

Ummon Abu-Dabi (BAA) Dubay (BAA) Sharja (BAA) Ajman (BAA) Umm al-Qayvayn (BAA) Ras al-Xayma (BAA) Fujayra (BAA)
Birlashgan Arab Amirliklari (arab. الإِمَارات العربِيَّة المُتَّحِدة [al ʔimaːˈraːt al ʕaraˈbijːa al mutˈtaħida], ingl. United Arab Emirates; qisqacha — Arab Amirliklari yoki shunchaki Amirliklar, qisqartmasi — BAA) — federativ davlat — Yaqin Sharqda joylashgan, yettita amirlikdan (arab. إِمَارَاتُ [imorot], birlik shakli إِمَارَة [imora]) iborat bo‘lib, ularning har biri mutlaq monarxiya: Abu-Dabi, Ajman, Dubay, Ras al-Xayma, Umm al-Qayvayn, Fujayra va Sharja.
Davlatga Birlashgan Arab Amirliklari prezidenti rahbarlik qiladi. Bu lavozimni amir — eng yirik amirlik bo‘lgan Abu-Dabi hukmdori egallaydi. Birlashgan Arab Amirliklarining poytaxti ham shu nomdagi poytaxt shahar hisoblanadi.
Amirliklar orasida eng yirik va eng boy hisoblangan Abu-Dabi amirligining bu qadar muhim mavqega ega bo‘lishi ko‘p jihatdan BAA ma’muriy tuzilishida har bir amirlikka o‘z hududidagi uglevodorod zaxiralarini tasarruf etish huquqi berilgani bilan bog‘liq. Shu sababli mamlakatning umumiy siyosatini belgilashda amirliklarning ta’siri amalda ularning neft zaxiralariga qarab taqsimlanadi. Masalan, Dubay amiri BAA hukumati rahbari hisoblanadi.
BAA davlati Osiyoning janubi-g‘arbida, Arabiston yarimorolining sharqiy qismida joylashgan. U g‘arb va janubda Saudiya Arabistoni, janubi-sharqda esa Ummon bilan, shimoli-sharqda esa Ummonning yarim eksklavi — Musandam gubernatorligi va uning to‘liq eksklavi bo‘lgan Musandam viloyati Madha bilan chegaradosh. Mamlakatni Fors va Ummon qo‘ltiqlari suvlari yuvib turadi.
2020-yilda BAA aholisi 10 207 863 kishini tashkil etgan. Ularning katta qismi (70 % gacha) Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyodan kelgan mehnat migrantlaridir. Tub aholi asosan musulmon-sunniylardan iborat.
Mamlakatda katta neft zaxiralari mavjud bo‘lib, uning eksporti YAIMning salmoqli qismini tashkil etgan (56,4 % — 1980-yilda, 41,1 % — 1995-yilda). Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish natijasida 2009—2013-yillarda neft-gaz tarmog‘ining YAIMdagi ulushi 40 % dan past bo‘lgan. XXI asrda BAA dunyodagi yetakchi 10 davlat qatoriga muntazam kiradi — neft qazib olish bo‘yicha.
Tarix
Milodiy VII asrda Fors qo‘ltig‘ining janubiy va Ummon qo‘ltig‘ining shimoli-g‘arbiy qirg‘oqlarida joylashgan kichik shayxliklar Arab xalifaligi tarkibiga kirgan. Xalifalik mahalliy aholi orasida islom dinini yoygan. Shu davrda Dubay, Sharja, Fujayra shaharlari vujudga kelgan. Xalifalik zaiflashgani sari shayxliklarning muxtoriyati kengaygan. X—XI asrlarda Arabiston yarimorolining sharqiy qismi qarmatiylar davlati tarkibida bo‘lgan, davlat parchalangach hudud Ummon ta’siriga o‘tgan.
