. 77°13′48″ shq. uz.HGЯO | |
| Mamlakat |
|
| Ma’muriy markazi | Dehli |
| Boshqaruv | Dehli hukumati |
| Gubernator[ingl.] | Taranjit Singx Sandxu |
| Bosh vazir[ingl.] | Rekxa Gupta[ingl.] |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Tashkil etilgan sana |
1214: poytaxti Dehli sultonligi; 1526: poytaxti Buyuk Boburiylar imperiyasi; 12-dekabr 1911: poytaxti Britaniya Hindistoni; 26-yanvar 1950: poytaxti Hindiston Respublikasi 1-noyabr 1956: ittifoq hududi Hindiston 1-fevral 1992: Hindiston milliy poytaxt hududi |
| Maydoni |
1483 km²
|
| Balandligi | 221 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:30 |
| Aholisi | |
| Aholisi |
↗21 588 000 kishi (2024)
|
| Zichligi | 11 297 kishi/km² |
| Diniy tarkibi | hinduiylar: 81,68 %; musulmonlar: 21,86 % |
| Rasmiy tillar | hind tili, ingliz tili, urdu tili, sharqiy panjob tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Qisqartmasi | DL |
| Kod ISO 3166-2 | IN-DL |
| Inson taraqqiyoti indeksi (2023) | ▲ 0,777 (yuqori, Hindistonda 5-o‘rin) |
| Aholi nomi | dehlilik, dehlilik ayol, dehliliklar |
| Telefon kodi | +91 11 |
| Pochta indekslari | 110XXX |
| Avtomobil raqamlari kodi | DL |
|
|
|
| Rasmiy sayt (ingl.) | |
|
Dehli —Hindistonda |
|
|
|
|
Dehli (hindcha दिल्ली, Dilli; ingl. Delhi; urducha دہلی; sharqiy panjobcha ਦਿੱਲੀ), rasmiy nomi — Dehli milliy poytaxt hududi — ittifoq hududi — Hindiston tarkibiga kiradi. Uning hududi Dehli megapolisini hamda mamlakatning rasmiy poytaxti — Nyu-Dehlishahrini o‘z ichiga oladi. U Hindiston shimolida, Jamna daryosi bo‘yida joylashgan.
2025-yil holatiga ko‘ra, 34 665 569 nafar aholisi bilan Dehli Hindistonning aholisi eng ko‘p shahridir.
Dehli — ko‘plab xalqlar yashaydigan va turlimadaniyatlar qorishib ketgan shahar. Hindistonning turli xalqlari shahar iqtisodiyotida turlicha o‘rin tutadi va vazifalarni bajaradi.
Etimologiyasi
Shahar nomining kelib chiqishiga oid bir qancha afsona mavjud; uning aniq ma’nosi hanuz aniqlanmagan.
- Ulardan biriga ko‘ra, nom shaharga asos solib, uni o‘z nomi bilan atagan podshoh Dhillu yoki Dilu nomidan kelib chiqqan.
- Nom shahar joylashgan hududda muomalada bo‘lgandehliwal tangalari nomidan yoki shahar o‘rnida qurilib,dehali.
- deb atalgan qal’adan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin. Ba’zi olimlarning fikricha, nomning negizidahindustoniy tilidagi dehleez / dihali — «darvoza, kirish nuqtasi» so‘zi yotadi; buni «boshlanish nuqtasi» deb talqin qilish mumkin:Hind-Gang tekisligi».
Geografiyasi
Joylashuvi va tabiiy geografiyasi


Dehli milliy poytaxt hududi Shimoliy Hindistonda,Uttar-Pradesh (sharqda) va Haryana (g‘arbda, shimolda va janubda) shtatlari oralig‘ida joylashgan. Maydoni 1483 km² bo‘lib, shundan 783 km² qishloq hududlariga, 700 km² shahar hududlariga to‘g‘ri keladi. Hududning o‘lchami 51,9 × 48,5 km.
Dehli Jamna daryosining (yoki «Mahabharata» davridan ma’lum bo‘lgan muqaddas Yamuna daryosining) g‘arbiy sohilida joylashgan. U Gang daryosining o‘ng irmog‘idir. Bu ikki daryo oralig‘idagi hudud —Doab — serhosil, qadimdan aholi yashab kelgan tekislik bo‘lib,Hindustonning eng qadimgi g‘alla yetishtiriladigan mintaqasidir. Janubdan shaharga qadimgiAravalli tog‘ tizmasining qoldiq balandliklari tutashadi; ular qalin daryo yotqiziqlari ostida qolgan. Bu tepaliklar atrofdagi bir xil tekislik manzarasiga rang-baranglik bag‘ishlaydi (Dehlining dengiz sathidan o‘rtacha balandligi 293 m).
HududHind-Gang tekisligi doirasida joylashgan, ammo landshafti ancha xilma-xil. Shimoldagi ekin maydonlari egallagan tekisliklardan janubdagi qurg‘oqchil tepaliklargacha cho‘ziladi. Janubda bir paytlar bir qancha tabiiy ko‘llar bo‘lgan, ammo ularfoydali qazilmalar qazib olish maqsadida quritilgan. ShahardanJamna daryosi oqib o‘tadi va uni ko‘plab ko‘priklar hamdametro tunnellari bog‘laydigan ikki qismga ajratadi. Yana bir daryo — Jamnaning irmog‘i Hindon Dehlini sharqdagiG‘oziobod shahridan ajratib turadi.Allyuvial tuproqlar Jamna vodiysida dehqonchilik uchun qulay va juda unumdor, biroq bu yerda suv toshqinlari xavfi mavjud. Tepaliklar orasida balandligi 318 m gacha yetadigan Dehli tizmasi alohida ajralib turadi. U Aravalli tizmasining tarmog‘i bo‘lib, shaharni janubdan shimoli-g‘arbga tomon yoy shaklida o‘rab turadi.
Hindistonda zilzila xavfini zonalarga ajratish tasnifiga ko‘ra, Dehli IV seysmik zonada joylashgan. Bu yerda kuchli zilzilalar xavfi mavjud, ammo bunday hodisalar hali qayd etilmagan.
Iqlimi
Dehli iqlimi tropik musson iqlimidir. ButunHindistonda bo‘lgani kabi, yog‘inlarning yil davomida taqsimlanishi juda notekis.Musson iyunda boshlanib, sentabr oxirigacha davom etadi. Bu davrda shaharga Hind okeanidan nam havo massalari keladi. Dehlida yoz juda issiq va uzoq davom etadi. Eng issiq oylar may va iyun bo‘lib, bu vaqtda cho‘llardan keladigan qaynoq havo massalari ustunlik qiladi. Iyun oyining o‘rtacha harorati +33,4 °C, o‘rtacha maksimal harorati esa deyarli +40 °C. Dehlida qish bu darajadagi past geografik kenglik uchun quruq va salqin kechadi. BiroqHimolaydan sovuq havo oqib kelishi sababli qishda shaharda kuchlituman kuzatiladi. Sovuq urishi juda kam uchraydi. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 794 mm bo‘lib, uning katta qismi iyundan avgustgacha yog‘adi.
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eng yuqori mutlaq harorat, °C | 30,0 | 34,1 | 41,7 | 43,7 | 48,8 | 47,9 | 43,5 | 42,0 | 39,0 | 39,0 | 36,1 | 33,0 | 48,8 |
| O‘rtacha eng yuqori harorat, °C | 21,0 | 23,5 | 29,2 | 36,0 | 39,2 | 38,8 | 34,7 | 33,6 | 34,2 | 33,0 | 28,3 | 22,9 | 31,2 |
| O‘rtacha harorat, °C | 14,3 | 16,8 | 22,3 | 28,8 | 32,5 | 33,4 | 30,8 | 30,0 | 29,5 | 26,3 | 20,8 | 15,7 | 25,1 |
| O‘rtacha eng past harorat, °C | 7,6 | 10,1 | 14,3 | 21,6 | 25,9 | 27,8 | 26,8 | 26,3 | 24,7 | 19,6 | 13,2 | 8,5 | 19,0 |
| Eng past mutlaq harorat, °C | −0,8 | 1,0 | 4,1 | 12,2 | 16,7 | 19,6 | 20,3 | 20,0 | 17,2 | 11,1 | 5,0 | 1,0 | −0,8 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 18,9 | 16,6 | 10,8 | 30,4 | 29,0 | 54,3 | 216,8 | 247,6 | 133,8 | 15,4 | 6,6 | 15,2 | 794,7 |
| Manba: Gonkong observatoriyasi, | |||||||||||||
Tarixi

Dehli — «yetti imperiya poytaxti» — Hindiston tarixida[nufuzli bo‘lmagan manba]. Hindiston arxeologiya xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, Dehlida bundan bir necha ming yil avval qurilgan jahon ahamiyatiga ega 60.000 ta yodgorlik bor.
Afsonaga ko‘ra, Dehlining ilk «shahri»Pandavlar tomonidan «Mahabharata» dostonida tasvirlangan davrda, taxminanmiloddan avvalgi 3.000-yilda barpo etilgan vaIndraprastxa.
deb nomlangan. Dastlabki manzilgohlar PuranaQila qal’asi hududida, miloddan avvalgiVIII–II asrlarda joylashgan. Miloddan avvalgiII asrdan boshlab Jamna daryosi bilanAravalli tog‘lari orasidagi hududMauriyalar sulolasi podshohlari tasarrufida bo‘lgan. Bu davrdan ham arxeologik yodgorliklar saqlanib qolgan. Jumladan,1966-yilda imperatorAshokaning (miloddan avvalgi 268–232-yillar) bitiklari topilgan.340-yilda shahar ko‘p asrlik tanazzuldan so‘ngKanauj Dexlu podshoh tomonidan qayta qurilgan. Bir taxminga ko‘ra, Dehli nomi uning sharafiga qo‘yilgan.
Dehli haqidagi ishonchli ma’lumotlar milodiyVIII—–IX asrlarga tegishli: 736-yilda Tomara sulolasining jangovar rajput hukmdorlari Aravalli tog‘lari tarmoqlaridan janubdaqal’a Lal-Kot.
ni barpo etgan. 1011-yilda shahar sultonMahmud G‘aznaviy tomonidan hujum bilan egallanib, talon-toroj qilingan. U Dehlini o‘z rajalari boshqaruvidagi viloyatga aylantirgan. 1193-yilda shaharni afg‘on sarkardasiQutbiddin Oybek egallab, uni o‘zi asos solgan va uch asrdan ortiq mavjud bo‘lgan Dehli sultonligining poytaxtiga aylantirdi. Uning hukmronligi davrida Dehlining janubiy qismi — Lal-Kot hududi qurilish bilan kengaydi. Qutbiddin Oybek birinchi afg‘on sulolasiga asos soldi; bu davrda Dehli Osiyoning eng boy shaharlaridan biriga aylandi. 1288-yildan Dehlida ikkinchi turkiy sulola — Xiljiylar hukmronlik qildi. Ular davrida shahar mo‘g‘ullar bosqinlarini muvaffaqiyatli qaytardi. 1321-yildan hokimiyat uchinchi sulolaga o‘tdi. 1325-yilda G‘iyosiddin Tug‘luq mustahkamlanganTug‘luqobod shahrini barpo etdi. Shu vaqtdan Dehli Hindistonning eng yirik savdo, hunarmandchilik va madaniyat markaziga aylandi. Ammo boshqa Osiyo shaharlari kabi u ham ayanchli taqdirdan qutula olmadi: Amir Temurning1398-yildagi yurishi paytida shahar talon-toroj qilinib, yondirildi. Ko‘plab notinchliklardan so‘ng1450-yildan Lodi sulolasi hokimiyatni egalladi, biroq uzoq vaqtga emas. Dehli tarixining yangi bosqichi1526-yilda Panipat jangidan keyin, shahar Farg‘ona hukmdoriBobur qo‘shinlari tomonidan egallangach boshlandi. Bobur Boburiylar imperiyasiga asos solgan. Ikkinchibuyuk boburiy — podshohHumoyun Dehlini egallab,1533-yilda uni o‘z poytaxtiga aylantirdi. Humoyunning o‘g‘liAkbarshoh hukmronligi davrida Dehli poytaxt maqomini yo‘qotdi: Boburiylar imperiyasining poytaxtiAgraga, Dehlidan 200 km uzoqlikda,Jamna bo‘yida joylashgan shaharga, keyinchalik esa qisqa muddatgaFatehpur-Sikriga.
ko‘chirildi. Dehlining ulug‘vorligi imperatorShoh Jahon (1627— hukmronligi davrida (1658-yilgacha) qayta tiklandi. Uning buyrug‘i bilan Jamna bo‘yida, Eski qal’adan shimolroqdaQizil qal’a (Lal Qal’a) XVII asr o‘rtalarida barpo etildi. Qarshisida o‘n yil ichida Shoh Jahon sharafiga Shohjahonobod deb nomlangan yangi shahar paydo bo‘ldi. U hozirgi Eski Dehlining asosidir.
|
|
|
|
Shaharning keyingi tarixi unchalik osoyishta kechmadi. 1739-yilda Dehlini Afshoriylar sulolasidan bo‘lganNodirshoh qo‘shinlari egallab, talon-toroj qildi. Bu Boburiylar imperiyasining parchalanishini yakuniga yetkazdi. 1803-yilda general Leyk qo‘shinlari ortidan shaharga BritaniyaningSharqiy Hindiston kompaniyasi vakillari kirib keldi. Buyuk boburiy hukmdori faqat nomigagina boshqaruvni davom ettirdi. 1857–1858-yil yozida musulmonlar qo‘zg‘oloni —sipohiylar qo‘zg‘oloni boshlandi. Yevropaliklar quvib chiqarildi va buyuk boburiy Hindiston podshohi deb e’lon qilindi. Ammo20-sentabr 1857-yilda britaniyalik general Uilson shaharga hujum qilib, uni egalladi va buyuk boburiyni butun oilasi bilan asirga oldi.
12-dekabr 1911-yilda Britaniya Hindistoni vitse-qirolining qarorgohi Dehliga ko‘chirildi (ilgari qarorgohKalkuttada edi). Uch kundan so‘ngNyu-Dehliga asos solindi. 1947-yilda Hindiston mustaqilligi e’lon qilingach, shahar mamlakat poytaxtiga aylandi.
Ma’muriyat
Boshqaruv tuzilishi

rasmiy qarorgohi. Dehli milliy poytaxt hududiHindiston shtatlari va hududlari orasida alohida maqomga ega. Hududni Hindiston hukumati va Dehli hukumati birgalikda boshqaradi, ayrim ma’muriy masalalar esa shahar korporatsiyalari vakolatiga kiradi.
Dehli milliy poytaxt hududining qonun chiqaruvchi hokimiyat organlariga leytenant-gubernator (leytenant-gubernator) va Qonunchilik assambleyasi (Dehli qonunchilik assambleyasi) kiradi. 1991-yilgacha ularning ayrim vazifalarini Shahar kengashi (Metropoliten kengashi).
) bajargan. Ijro hokimiyati bosh vazir rahbarligidagi Vazirlar kengashidan (Vazirlar mahkamasi) iborat. Qonunchilik assambleyasi to‘g‘ridan to‘g‘ri ovoz berish orqali saylanadigan 70 a’zodan tashkil topadi. Bu organ1956dan1993-yilgacha faoliyat yuritmagan, shu davrda uning vazifalarini Hindiston hukumati bajargan. Dehli milliy poytaxt hududi hukumati vaHindiston hukumati qarorgohlariNyu-Dehlida.
joylashgan. Hindiston parlamentining yuqori palatasi —Rajya Sabxada — milliy poytaxt hududidan 3 nafar, quyi palatasi —Lok Sabxada esa 7 nafar vakil bor.