Aynan XV asr oxirida mintaqada Yevropa davlatlarining ta’siri paydo bo‘la boshlagan. Portugaliya yarimorolda mustahkam o‘rnashgan birinchi g‘arb davlati bo‘lib, quyidagi hududlar ustidan nazorat o‘rnatgan: Bahrayn va Julfor, shuningdek, Hurmuz bo‘g‘ozi.
Milodiy XVIII asrdan boshlab asosan savdo bilan shug‘ullangan qirg‘oqbo‘yi arab knyazliklari aholisi Buyuk Britaniya bilan kurashga kirishgan. Britaniya kemalari Fors qo‘ltig‘i portlari o‘rtasidagi yuk tashishni monopollashtirib, aholining asosiy tirikchilik manbaidan mahrum etgan. Bu «Ost-Indiya kompaniyasi» va mahalliy arab aholisi o‘rtasida uzluksiz to‘qnashuvlarga sabab bo‘lgan. Inglizlar ularni qaroqchilar deb atagan, knyazliklar hududini esa «Qaroqchilar sohili».
Britaniya protektorati
Ost-Indiya kompaniyasi Fors qo‘ltig‘iga muntazam ravishda harbiy ekspeditsiyalar yuborib turgan va 1820-yilda yettita arab knyazligi amir va shayxlarini «Umumiy shartnoma»ni imzolashga majbur qilgan. Bu shartnoma hududda inglizlar hukmronligiga asos solgan va Ummonning uch qismga — Ummon imomatiga, Maskat sultonligiga va «Qaroqchilar sohiliga» uzil-kesil bo‘linishini boshlab bergan. 1853-yildan bu knyazliklar umumiy tarzda «Shartnomaviy Ummon» deb atala boshlangan.
Knyazliklar hududida Britaniya harbiy bazalari tashkil etilgan. Siyosiy hokimiyatni Britaniyaning siyosiy vakili amalga oshirgan. Shunga qaramay, Britaniya protektorati o‘rnatilishi mintaqaga xos an’anaviy patriarxal tuzumni yemirmagan. Mahalliy aholi qadimiy an’analarga sodiq qolgan. Aholi sonining kamligi va turli qabilalar o‘rtasidagi doimiy ichki nizolar tufayli ular mustamlakachilarga jiddiy qarshilik ko‘rsata olmagan.
Bu hududlarda avval ham, hozir ham yetakchi qabila Bani Yas hisoblanadi. U dastlab Liva vohasi va Al-Aynning unumdor yerlari atrofida yashagan. 1833-yilda Bani Yas qabilasining bir tarmog‘i — Maktumlar urug‘i vohalardan ko‘chib, Dubayda o‘rnashgan va shahar mustaqilligini e’lon qilgan. Shu tariqa bugungacha Dubay amirligini boshqarib kelayotgan Maktumlar sulolasiga asos solingan.
1920-yillarning boshida Shartnomaviy Ummonda mustaqillik uchun kurash kuchaygan. Bu harakat ayniqsa Sharja va Ras al-Xaymada keng tus olgan. Ayni vaqtda Amirliklar hamda butun Yaqin Sharq tarixida burilish yasagan voqea yuz bergan: Fors qo‘ltig‘ida nihoyatda boy neft zaxiralari topilgan.
1922-yilda inglizlar shayxlarning neft qidirish va qazib olish bo‘yicha konsessiya berish huquqini nazoratga olgan. Biroq Shartnomaviy Ummonda neft qazib olinmagan, knyazliklarning asosiy daromadi marvarid savdosidan kelgan. 1950-yillarda neft qazib olish boshlangach, mintaqaga xorijiy sarmoyalar oqib kela boshlagan. Neft savdosidan tushgan daromad mahalliy aholining turmush darajasini sezilarli oshirish imkonini bergan. Ammo knyazliklar Britaniya protektorati ostida qolavergan. 1964-yilda bunga qarshi Arab davlatlari ligasi chiqib, arab xalqlarining to‘liq mustaqillikka bo‘lgan huquqini e’lon qilgan. 1968-yilda Buyuk Britaniya hukumati 1971-yil oxirigacha Britaniya qo‘shinlarini turli hududlardan, xususan, Suvaysh kanalidan sharqda joylashgan Fors qo‘ltig‘i davlatlaridan olib chiqish niyatini ma’lum qilganidan so‘ng, knyazliklar Fors qo‘ltig‘i arab knyazliklari federatsiyasini tuzish haqida bitim imzolagan. Ushbu federatsiya tarkibiga Bahrayn va Qatar ham kirishi kerak edi, biroq keyinchalik ular mustaqil davlatlar bo‘lib shakllangan.