Ushbu hudud ustidan sud yurisdiksiyasiga ega organ Dehli Oliy sudidir. Bundan tashqari quyi instansiya sudlari ham faoliyat yuritadi: fuqarolik masalalari bo‘yicha kichik da’volar sudi va jinoyat ishlari bo‘yicha sessiya sudi.
Dehli politsiyasi bevosita Ittifoq hukumati nazoratida bo‘lib, unga Dehli politsiya komissari rahbarlik qiladi. Hududiy jihatdan politsiya 10 okrugga bo‘linadi; ular o‘z navbatida 95 politsiya bo‘limidan iborat. Dehlining eng katta qamoqxonasi —Tixar.
. Mahalliy boshqaruv darajasida Dehli uch qismga ajratiladi:Dehli munitsipal korporatsiyasi[ingl.], Nyu-Dehli munitsipal kengashi[ingl.] — raisi tayinlanadigan organ va harbiy nazorat ostidagiDehli harbiy shaharchasi[ingl.].

Siyosat
Bugungi kunda Hindistonning biror boshqamilliondan ortiq aholisi bor shahri siyosiy va ma’muriy vazifalar bilan Dehli darajasida bog‘liq emas. Bu yerda prezident qarorgohi, markaziy vazirliklar, yirik siyosiy partiyalarning bosh idoralari, ko‘plab gazetalar tahririyatlari va 160 ta davlatning diplomatik vakolatxonalari joylashgan. Bundan tashqari, Dehli o‘z Qonunchilik assambleyasi, Vazirlar kengashi vabosh vaziriga ega alohida ma’muriy birlik — milliy poytaxt hududining markazidir. Dehlini hokimiyatning ikki tarmog‘i — markaziy hukumat va hudud hukumati boshqaradi.
DehliHindiston milliy kongressi partiyasining tayanchi hisoblanadi. Bu partiya mahalliy saylovlarda g‘alaba qozonib kelgan. Biroq1999-yilda federal parlamentningLok Sabxa saylovlaridaBxaratiya Janata partiyasi g‘alaba qozonib, yettita o‘rinning barchasini egalladi. 2004-yilda Hindiston milliy kongressi partiyasiShayla Dikshitning (Dehli bosh vaziri sifatida1998-yildan buyon) samarali rahbarligi tufayli saylovchilar ishonchini qayta qozondi va yetti o‘rindan oltitasini oldi. 7-fevral 2015-yilda Dehli assambleyasi saylovida Oddiy odamlar partiyasi (AAP) 63 ta o‘rinni (jami 70 o‘rindan) egallab g‘alaba qozondi.
Ma’muriy bo‘linishi
Umumiy maydoni 1483 km² bo‘lgan Dehli milliy poytaxt hududi alohida boshqaruv organlariga ega uchta «ustavli shahar» yoki «shahar korporatsiyasi»ga bo‘linadi: Dehli munitsipal korporatsiyasi (1397,3 km²; 2011–2023-yillarda Shimoliy Dehli, Sharqiy Dehli va Janubiy Dehliga ajratilgan), Nyu-Dehli munitsipal qo‘mitasi (42,7 km²) va Dehli harbiy kengashi (43 km²).
Okruglar

1997-yildan beri Dehli milliy poytaxt hududi 9 okrugga (ingl. districts) bo‘linadi. Har biri o‘z navbatida uchta kichik tumanga (ingl. subdistricts) bo‘linadi. Har bir okrugga ijro komissari (ingl. deputy commissioner), kichik tumanga esa tuman magistrati (ingl. subdivision magistrate) rahbarlik qiladi. Quyida okruglar ro‘yxati berilgan.
| № | Okrug | Hududi, km² |
Aholisi, kishi (2011) |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Markaziy Dehli | 25 | 578 671 | 23146,84 |
| 2 | Shimoliy Dehli | 59 | 883 418 | 14973,19 |
| 3 | Janubiy Dehli | 250 | 2 733 752 | 10935,01 |
| 4 | Sharqiy Dehli | 64 | 1 707 725 | 26683,20 |
| 5 | Shimoli-sharqiy Dehli | 60 | 2 240 749 | 37345,82 |
| 6 | Janubi-g‘arbiy Dehli | 421 | 2 292 363 | 5445,04 |
| 7 | Nyu-Dehli | 35 | 133 713 | 3820,37 |
| 8 | Shimoli-g‘arbiy Dehli | 440 | 3 651 261 | 8298,32 |
| 9 | G‘arbiy Dehli | 129 | 2 531 583 | 19624,67 |
| Jami | 1483,0 | 16 753 235 | 11296,85 | |
Milliy poytaxt mintaqasi
Dehli aglomeratsiyasini boshqarish va uning muammolarini markazlashgan holda hal etish maqsadida 1985-yilda yagona boshqaruv kengashiga ega Milliy poytaxt mintaqasi (ingl. National Capital Region, NCR) tashkil etildi. Aglomeratsiyaning umumiy maydoni 33 578 km²; 2001-yilgi aholini ro‘yxatga olish bo‘yicha unda 13,7 mln kishi yashagan, 2007-yilgi baholashga ko‘ra esa 16 862 735 kishi. Dehli milliy poytaxt hududidan tashqari, Milliy poytaxt mintaqasiga quyidagi okruglar kiradi:
- Shtat:Rajastxon (7829 km²)
- Shtat:Uttar-Pradesh (10 853 km²)
- Shtat:Haryana (13 413 km²)
Poytaxt mintaqasining eng yirik shaharlari:Gurgaon, Faridobod, Noida va G‘oziobod.
Demografiya

Dehli — turli etnik guruhlar va madaniyatlar birgalikda yashaydigan kosmopolit shahar. UShimoliy Hindistonning siyosiy va iqtisodiy markazi sifatidagi ahamiyati tufayli Hindistonning turli hududlaridan sanoat ishchilari va ofis xodimlarini jalb etadi. Bu shaharning madaniy xilma-xilligini ta’minlaydi. Poytaxt vazifalari hamda ko‘plab xorijiy kompaniyalar faoliyati sababli Dehlida boshqa mamlakatlar fuqarolari ham anchagina yashaydi.
2001-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, o‘sha yili Dehlida 13 782 976 kishi yashagan. O‘rtacha aholi zichligi 9 294 kishi/km², jinslar nisbati 821 ayol/1000 erkak bo‘lgan. Savodxonlik darajasi 81,82 % ni tashkil etgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2004-yilda aholi soni 15 279 000 kishiga yetgan. Shu yili tug‘ilish ko‘rsatkichi 20,03 nafar/1000 kishi, bolalikdan keyingi o‘lim va umumiy o‘lim ko‘rsatkichlari esa mos ravishda 5,59 va 13,08 nafar/1000 kishini tashkil etgan. 2007-yilga kelib Dehli aglomeratsiyasining aholisi taxminan 21,5 mln kishiga yetib, u Hindistonda Mumbaydan keyingi aholi soni bo‘yicha ikkinchi aglomeratsiyaga aylangan. 2011-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra, Dehli aholisi16 314 838 kishini tashkil etgan. 2025-yilda shaharda 34 665 569 kishi yashaydi, bu esa uni Hindistonning aholisi eng ko‘p shahri qiladi.
2001-yilda Dehli aholisi migratsiya hisobiga 285 ming va tabiiy o‘sish hisobiga 215 ming kishiga ko‘paygan. Bu Dehlining aholi o‘sishi sur’atini dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biriga aylantirgan. Prognozga ko‘ra, 2015-yilga borib DehliTokio va Mumbaydan keyin aholisi eng ko‘p bo‘lgan dunyodagi uchinchi aglomeratsiyaga aylanishi kutilgan. Dehli hududida markazlashgan reja asosida qurilgan dunyodagi eng katta turarjoy tumani — Dvarka joylashgan.
1999–2000-yillardagi baholashga ko‘ra, Dehlida qashshoqlik chegarasidan pastda (o‘sha davrda har bir kishi uchun oyiga 11 AQSh dollari deb belgilangan) 1,15 mln yoki aholining 8,23 % i yashagan. Butun Hindiston bo‘yicha esa bu ko‘rsatkich 27,5 % bo‘lgan.