Mustaqil davlat
2-dekabr 1971-yilda Shartnomaviy Ummonning yetti amirligidan oltitasi Birlashgan Arab Amirliklari nomi ostida federatsiya tuzilganini e’lon qildi. Yettinchi amirlik — Ras al-Xayma unga biroz keyin, 10-fevral 1972-yilda qo‘shildi.
Mustaqillikka erishish Saudiya Arabistonining qat’iy energetika siyosati tufayli neft va neft mahsulotlari narxi keskin oshgan davrga to‘g‘ri keldi. Bu yangi davlatning iqtisodiyot va tashqi siyosatda mustaqil qadamlar tashlashini yengillashtirdi. Neft daromadlarini sanoat va qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga mohirona yo‘naltirish hamda ko‘plab erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etish orqali Amirliklar qisqa muddatda nisbiy iqtisodiy farovonlikka erishdi. Turizm va moliya sohalari ham sezilarli rivojlandi.
Geografiya

Birlashgan Arab Amirliklari Arabiston yarimorolining shimoli-sharqida, Fors qo‘ltig‘i sohillarida joylashgan. Quruqlikda BAA janub va g‘arbda Saudiya Arabistoni, sharqda esa Ummon bilan chegaradosh. Uning shimoliy qirg‘og‘i Fors qo‘ltig‘i orqali Eronga qarama-qarshi joylashgan, Qatar esa shimoli-g‘arbda atigi 50 km uzoqlikda. Barcha amirliklarning umumiy maydoni taxminan Portugaliya hududiga teng. Abu-Dabi amirligi BAA jami maydonining 85 % ini egallaydi, eng kichik amirlik — Ajman esa atigi 250 km² maydonga ega.
Birlashgan Arab Amirliklari hududining katta qismini Rub al-Xoli cho‘li egallaydi. Bu dunyodagi eng yirik qumli hududlardan biridir. BAAning sohilbo‘yi hududlarida tuz konlari mavjud. Tog‘li relyef mamlakatning shimoliy va sharqiy qismlariga xos. Hayvonot dunyosi vakillaridan Arabiston qoploni va tabiatga qayta kiritilgan Arabiston oriksi uchraydi, biroq bir o‘rkachli tuyalar va yovvoyi echkilarni ko‘proq ko‘rish mumkin. Bahor va kuzda Markaziy Osiyo va Sharqiy Afrikadan uchib o‘tadigan qushlarning katta to‘dalarini mamlakat shimolida kuzatish mumkin. Fujayra va Ras al-Xaymaning tog‘li hududlaridan tashqarida o‘simliklarning aksariyati davlatning ko‘kalamzorlashtirish dasturi natijasidir. Masalan, mamlakatning sharqiy chegarasidagi Buraymi vohasidagi xurmozorlar shahar bog‘laridan keltirilgan ko‘chatlar bilan barpo etilgan.
Iqlim
Mamlakat iqlimi juda issiq va quruq (tropik cho‘l iqlimi). Qum bo‘ronlari tez-tez sodir bo‘ladi. Yoz oylarida soyadagi o‘rtacha maksimal harorat taxminan 40—45 °C, ammo ko‘pincha 50 °C ga yetadi. Qishda kunduzi 20—23 °C bo‘ladi, tunda sovuqroq; biroq muzlash hodisalari nihoyatda kam uchraydi. Yog‘ingarchilik notekis taqsimlangan, asosan noyabrdan maygacha kuzatiladi; yillik miqdori taxminan 100 mm.
Cho‘l iqlimi o‘simliklar uchun noqulay bo‘lishiga qaramay, Dubayda dunyodagi eng yirik gullar bog‘i ochilgan.
Aholi

Quyidagi manba — Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobi: 2021-yil iyul holatida BAA aholisi 9 856 612 kishini tashkil etgan. BMT hisob-kitoblariga ko‘ra, 2019-yil o‘rtalarida mamlakat aholisi 9 771 000 kishi bo‘lgan; muhojirlar uning 87,9 % ini tashkil etgan. 2015-yilgi baholashga ko‘ra, BAA aholisining 11,6 % i tub amirlikliklar, janubiy osiyoliklar — 59,4 % (jumladan, 38,2 % hindistonliklar, 9,5 % Bangladesh, 9,4 % pokistonliklar, 2,3 % — boshqa Janubiy Osiyo), mamlakatlari fuqarolari), misrliklar — 10,2 %, , filippinliklar — 6,1 %, boshqa mamlakatlar fuqarolari — 12,8 %.
Shahar aholisi — 87,3 % (2021-yil). Eng yirik va eng tez rivojlanayotgan shahar — Dubay bo‘lib, unda 2,5 milliondan ortiq kishi yashaydi. Boshqa yirik shaharlar — Abu-Dabi (poytaxt), Sharja, Al-Ayn va Fujayra. Tug‘ilishning umumiy koeffitsiyenti 2021-yilda har bir ayolga 1,65 tug‘ilishni tashkil etgan. Savodxonlik darajasi — 93,8 %; erkaklarda — 93,1 %, ayollarda — 95,8 % (2015-yil). Aholining qariyb 14,45 % i 15 yoshgacha, 83,65 % i 15—65 yoshda, 1,9 % i 65 yoshdan katta. 2021-yilda tug‘ilish ko‘rsatkichi 10,87 (har 1000 kishiga), o‘lim ko‘rsatkichi 1,51 (har 1000 kishiga), immigratsiya ko‘rsatkichi −3,18 (har 1000 kishiga) deb baholangan; aholi o‘sishi 0,62 % ni tashkil etgan. Chaqaloqlar o‘limi — 5,25 (har 1000 yangi tug‘ilgan chaqaloqqa). Kutilayotgan umr davomiyligi 2021-yilda 79,37 yilni (erkaklarda 78,04 yil, ayollarda 80,78 yil) tashkil etgan. 2020-yilda aholining o‘rtacha yoshi 38,4 yil (erkaklar — 40,4 yil, ayollar — 31,5 yil) bo‘lgan. Mamlakatda yashovchilarning 85 % i BAA fuqarosi emas. Arab muhojirlari asosan turmush darajasi pastroq boshqa arab mamlakatlaridan (Yaman, Iroq, Misr, Sudan) kelgan. Sharqiy va Markaziy Afrika mamlakatlaridan, xususan, Somali, Efiopiya, Tanzaniya va Eritreya.