Dehlida eng keng tarqalgan din —hinduiylik bo‘lib, unga shahar aholisining 82 % i e’tiqod qiladi. Shuningdek, bu yerdamusulmonlar (11,7 %), sikxlar (4,0 %), jaynlar (1,1 %) vaxristianlarning (0,9 %) yirik jamoalari bor. Shaharga xos diniy-etnik ozchiliklar orasida parslar, ingliz-hindlar, buddaviylar va yahudiylar mavjud.
Dehlida eng keng tarqalgan so‘zlashuv tili —hindustoniy tili (ya’ni hind va urdu tillari), asosiy yozma til esaingliz tilidir. Shaharda mamlakatdagi barcha asosiy til guruhlari vakillari istiqomat qiladi, ularning jamoalari o‘z tillarida gaplashadi. 2001-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra, bu yerdahind tilida (81 %), panjob tilida (7,1 %), urdu tilida (6,3 %), bengal tilida (1,5 %), tamil tilida (0,67 %), malayalam tilida (0,66 %), maytxili tilida (0,62 %), gujarot tilida (0,33 %), sindhiy tilida (0,31 %), oriya tilida (0,21 %), telugu tilida (0,20 %) so‘zlashiladi. Biroq Hindiston aholini ro‘yxatga olish amaliyoti ko‘pincha hind tiliga ustunlik berishi va tilshunoslar tan olgan bir qator hind tillarini hisobga olmasligi uchun tanqid qilinadi. Xususan, ro‘yxatga olishda alohida tan olinmagan tillar yoki shevalardan haryanvi,bxojpuri, bixari, rajastxoniy (so‘zlashuvchilar soni kamayish tartibida) keng tarqalgan.
Hindiston mustaqillikka erishganidan keyingi 60 yil ichida Dehli aglomeratsiyasining aholisi qariyb 10 baravar — 2 mln kishidan 20 mln kishigacha ko‘paydi. Migratsiyaning asosiy sababi qishloq joylariga qaraganda Dehlida ish o‘rinlari ko‘proq ekanidir. Bunday jadal o‘sish aholi haddan tashqari zichlashuvi bilan bog‘liq ko‘plab muammolarni keltirib chiqardi. Ulardan eng ko‘zga tashlanarlisi —xaroba mahallalarning vujudga kelishidir. Ularda sanitariya qulayliklari va kommunikatsiyalarning deyarli barchasi yo‘q, xavfsizlik qoidalariga amal qilinmaydi. 2000-yillarning oxirida Dehlining 1.500 ta xaroba mahallasida 4 mln dan ortiq odam yashagan. Bu hududlardagi sharoit og‘ir: masalan,aholi zichligi zichligi o‘rtacha 300 ming kishi/km² ni tashkil etadi. Bu yerda taxminan 1 artezian quduq 125 oilaga, ya’ni 750–1.000 kishiga to‘g‘ri keladi. Hamma mahallalarda hojatxona yo‘q; mavjud joylarda esa o‘rtacha 1 hojatxona 27 oilaga to‘g‘ri keladi. Aholining katta qismi ishsiz, oylik ish haqi odatda 1500 rupiydan (30 AQSh dollari) kam. Hukumatning sa’y-harakatlariga qaramay, bu muammo yaqin orada hal etilishi kutilmagan.
Aholi jon boshiga politsiya xodimlari soni ko‘p bo‘lishiga qaramay, Dehli uzoq vaqtdan beri mamlakatning 35 ta, aholisi 1 mln kishidan ortiq bo‘lgan shaharlari orasida jinoyatchilik darajasi eng yuqori shahar hisoblanadi. Qayd etilgan jinoyatlar ko‘rsatkichi 385,8 ta/100 ming aholi/yil bo‘lgan (2002-yilda), mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa 172,3 edi. Shunga yaqin ma’lumotlar 2005-yilda ham olingan. Shaharda ayollarga qarshi jinoyatlar (27,6 ta, mamlakat bo‘yicha o‘rtacha 14,1 ta/100 ming kishi/yil) va bolalarga qarshi jinoyatlar (6,5 ta, mamlakat bo‘yicha o‘rtacha 1,4 ta/100 ming kishi/yil) ko‘rsatkichlari ham mamlakatdagi eng yuqori bo‘lgan. 2006-yilda Dehlida qayd etilgan zo‘rlash holatlari jami 31,2 % ni tashkil etgan — bu mamlakatning 35 ta eng yirik shahrida sodir etilgan zo‘rlashlar umumiy soniga nisbatan hisoblangan. Bunday jinoyatlarning aksariyati jabrlanganlarning qo‘shnilari tomonidan sodir etilgan. Feldsherlik yo‘nalishida o‘qigan talaba qizga guruh bo‘lib jinsiy tajovuz qilinishi — 16-dekabr 2012-yilda sodir etilib, shaharda ommaviy tartibsizliklarga sabab bo‘lgan.
Iqtisodiyot
ShaharningAfg‘oniston, Eron va Markaziy Osiyodan sharqqa — Gang tekisliklariga, janubga — Hindiston yarimoroliga olib boradigan savdo yo‘llarida nihoyatda qulay geografik joylashuvi uning iqtisodiy o‘sishini rag‘batlantirgan.
DehliShimoliy Hindistonning eng muhim ishbilarmonlik markazi bo‘lib, 2007-yil holatiga ko‘ra nominal yalpi ichki mahsuloti 1.182 mlrd rupiy (24,5 mlrd dollar), xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha esa 3.364 mlrd rupiy (69,8 mlrd dollar)ni tashkil etgan. 2007-yilda o‘sha davr narxlarida aholi jon boshiga daromad 66 728 rupiy (1.450 dollar) bo‘lgan. Ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha Dehli HindistondaChandigarx vaGoa. Xizmatlar sohasi Dehli yalpi ichki mahsulotining 70,95 % ini ta’minlaydi. Undan keyin sanoat va qurilish (25,2 %), so‘ng konchilik sanoati va qishloq xo‘jaligi (3,85 %) keladi. Dehlidagi ishchi kuchi aholi sonining 32,82 % ini tashkil etadi va 1991dan 2001-yilgacha uning mutlaq soni 52,52 % ga oshgan. Ishchi kuchining 620 ming nafari davlat sektorida band. Ishsizlik darajasi Dehlida 2003-yilda 4,63 % ni tashkil etgan va 1999—2000-yillardagi 12,57 % ko‘rsatkichidan pasaygan. Dekabr 2004-yil holatiga ko‘ra, turli yordam dasturlarida 636 ming ishsiz ro‘yxatga olingan.
Shahar iqtisodiyotining asosiy tarmoqlari — axborot texnologiyalari, telekommunikatsiya, moliya, turizm, ommaviy axborot vositalari. Dehlida ishlab chiqarish sanoati ham salmoqli bo‘lib, tez rivojlanmoqda. U, avvalo, keng iste’mol tovarlarini ishlab chiqarishni o‘z ichiga oladi. Shaharning katta ichki bozori va malakali ishchi kuchi ushbu sohaga xorijiyinvestitsiyalarni faol jalb etmoqda. 2001-yilda ishlab chiqarish sohasida 1,44 mln xodim band bo‘lgan, ishlab chiqarish birliklari soni esa 129 mingga yetgan.
Dehli iste’mol darajasi eng yuqori bo‘lgan, iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan Hindiston shaharlaridan biridir. Dehlidagi avtomobillar soniBangalor, Kalkutta, Chennay va Mumbay megapolislaridagi avtomobillar soni jamidan ko‘p. Dehlida eng yaxshi transport va infratuzilma mavjudligi qayd etiladi. Shu sababli so‘nggi yillarda Dehli va uningNoida hamda Gurgaon chekka hududlarida xalqaro korporatsiyalar, biznes va savdo markazlari, avtomobilsozlik sanoati,ommaviy axborot vositalari va keng iste’mol tovarlari ishlab chiqarish faol rivojlanmoqda.
Qurilish, energetika, kommunal xizmatlar, sog‘liqni saqlash, uy-joy savdosi va mahalliy aholiga mo‘ljallangan boshqa xizmatlar ham shahar iqtisodiyotining sezilarli qismini tashkil etadi. Bundan tashqari, Dehlining chakana savdo sohasi mamlakatdagi eng tez o‘sayotgan sohalardan biridir. Natijada qulay joylardagi yer narxlari tez ko‘tarilmoqda, ofis va savdo maydonlarining narxi m² uchun 1.500 dollardan oshgan. Bu Dehlini dunyoda 7-o‘ringa olib chiqqan. Hindistonning boshqa joylaridagi kabi, zamonaviy tashkillashtirilgan chakana savdoning tez rivojlanishi an’anaviy, tartibga solinmagan savdo nuqtalarini siqib chiqarmoqda.
Kommunal xizmatlar va aloqa

Dehlida suv ta’minoti Dehli suv kengashi (ingl. Delhi Jal Board, DJB) tomonidan tartibga solinadi. 2006-yilda kunlik suv yetkazib berish hajmi 2,47 mlrd litrni tashkil etgan, shaharning suvga ehtiyoji esa o‘sha davrda kuniga 3,66 mlrd litr deb baholangan. Eng katta suv manbai —Satlej daryosidagi Bxakra to‘g‘oni suv ombori bo‘lib, kuniga 900 mln litr suv yetkazib beradi. Undan keyingi manbalar —Jamna va Gang daryolari (Gang kanali orqali). Biroq Jamna va shaharni ta’minlaydigan kanallarning suv resurslari shtatlar o‘rtasidagi doimiy oqim hamda suvdan teng foydalanishni ko‘zda tutuvchi bitimlar bilan cheklangan. Shu sabab ko‘plab tumanlarda suv ta’minoti, ayniqsa yozning qurg‘oqchil davrida, juda beqaror. Katta muammolardan yana biri — shahar aholisining atigi 54 % i vodoprovod suvidan foydalanish imkoniga ega. Qolganlarning ehtiyoji xususiy va jamoatartezian quduqlari orqali qondiriladi. Biroq yerosti suvlari ko‘p tortib olinishi tufayli ularning sathi tez pasaymoqda (yiliga taxminan 30 sm). Bu quduq suvi tanqisligini keltirib chiqarishi va suv sifatini yomonlashtirishi mumkin.
Dehlida har kuni 8000 tonna qattiq chiqindi yig‘iladi va asosan uchta shahar chiqindi poligoniga olib chiqiladi. Dehlidagi maishiy oqova suvlar kuniga 1,76 mlrd litrni, sanoat oqovalari esa 266 mln litrni tashkil etadi. Ushbu oqovalarning katta qismi tozalanmasdan Jamna daryosiga oqiziladi.
Shaharda aholi jon boshiga elektr energiyasi iste’moli yiliga taxminan 1265 kVt·soatni tashkil etadi, asl ehtiyoj esa bundan ancha yuqori. 1997-yildan beri elektr ta’minoti ustidan nazoratni Dehli elektr energetikasi kengashi (ingl. Delhi Vidyut Board, DVB) olib boradi. Kengashning o‘zi shaharni ta’minlash uchun yetarli ishlab chiqarish quvvatiga ega emas. Shu sabab energiyaning bir qisminiShimoliy Hindiston energetika tizimidan oladi. Ammo elektr stansiyalarining uzoqligi va uzatish liniyalaridagi tez-tez avariyalar sababli Dehlida, ayniqsa elektrga ehtiyoj yuqori bo‘lgan yozda, uzilishlar ko‘p kuzatiladi. Shahardagi ayrim yirik sanoat korxonalari o‘z ishlab chiqarish quvvatlariga ega bo‘lib, beqaror shahar elektr tarmoqlariga bog‘liq emas. So‘nggi yillarda elektr ta’minoti bozorining bir qismi xususiy kompaniyalarga berilgan. Hozir unda«Tata Power» va «Reliance Infrastructure».
kompaniyalari ishlaydi. Dehli yong‘in xizmati 43 yong‘in-qutqaruv stansiyasiga ega; yiliga yong‘in yoki boshqa yordam so‘rovlariga oid taxminan 15 ming qo‘ng‘iroqqa xizmat ko‘rsatadi.
Statsionar va mobil telefon aloqasini davlatga qarashli«Mahanagar Telephone Nigam Limited» (MTNL) va qator xususiy kompaniyalar, jumladan,«Vodafone Essar», «Airtel», «Idea cellular», «Reliance Communications» va «Tata Teleservices» ta’minlaydi. Eng yirik mobil aloqa operatori —«Airtel» —2008-yil may oyida 4 mln ga yaqin abonentga ega bo‘lgan. Shahar uyali aloqa qamrovi zich bo‘lib, unda hamGSM, ham CDMA standartlari ishlatiladi («Reliance» va «Tata»). kompaniyalari). Keng polosali internet shaharning ko‘pgina hududlarida mavjud va rivojlanishda davom etmoqda.
Transport



Dehli jamoat transportining eng muhim qismi —avtobuslar bo‘lib, ular yo‘lovchi tashishning taxminan 60 % ini ta’minlaydi. Davlatga qarashli Dehli transport korporatsiyasi (DTC) shahardagi eng yirik avtobus operatoridir. Uning barcha avtobuslari siqilgan tabiiy gazda ishlaydi. Shu bois Dehli bunday yonilg‘ida harakatlanadigan avtobuslar eng ko‘p bo‘lgan shahardir. Oddiy avtobuslardan tashqari, Dehlida maxsus yo‘llarda harakatlanish ustuvorligiga ega tezkor avtobus yo‘nalishlari ham bor.
Dehlimetropolitenining birinchi qismi 24-dekabr 2002-yilda ishga tushirilgan. Bu Hindistonda Kalkutta metrosidan keyingi ikkinchi metropoliten edi. U nafaqat Dehlining ko‘plab hududlariga, balkiMilliy poytaxt mintaqasining ayrim boshqa qismlariga, xususan, janubi-sharqiy chekkaNoida shahriga ham xizmat ko‘rsatadi. 2015-yil holatiga ko‘ra, metro 193 km umumiy uzunlikdagi oltita liniya va 146 stansiyadan iborat edi. I bosqich qurilishining qiymati 2,3 mlrd AQSh dollarini tashkil etgan, II bosqichga yana 4,3 mlrd dollar sarflanishi kutilgan. III va IV bosqichlar 2015- va 2020-yillarga qadar tugatilishi kerak edi. Natijada metro tarmog‘ining umumiy uzunligi 413,8 km ga yetishi rejalashtirilgan.
Taksilar davlatga qarashli (Hindiston Turizm vazirligi tasarrufidagi) va xususiy turlarga bo‘linadi. 2000-yillarda ularga qimmatroq xizmat ko‘rsatadigan «radio-taksilar» ham qo‘shildi. Biroq shaharda arzonroq va zich qatnov sharoitida chaqqonroq bo‘lganmotorikshalar ancha ommabop bo‘lib qolmoqda. Ularning ko‘pchiligi sariq-yashil rangga bo‘yalgan va avtobuslar kabi siqilgan tabiiy gazda ishlaydi. Shaharning ko‘plab joylarida taksi va motoriksha bekatlari bor; radio-taksini telefon orqali istalgan manzilga chaqirish mumkin.
Dehli Hindistonning yirik temiryo‘l uzelidir. Bundan tashqari, bu yerda Shimoliy temiryo‘llarning bosh qarorgohi joylashgan. Shaharda beshta vokzal — Nyu-Dehli, Old-Dehli, Hazrat Nizomiddin, Anand Vixar va Saray Roxilla bor. Ular shaharni mamlakatning boshqa shtatlari bilan bog‘lovchi muhim markazlardir. Shuningdek, shahar atrofidagi hududlar bilan ko‘plab shahar atrofi poyezdlari orqali bog‘langan; ulardan poytaxt mintaqasining ko‘plab aholisi har kuni foydalanadi. Shahar yuk tashishining muhim qismi ham temiryo‘l orqali amalga oshiriladi.