Aholini ro‘yxatga olish va so‘nggi rasmiy baholashlar bo‘yicha Amirliklar aholisi soni:
| Amirlik | Aholini ro‘yxatga olish
15.12.1980 |
Aholini ro‘yxatga olish
17.12.1985 |
Aholini ro‘yxatga olish
17.12.1995 |
Doimiy yashovchilar
06.12.2005-yildagi aholini ro‘yxatga olish |
Baholash
01.07.2010 |
Baholash
01.07.2015 |
Baholash
01.07.2016 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| BAA | 1 042 099 | 1 379 303 | 2 411 041 | 4 106 427 | 8 264 070 | 8 900 000 | 9 121 167 |
| Abu-Dabi | 451 848 | 566 036 | 942 463 | 1 399 484 | 1 967 659 | 2 784 490 | 2 908 173 |
| Ajman | 36 100 | 54 546 | 121 491 | 206 997 | 263 000 | … | … |
| Fujayra | 32 189 | 43 753 | 76 180 | 125 698 | 163 751 | 213 712 | 225 360 |
| Sharja | 159 317 | 228 317 | 402 792 | 793 573 | 1 060 000 | 1 405 843 | … |
| Dubay | 276 301 | 370 788 | 689 420 | 1 321 453 | 1 837 610 | 2 383 017 | 2 566 209 |
| Ras al-Xayma | 73 918 | 96 578 | 143 334 | 210 063 | … | 345 000 | … |
| Umm al-Qayvayn | 12 426 | 19 285 | 35 361 | 49 159 | 65 000 | … | … |
Din
BAA fuqarolarining deyarli barchasi musulmonlar bo‘lib, ularning 85 % i sunniylar, 15 % i esa shialardir. Amirliklar migratsiya xizmatlari ma’lumotlariga ko‘ra, muhojirlarning qariyb 55 % i ham musulmonlar, 25 % i hindular, 10 % — xristianlar, 5 % — buddaviylar. Qolgan 5 % boshqa ozchiliklar, jumladan sikxlar va bahoiylar hissasiga to‘g‘ri keladi. Rejalashtirish vazirligi tadqiqotiga ko‘ra, chet elliklar bilan birga BAAdagi jami 4,1 million aholining to‘rtdan uch qismi musulmonlar.
Dubay — gurdvara va mandir mavjud bo‘lgan yagona amirlik. Har bir amirlikda cherkovlar bor. 2011-yilda Arab Amirliklari hududida xristianlik tarixidagi birinchi pravoslav ibodatxona majmuasi — Sharjadagi Muqaddas havoriy Filipp ibodatxonasi (Rus pravoslav cherkovi).
Tillar

Rasmiy til — arab tili, shuningdek, ingliz, hind, malayalam, urdu, pushtu, tagal va fors tillari keng qo‘llanadi.
Dubayga rus tilida so‘zlashuvchi sayyohlar ko‘p kelgani bois, rus tilidagi peshlavha va e’lonlar juda ko‘paygan. Turistik markazlar, mehmonxonalar va do‘konlarda ham ko‘pchilik rus tilida gapiradi.
Migratsiya siyosati
Mamlakat ishchi kuchining 90 % ini Hindiston, Pokiston va Bangladeshdan kelgan muhojirlar tashkil qiladi. Siyosiy barqarorlik, zamonaviy infratuzilma va qulay iqtisodiy sharoit yuqori malakali hamda past malakali migrantlarni jalb etadi.
1971-yilda mamlakatning iqtisodiy o‘sishi va yuqori turmush darajasini saqlab qolish uchun hukumat muhojir ishchilar uchun «Kafala homiylik tizimi» (keyinchalik — Kafala) deb atalgan vaqtinchalik dastur joriy qildi. U chet el fuqarolari va kompaniyalarga migrantlarni ishga yollash imkonini berdi.
Ma’muriy-hududiy tuzilishi

| Amirlik | Asl nomi |
Ma’muriy markazi |
Maydoni, km² | Aholisi, kishi |
|---|---|---|---|---|
| Abu-Dabi | أبو ظبي | Abu-Dabi | 67 340 | 1 463 491 |
| Ajman | عجمان | Ajman | 259 | 260 492 |
| Dubay | دبي | Dubay | 3 885 | 2 262 000 |
| Ras al-Xayma | رأس الخيمة | Ras al-Xayma | 1 683 | 191 753 |
| Umm al-Qayvayn | أم القيوين | Umm al-Qayvayn | 777 | 59 098 |
| Fujayra | الفجيرة | Fujayra | 1 166 | 118 933 |
| Sharja | الشارقة | Sharja | 2 590 | 656 941 |
Siyosiy tuzum
BAA davlat tuzilishi respublika va monarxiya boshqaruvining o‘ziga xos uyg‘unligidan iborat. BAA federativ monarxik davlat bo‘lib, yettita mutlaq monarxiyadan iborat. BAA prezidenti — Abu-Dabi amiri, hukumatni esa Dubay amiri boshqaradi.