Dehliga keluvchi aviayo‘lovchilarning asosiy qismiIndira Gandi nomidagi xalqaro aeroport orqali kirib keladi. Aeroport Hindistonning sobiq bosh vaziri Indira Gandi sharafiga1986-yilda nomlangan. U samolyotlarning uchish-qo‘nish soni bo‘yicha Hindistondagi eng bandaeroport, yo‘lovchi aylanmasi bo‘yicha esa mamlakatdagi ikkinchi aeroportdir.
Aeroport poytaxt mintaqasi fuqarolik aviatsiyasining asosiyxabidir. Ilgari aeroportdanHindiston harbiy-havo kuchlari foydalangan, uPalam aeroportining bir qismi bo‘lgan. Keyinchalik aeroport boshqaruvi fuqarolik idoralariga o‘tkazilgan (1962-yilda). Aeroportda uchtauchish-qo‘nish yo‘lagi, ikkita terminal (ichki va xalqaro reyslar uchun) mavjud;2010-yilda uchinchi terminal ochilgan. Shu bilan bir vaqtda eski terminallar yopilgan. Aeroport Dehli bilan tezkor avtomagistral orqali bog‘langan (Delhi–Gurgaon ekspress yo‘li). Past polliavtobuslar Tata Marcopolo aeroport va shahar o‘rtasida muntazam qatnaydi. Aeroportga olib boradiganmetro yo‘nalishi 2011-yilda ish boshlagan.
Xususiy avtomobillar shahar yo‘lovchi tashishining taxminan 30 % ini ta’minlaydi.
Dehlida avtomobil yo‘llarining zichligi 1922 km / 100 km² ni tashkil etadi, bu mamlakatdagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir. Shahar ko‘plab avtomobil yo‘llari orqali mamlakatning boshqa shaharlari bilan bog‘langan. Dehlining asosiy chekka hududlariga svetoforsiz uchta tezkor yo‘l olib boradi, yana uchtasi esa (2010-yil holatiga ko‘ra) qurilmoqda. Dehli–Gurgaon tezkor yo‘li DehliniGurgaon va xalqaro aeroport bilan, DND Flyway va Noida–Katta Noida avtomagistrallari esa mos ravishda Noida va Katta Noida bilan bog‘laydi. Bundan tashqari, Dehlidan beshta milliy avtomobil yo‘li — NH 1, 2, 8, 10 va 24 boshlanadi. Shahardagi yo‘llarga Dehli munitsipal korporatsiyasi, Nyu-Dehli va Harbiy shaharcha korporatsiyalari, Jamoat ishlari departamenti hamda Dehli taraqqiyot ma’muriyati xizmat ko‘rsatadi.
Dehli infratuzilmasi boshqaHindiston shaharlariga nisbatan ancha rivojlangan bo‘lsa-da, aholi va iqtisodiyotning jadal o‘sishi uning transport tarmog‘iga katta bosim o‘tkazmoqda.2008-yilda Milliy poytaxt mintaqasida barcha turdagi transport vositalari soni 11 200 000 tani tashkil etgan. Shundan taxminan 1,6 mln tasi yengil avtomobillar (1,15 mln — 2004-yilda), ya’ni 85 avtomobil/1000 kishi. Shahar yo‘l tarmog‘i bunday ko‘p avtomobilga moslashmagan, shu sabab doimiy tirbandliklar yuzaga keladi. Muammoni hal qilish yo‘llaridan biri — svetoforsiz tezkor yo‘l o‘tkazgichlarini qurish bo‘lib, ular shaharning yangi va badavlat hududlarida, xususan Janubiy Dehlida mashhur. Biroq bu yechim narxining qimmatligi, shahar ko‘rinishini buzishi, vaqtinchalik samara berishi hamda avtomobillar sonining uzoq muddatli o‘sishiga dosh bera olmasligi ehtimoli tufayli ko‘p tanqid qilinadi. Muammoning ko‘zga tashlanadigan yechimlaridan biri — jadal rivojlanayotgan jamoat transportidir. Masalan, 2004-yilda avtobuslar soni 53 mingga, shahar metro yo‘nalishlarining uzunligi esa taxminan 200 km ga yetgan. Shunga qaramay, bu ko‘pincha yetarli emas deb baholanadi, chunki tirbandliklarda avtobuslar foydasiz bo‘lib qoladi, ularsiz metro ham to‘liq yuklanmaydi. Hukumat bu muammoni hal qilish uchun tezkor avtobuslar tizimini rivojlantirishga va boshqa yangi transport turlarini joriy etishga intilmoqda.
1998-yilda Hindiston Oliy sudi Dehlidagi barcha jamoat transporti vositalarini an’anaviy benzin yoki dizel o‘rniga siqilgan tabiiy gazga o‘tkazishni buyurdi. Bu shahardagi havo sifatini biroz yaxshilashga yordam berdi.
Fan
Dehli ilm-fan markaziga ham aylangan va nafaqataxborot texnologiyalari, telekommunikatsiya, balki tabiiy va amaliy fanlarda ham yetakchi o‘rin tutadi. Hindiston IT sohasining 30 % i Dehlida jamlangan (bu borada u faqatBangalordan ortda qoladi, chunki u yerda IT mutaxassislarining 35 % i to‘plangan).
Madaniyat
Hinduiylik va islom sivilizatsiyalari tutashgan joyda joylashgani tufayli Dehli Hindiston yarimorolida yashovchi ko‘plab xalqlar va ularning madaniy an’analari qorishgan makonga aylangan.
Dehli madaniyati shahar Hindistonning siyosiy markazi sifatida an’anaviy ahamiyatga ega bo‘lgani tufayli ko‘p asrlar davomida atrof hududlar madaniyatidan ajralib turgan. Bu, xususan, shahar bo‘ylab ko‘plab mahobatli inshootlar qurilishida namoyon bo‘lgan. Masalan,Hindiston arxeologiya boshqarmasi 1.200 ta uy va yana 175 ta inshootga milliy meros yodgorligi maqomini bergan. Eski shahar deb ataladigan hududda boburiy va turkiy hukmdorlar hind-islom me’morchiligi uslubida bir qancha yirik inshootlar, jumladan Hindistondagi eng katta masjid —Jome masjidi va Qizil qal’ani barpo etgan. Qizil qal’adan tashqari Dehlidagi islom me’morchiligining yana ikki namunasi —Qutb Minor majmuasi vaHumoyun maqbarasi — Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Safdarjung maqbarasi atrofidagi bog‘lar boburiylar bog‘-park san’atining go‘zal namunasidir. Shaharning yana boshqa mashhur tarixiy yodgorliklari orasidaHindiston darvozasi, 18-asr Jantar-Mantar rasadxonasi va 16-asrda qurilgan Purana Qila qal’asi bor. Boshqa diniy inshootlar orasida hinduiylikka oid mashhur Lakshminarayan ibodatxonasi vaAkshardxam hamdabahoiylikka oid Lotus ibodatxonasi mavjud. Raj-Ghat yodgorligiMahatma Gandi va boshqa taniqli shaxslar xotirasiga bag‘ishlangan.Nyu-Dehlida Britaniya mustamlakachilik me’morchiligining noyob namunalari bo‘lgan katta hukumat binolari majmuasi mavjud. Ular orasidaRashtrapati Bxavan, Kotibiyat binosi,Rajpatx xiyoboni, Vijay Chovk maydoni vaHindiston parlamenti.
binosi eng mashhurlaridir. Nyu-Dehlining poytaxtlik vazifalari shahardagi bayram va tadbirlarni umummilliy darajaga ko‘taradi. Respublika kuni, Mustaqillik kuni va Gandi Jayanti (Mahatma Gandining tug‘ilgan kuni) kabi davlat bayramlari bu yerda katta ko‘tarinkilik bilan nishonlanadi. Mustaqillik kuni (15-avgust)Hindiston bosh vaziri mamlakat xalqigaQizil qal’adan murojaat qiladi. Ko‘pchilik shahar aholisi erkinlik ramzi sanaladigan varraklarni uchirish orqali bayramni nishonlaydi. Respublika kunida shaharda mamlakatning harbiy qudrati va madaniy boyligini namoyish etuvchi katta harbiy-madaniy parad o‘tkaziladi. Dehli asrlar davomida murakkab va ko‘p qirrali madaniyati bilan mashhur. Bu xilma-xillik ayniqsaFul Valon Ki Sair festivali yaqqol namoyon bo‘ladi. Festival har yili sentabrda o‘tkaziladi. Unda gullar so‘fiy avliyo Qutbiddin Baxtiyor Kaki (13-asr) maqbarasiga hamda hinduiylikka oid Yogmaya ibodatxonasiga taqdim etiladi. Har ikkisi Mehrauli.
hududida joylashgan. Dehlida diniy festivallar keng nishonlanadi. Ular orasidaDivali (hinduiylarning «chiroqlar bayrami»),Mahavira-Jayanti (jaynlarning Mahavira tug‘ilgan kuni), Guru Nanak Jayanti (sikxlarning guru Nanak), Durga Puja (hinduiylarning bengal an’analaridagi Durgaga sig‘inish marosimi),Holi (hinduiylarning «bahor bayrami»),Loxri (hinduiylarning «hosil bayrami»),Mahashivaratri (hinduiylarning «Shiva kechasi»),Vasanta Panchami (hinduiylikdaSarasvatiga), sig‘inish), Ramazon hayiti (musulmonlarning «ro‘zadan chiqish bayrami») vaVesak yoki Budda Jayanti (buddaviylarda Buddaning tug‘ilgan kuni) bor. Aynan Dehliga xos asosiy bayramlarga Qutb festivali (kechqurunQutb majmuasida Hindiston bo‘ylab kelgan musiqachilar va raqqoslar chiqish qiladigan madaniy tadbir), varrak uchirish festivali hamda Xalqaro mango festivali kiradi. Har ikki yilda Nyu-Dehlidagi Pragati-Maydan ko‘rgazma majmuasida Osiyoning eng katta avtomobil ko‘rgazmasi —Auto Expo o‘tkaziladi. Shuningdek, har ikki yilda Pragati-Maydanda dunyodagi ikkinchi eng yirik kitob ko‘rgazmasi — Jahon kitob yarmarkasi bo‘lib o‘tadi. Unda 23 tagacha mamlakat qatnashadi. Shahar aholisi ko‘p kitob o‘qigani sababli Dehli ba’zan Hindistonning «kitoblar poytaxti» deb ataladi.
Shahar aholisining turli millatlardan iboratligi va muhojirlar sonining ko‘pligi sababli Dehlidahind oshxonasining deyarli barcha yo‘nalishlari, jumladan rajastxon, maharashtra va haydarobod oshxonalari mavjud. Janubiy Hindiston taomlariga idli,sambar va dosa kiradi. Panjob va mug‘lay oshxonasi taomlari orasidakaboblar va biryani bor. Mahalliy taomlardandaxi-papri — chaatning bir turi mashhur. Shaharda xorijiy, jumladan italyan, yapon va xitoy taomlarini taklif qiluvchi bir nechta restoran markazlari ham bor.
Tarixan Dehli doimoShimoliy Hindistonning muhim savdo markazi bo‘lib kelgan. Eski Dehlida boburiylar davridan ko‘plab izlar saqlangan. Bu faqat tor ko‘chalar chigalida va imperator saroyi amaldorlarining ko‘plab qarorgohlarida emas, balki qadimiy bozorlarda ham namoyon bo‘ladi. Bu bozorlardamangodan tortib xalq tabobati dorilari solingan shishalar, kumush taqinchoqlar, to‘y liboslari va matolargacha turli mahsulotlar sotiladi. Taxminan uch asrlik tarixga ega Chandni Chovk bozori eng eski va eng yirik bozorlardan bo‘lib, unda zargarlik buyumlari vasarilarning katta tanlovi bor. Mahalliy hunarmandchilikning o‘ziga xos namunalari — «zardo‘zi» (so‘zma-so‘z «oltin bilan kashta tikish») uslubidagi kiyimlar va «minkari» (sirlangan buyumlar). Umuman, Dehli san’ati juda xilma-xil bo‘lib, uzoq tarixi davomida mamlakatdagi ko‘plab uslublarning unsurlarini o‘zlashtirgan. Hunarmandchilik va san’at buyumlarini Dilli-Haat bozoridan, musulmonlar majmuasiXaus-Xazdan va Pragati-Maydan majmuasidagi ko‘rgazmalardan sotib olish mumkin.
Ta’lim


Osiyoda reyting bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda turgan texnika oliygohi. Dehlidagi maktablar va oliy o‘quv yurtlariga Ta’lim boshqarmasi, Milliy poytaxt hududi hukumati va xususiy tashkilotlar rahbarlik qiladi. Hindistonning aksariyat shtatlaridagi kabi, Dehlida ta’lim boshlang‘ich (7–11 yosh), oraliq (12–15 yosh) va o‘rta (16–18 yosh) bosqichlarga bo‘linadi. O‘rta maktab yoki uning yuqori sinflari o‘rniga kasbiy ta’lim olish mumkin. Shu bosqichda gumanitar fanlar, tijorat, umumiy fanlar va ayrim texnik yo‘nalishlarga ixtisoslashish boshlanadi. Politexnika institutlari va boshqa kollejlarga o‘rta maktabning ikki yili tugagandan keyin, universitetlarga esa 4 yildan so‘ng kiriladi. Tibbiyot, huquqshunoslik, muhandislik va ilmiy mutaxassisliklar bo‘yicha ta’limni faqat so‘nggi bosqichda olish mumkin.
O‘quv yilining 2004—2005-yildagi ma’lumotlariga ko‘ra, shaharda 2.515 boshlang‘ich, 635 oraliq, 504 o‘rta va 1208 yuqori o‘rta maktab ishlagan. Boshlang‘ich maktablarda 1,53 mln, oraliq maktablarda 822 ming, o‘rta maktablarda 669 ming o‘quvchi o‘qigan. Ularning 51 % i erkak, 49 % i ayol bo‘lgan. Shu yili Dehli hukumati ta’limga hudud yalpi ichki mahsulotining 1,58–1,95 % ini sarflagan. Dehlidagi barcha darajadagi maktablarning 27 % i xususiydir. Ularda ko‘pincha ingliz yoki hind tilida dars o‘tiladi. Bu maktablarni uchta tashkilot boshqaradi: Maktab sertifikati imtihonlari kengashi (CISCE), Markaziy o‘rta ta’lim kengashi (CBSE) va Milliy ochiq ta’lim instituti (NIOS).
Oliy ta’lim muassasalari orasida2004—2005-yilda 165 ta kollej (ulardan 5 tasi tibbiyot va 8 tasi muhandislik), 9 ta universitet maqomiga tenglashtirilgan muassasa (deemed universities) va 5 ta universitet faoliyat yuritgan:
- Dehli universiteti,
- Jomiya Milliya Islomiya,
- Indira Gandi nomidagi milliy ochiq universitet (IGNOU).
- Javoharlal Neru nomidagi universitet,
- Universitet —Indraprastxa Guru Gobind Singx (GGSIPU).
GGSIPU hudud hukumati tomonidan boshqariladi, qolganlari esa markaziy universitetlar, ya’ni Hindiston hukumati tasarrufida. IGNOU faqat kechki va masofaviy ta’limga mo‘ljallangan. Dehlidagi boshqa mashhur oliy ta’lim muassasalari:
- Butun Hindiston tibbiyot fanlari instituti,
- Jomiya Hamdard,
- Hindiston xalqaro savdo instituti,
- Hindiston qishloq xo‘jaligi tadqiqotlari instituti,
- Dehlidagi Hindiston texnologiya instituti,
- Dehli texnologiya universiteti,
- Hindiston huquq instituti,
- Ledi Harding tibbiyot kolleji,
- Milliy moda texnologiyalari instituti,
- Maulana Azad tibbiyot kolleji,
- Netaji Subxas texnologiya instituti,
- Universitet tibbiyot fanlari kolleji.