Federatsiya Oliy kengashi
Federatsiya Oliy kengashi BAA davlat boshqaruvi tizimida eng yuqori o‘rinni egallaydi. Kengash yettita amirlikning barcha rahbarlaridan iborat. Kengash davlatning umumiy siyosatini belgilaydi, Vazirlar kengashi esa ushbu siyosatni amalga oshirish uchun Oliy kengash oldida javob beradi. Tashqi va ichki siyosatni belgilashdan tashqari, Oliy kengash mamlakat davlat tuzilishi tamoyilini qayta ko‘rib chiqish huquqiga ega. Kengash, shuningdek, Vazirlar kengashi raisi lavozimiga nomzodni tasdiqlaydi.
Kengash har yili oktabr oyi boshida yig‘iladi va sessiya davomida har ikki oyda yalpi majlis o‘tkazishi shart. Zarurat tug‘ilganda yoki kengash a’zolari talabiga binoan rais navbatdan tashqari majlis chaqirish huquqiga ega. Har qanday qarorni qabul qilish uchun majlisda kamida besh nafar a’zo, jumladan, Abu-Dabi va Dubay amirliklari vakillari qatnashishi kerak. Kengash majlislari, odatda, yopiq tarzda o‘tkaziladi.
Prezident

Birlashgan Arab Amirliklari prezidenti lavozimi poytaxt amirligi — Abu-Dabi amiri unvoni bilan birlashtirilgan. Amirlik mutlaq monarxiya bo‘lgani uchun undagi, demak, butun davlatdagi hokimiyat ham meros orqali o‘tadi. 1966-yilgacha Abu-Dabida ham qo‘shni Saudiya Arabistonidagi kabi hokimiyatni katta akadan kichik ukaga o‘tkazish odat bo‘lgan. BAA prezidenti qurolli kuchlarning Oliy bosh qo‘mondoni va Oliy mudofaa kengashi raisi hisoblanadi. Davlat rahbari Oliy kengash ma’qullagan farmon va qarorlarni, Vazirlar kengashi qabul qilgan me’yoriy hujjatlarni imzolaydi. Bundan tashqari, prezident diplomatik korpus a’zolari, yuqori martabali fuqarolik va harbiy amaldorlarni tayinlaydi, afv e’lon qiladi yoki o‘lim jazosi hukmlarini tasdiqlaydi.
Vitse-prezident lavozimi ham mavjud. Vitse-prezidentni Federatsiya Oliy kengashi besh yil muddatga tayinlaydi.
14-may 2022-yildan BAA prezidenti lavozimini shayx Muhammad ibn Zoid Ol Nahayon egallab kelmoqda. Ol Nahayon sulolasi Abu-Dabi amirligini 250 yildan ortiq vaqt davomida boshqarib keladi.
Vazirlar kengashi

Ijro etuvchi hokimiyatni prezident tayinlaydigan va Oliy kengash tasdiqlaydigan rais boshchiligidagi Vazirlar kengashi amalga oshiradi. Hukumat vakolatlariga qonun loyihalari va federal budjetni ishlab chiqish; qonunlar hamda boshqa me’yoriy hujjatlarni bajarishga oid qaror va yo‘riqnomalarni qabul qilish; sud qarorlari ijrosini nazorat qilish; xalqaro shartnomalar va bitimlarni ratifikatsiya qilish; boshqa oliy davlat organlarining maxsus qarorisiz tayinlanishi mumkin bo‘lgan federal amaldorlarni lavozimga tayinlash va bo‘shatish kiradi. Hozir Vazirlar kengashiga shayx Muhammad ibn Rashid Ol Maktum rahbarlik qiladi. Quyidagi vazirliklar va ularga maqomi jihatidan tenglashtirilgan muassasalar mavjud:
- Prezident ishlari vazirligi
- Oliy kengash ishlari vazirligi
- Vazirlar kengashi ishlari vazirligi
- Moliya va sanoat vazirligi
- Energetika vazirligi
- Oliy ta’lim va ilmiy tadqiqotlar vazirligi
- Ta’lim vazirligi
- Tashqi ishlar vazirligi
- Mehnat va ijtimoiy rivojlanish vazirligi
- Adliya vazirligi
- Qishloq xo‘jaligi vazirligi
- Iqtisodiyot va rejalashtirish vazirligi
- Axborot va madaniyat vazirligi
- Ichki ishlar vazirligi
- Aloqa vazirligi
- Sog‘liqni saqlash vazirligi
- Mudofaa vazirligi
- Ma’muriy rivojlantirish muassasasi
- Federal bojxona xizmati
- Elektr energiyasi va suv resurslari bo‘yicha federal xizmat
- Atrof-muhit bo‘yicha federal agentlik
- Birja xizmati
- Xususiy mulk bo‘yicha federal xizmat
- Davlat audit xizmati
Federal milliy kengash

Qonun chiqaruvchi hokimiyat Federal milliy kengash tomonidan ifodalanadi. Kengash tarkibiga har bir amirlikdan vakillar kiradi. Ularning soni konstitutsiyada belgilangan bo‘lib, amirlikning aholisi, siyosiy va iqtisodiy ahvoliga bog‘liq. Har bir amirlik Milliy kengashga vakillarni tanlash tartibini mustaqil belgilash huquqiga ega. Hozir kengash 40 deputatdan iborat (Abu-Dabi va Dubaydan 8 nafardan, Ras al-Xayma va Sharjadan 6 nafardan, Fujayra, Umm al-Qayvayn va Ajmandan 4 nafardan).
Milliy kengash qonunchilik tashabbusi huquqiga ega emasligi sababli to‘liq ma’noda qonun chiqaruvchi organ hisoblanmaydi. Uning vakolati Vazirlar kengashi taklif etgan qonunlarni muhokama qilish va ularga o‘z xohishiga ko‘ra o‘zgartirish hamda qo‘shimchalar kiritish bilan cheklanadi. Kengash har qanday qonun loyihasini rad etish huquqiga ham ega. Biroq bu holatda ham prezident Federatsiya Oliy kengashi tasdiqlaganidan keyin qonunni qabul qilishi mumkin. Shunday qilib, Milliy kengash konstitutsiyada qonun chiqaruvchi organ deb ta’riflansa-da, amalda maslahat beruvchi organ hisoblanadi.
1972-yildan 2006-yilgacha Federal milliy kengashning barcha a’zolarini amirlik hukmdorlari tayinlagan. Keyinchalik tartib o‘zgartirilib, hozir kengash a’zolarining yarmi saylovchilar hay’ati tomonidan saylanadi, qolgan yarmi esa amirlik hukmdorlari tomonidan tayinlanadi.
Federatsiya Oliy sudi
Sud hokimiyatini Birlashgan Arab Amirliklarining eng yuqori federal sud organi — Federatsiya Oliy sudi amalga oshiradi. U rais va 4 nafar mustaqil sudyadan iborat. Oliy sud amirliklar, Federatsiya Oliy kengashi a’zolari, federal va mahalliy hokimiyat organlari o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi.