2008-yilda Dehli aholisining taxminan 16 % i kamida kollejni tamomlaganlik diplomiga ega bo‘lgan.
Ommaviy axborot vositalari

Nyu-Dehli Hindiston poytaxti bo‘lganligi sababli shahar siyosiy yangiliklarning doimiy diqqat markazida turadi; jumladan parlament majlislari muntazam televideniye orqali jonli efirga uzatiladi. Shaharda ko‘plab umummilliyaxborot agentliklari, jumladan mamlakatning eng yirik«Press Trust of India» va «Asian News International» agentliklarining bosh qarorgohlari mavjud. Shaharda davlatga qarashli«Doordarshan» kompaniyasining ikkita bepul telekanali va ingliz, hind hamda Hindistonning hududiy tillarida ko‘rsatuv uzatuvchi bir nechta kabel kanallari mavjud.Sun’iy yo‘ldosh televideniyesi unchalik keng tarqalmagan.
Bosmagazetalar ham Dehlida mashhurligini saqlab qolgan.2004—2005-yilda shaharda 1.029 ta gazeta 13 tilda chop etilgan. Ulardan 492 tasi hind tilida bo‘lib, eng mashhurlari: «Navbharat Times», «Hindustan Dainik», «Punjab Kesari», «Dainik Jagran», «Dainik Bhaskar» va «Dainik Desbandhu». Shahardagi eng mashhur ingliz tilidagi gazetalar:«Hindustan Times», «The Times of India», «The Hindu», «The Indian Express», «Business Standard», «The Pioneer» va «Asian Age». Boshqa tillardagi gazetalar orasida Dehlida eng mashhuri«Malayala Manorama».
dir. Radio Dehlida uncha ommabop emas, biroqFM diapazonidagi radiostansiyalar2006-yildan beri barqaror tinglovchilar auditoriyasiga ega. Dehlida bir qancha xususiy va davlat radiostansiyalari ishlaydi. Ular orasida dunyoning eng yirik radiokompaniyalaridan biri bo‘lgan All India Radio (AIR) 6 ta radiokanalda 10 tilda eshittirish olib boradi. Shahardagi boshqa mashhur radiostansiyalar: «Aaj Tak», «Radio City» (91,1 MGts), «Big FM» (92,7 MGts), «Red FM» (93,5 MGts), «Radio One» (94,3 MGts), «Hit FM» (95 MGts), «Apna Radio», «Radio Mirchi» (98,3 MGts), «FM Rainbow» (102,4 MGts), «Fever FM» (104 MGts), «Meow FM» (104,8 MGts), «FM Gold» (106,4 MGts).
Sport

Dehlida eng ommabop sport turi —kriket. Shaharda bir qancha kriket stadionlari, jumladan Hindistondagi eng qadimgi kriket stadioni Feroz Shoh Kotla bor. Shahar jamoalari orasida birinchi darajali Hindiston kriket chempionati — Ranji Trophyda ishtirok etadigan «Delhi Football Team», Hindiston premyer-ligasining «Delhi Daredevils» va Hindiston kriket ligasining «Delhi Giants» (ilgari «Delhi Jets») jamoalari mashhur.
Shahardagi boshqa mashhur sport turlari:chim ustidagi xokkey, futbol, basketbol, tennis, golf, badminton, suzish, karting, og‘ir atletika va stol tennisi.
. Dehlidagi boshqa mashhur stadionlar —Javoharlal Neru stadioni va Indira Gandi yopiq stadioni. Ularda ko‘plab sport va madaniy tadbirlar o‘tkaziladi. Ilgari Dehlida bir qator milliy va xalqaro sport musobaqalari, jumladan birinchi va to‘qqizinchiYozgi Osiyo o‘yinlari bo‘lib o‘tgan. Dehli, shuningdek,Hamdo‘stlik o‘yinlariga 2010-yilgi musobaqaga mezbonlik qilgan. Dehli 2014-yilgi Osiyo o‘yinlarini o‘tkazish huquqini qo‘lga kirita olmagan, biroq 2020-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlariga mezbonlikka nomzod sifatida ko‘rilayotgan edi.
Ekologik holati

Boshqa ko‘plab yirik shaharlardagi kabi, Dehli havosi ifloslanishdan aziyat chekadi. Ifloslanishning eng katta ulushi — barcha chiqindilarning 67 % i yoki kuniga 3 ming tonnasi — transport hissasiga to‘g‘ri keladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra,2011-yilga kelib Dehlidagi transport vositalari soni 6 mln taga yetishi kutilgan. Ifloslanishning yana 25 % iga 125 ming sanoat korxonasi va shahardagi uchta ko‘mir yoqadigan issiqlik elektr stansiyasi sabab bo‘ladi. Miqdori jihatidan uncha katta bo‘lmasa-da, zaharliligi yuqori bo‘lgan chiqindilarni xaroba mahallalar aholisi chiqaradi: ular ko‘pincha plastik va shu kabi materiallarni ham o‘z ichiga olgan chiqindilarni yoqadi. Shunga qaramay, Dehli havo ifloslanishiga qarshi kurashda ayrim yutuqlarga erishgan. 1998dan2000-yilgacha shahardagi ifloslanish taxminan uchdan birga kamaygan. Bunga, avvalo, yoqilg‘i uchun qat’iyroq standartlar joriy etilishi va jamoat transporti hamdaavtorikshalarni siqilgantabiiy gazga o‘tkazish hisobiga erishilgan. 2004—2006-yildan boshlab ifloslanish yana ortgan. Bunga transport vositalari umumiy sonining ko‘payishi ham, dizel avtomobillar ulushining ortishi ham sabab sifatida ko‘rsatiladi.
G‘arb shaharlariga nisbatan Dehlining umumiy sanitariya holati og‘ir va muammoli deb baholanadi. Jumladan, Dehli Oliy sudi komissiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, aholining taxminan 50 % i qoniqarsiz gigiyena sharoitlarida yashaydi. Biroq shaharning hamma joyida sanitariya holati bir xil emas. Ayniqsa xaroba mahallalarda muammolar keskin, ammo ular shaharning barcha eski tumanlarida ham sezilarli. Aksincha,Nyu-Dehli nisbatan tozaligi bilan ajralib turadi. Shuningdek,Dehli metrosi tizimida chiqindilar bilan kurash muvaffaqiyatli olib boriladi va tozalik saqlanadi.
Birodarlashgan shaharlar
Seul, Janubiy Koreya
Chikago, AQSh
London, Buyuk Britaniya
Los-Anjeles, AQSh
Sidney, Avstraliya
Kuala-Lumpur, Malayziya
Moskva, Rossiya
Tokio, Yaponiya
Ulan-Bator, Mo‘g‘uliston
Sankt-Peterburg, Rossiya
Hamkor shaharlar va mintaqalar:
Galereya
- Hindiston darvozasi 90 000 dan ortiq halok bo‘lgan hind askarlarini — Afg‘on urushlari va Buyuk urush davrida — yodga soladi
- Dehlidagi temir ustun (milodiy IV–V asrlar)
- Dunyodagi eng baland g‘ishtdan qurilganminora — Qutb Minor, balandligi 72,5 metr
Adabiyotlar
- Dehli, Hindistondagi shahar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Havolalar
- Delhi. Arxivlangan: asl nusxasi 10-fevral 2007-yil. «India Governement» — hukumat departamentlari ro‘yxati (ishlamaydigan havola)
- Government of National Capital Territory of Delhi. Arxivlangan: asl nusxasi 19-sentabr 2010-yil. — Dehli hukumatining rasmiy veb-sayti
- Municipal Corporation of Delhi — Dehli munitsipal korporatsiyasining rasmiy sahifasi
- New Delhi Municipal Corporation. Arxivlangan: asl nusxasi 10-fevral 2007-yil. — Nyu-Dehli munitsipal korporatsiyasining rasmiy sahifasi
- Delhi Capital — Delhi Capital portali
- Delhi helpline — Delhi helpline portali