Tashqi siyosat
BAA — BMT, Arab davlatlari ligasi, Qo‘shilmaslik harakati, Islom hamkorlik tashkiloti va boshqa tashkilotlar a’zosi. BAA tashkil etilganidan buyon rasman qo‘shilmaslik siyosatini yurituvchi davlatlar guruhiga kirgan va «mutlaq betaraflik» pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlagan. Bu mamlakatga G‘arb va Sharqdan bir xil masofada turish imkonini bergan. Yaqin Sharqdagi mojaroni hal qilish masalasida BAA Isroil qo‘shinlarini bosib olingan barcha arab hududlaridan to‘liq olib chiqishni yoqlaydi. Shuningdek, u Falastin arab xalqining barcha qonuniy huquqlarini, jumladan, o‘z davlatini tuzish huquqini ta’minlashni talab qiladi. Isroil davlati va Birlashgan Arab Amirliklari o‘rtasidagi munosabatlarni normallashtirish to‘g‘risidagi shartnoma 15-sentabr 2020-yilda imzolangan. BAA Misr (1979) va Iordaniyadan (1994) keyin yahudiy davlati bilan munosabatlarini rasman normallashtirgan uchinchi arab mamlakati bo‘ldi. Eron–Iroq urushi davrida BAA Iroqni qo‘llab-quvvatlab, unga moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatgan, ayni paytda Eron bilan iqtisodiy aloqalarini saqlab qolgan. Fors qo‘ltig‘i arab davlatlari hamkorlik kengashidagi ishtirokiga katta ahamiyat beriladi. BAA bu kengashni mintaqaviy barqarorlik va hamkorlikni ta’minlashning samarali mexanizmi deb biladi.
Har yili e’lon qilinadigan Passport Index reytingi davlatlarni fuqarolarining boshqa mamlakatlarga vizasiz kirish imkoniyatiga ko‘ra saralaydi. 1-dekabr 2018-yil holatida BAA fuqarosining asosiy shaxsni tasdiqlovchi hujjati eng yuqori ballni olib, reytingda birinchi o‘rinni egallagan. BAA pasporti egalari 167 ta mamlakatga vizasiz bora olgan, bu indeksga kiritilgan davlatlarning 84 % ini tashkil etgan. 1-dekabr 2016-yil holatida Passport Index reytingida BAA pasporti 27-o‘rinda bo‘lgan.
1-yanvar 2024-yildan boshlab BAA BRIKS a’zosi hisoblanadi.
1-may 2026-yilda Yaqin Sharqdagi urush fonida BAA OPEK tarkibidan chiqdi .
Qurolli kuchlar
Qurolli kuchlar tarkibiga quruqlikdagi qo‘shinlar, harbiy-dengiz kuchlari (dengiz piyodalari bilan birga), harbiy-havo kuchlari va milliy qirg‘oq qo‘riqlash xizmati kiradi. IHS Inc. ma’lumotlariga ko‘ra, BAA qurol-yarog‘ importi bo‘yicha dunyodagi to‘rtinchi yirik importchi mamlakat hisoblanadi.
Pul birligi
Yuz yildan ortiq vaqt davomida arab knyazliklarida pul birligi Hindiston rupiyasi bo‘lgan. 1959-yilda Hindiston zaxira banki ular uchun maxsus pul birligi — Fors qo‘ltig‘i rupiyasini muomalaga chiqargan va u Hindiston rupiyasi o‘rnini egallagan. Fors qo‘ltig‘i rupiyasining qiymati Hindiston rupiyasiga tenglashtirilgan. 1966-yil iyunida Hindiston rupiyasi devalvatsiyaga uchrab, uning ortidan Fors qo‘ltig‘i rupiyasi ham 36,5 % ga qadrsizlangach, knyazliklar bu pul birligidan voz kechgan. Biroq yangi valyutani tanlash masalasida bir to‘xtamga kela olishmagan: 1966-yil iyunida Abu-Dabi amirligi Bahrayn dinorini, boshqa knyazliklar esa Saudiya Arabistoni riyolini joriy qilgan. 1968-yil sentabrida Saudiya Arabistoni riyollari muomaladan chiqarilib, Qatar va Dubay riyollari bilan almashtirilgan. BAA 1971-yilda tashkil topgach, yagona pul birligi — BAA dirhamini (AED, Dh) muomalaga kiritish to‘g‘risida qaror qabul qilindi va u 18-may 1973-yilda muomalaga chiqarildi. Qatar va Dubay riyollari muomaladan olib tashlandi.
Birlashgan Arab Amirliklari dirhami (AED, Dh) = 100 fils.
Iqtisodiyot
BAA iqtisodiyotining asosini xom neft va gazni qazib olish hamda eksport qilish tashkil etadi. Bu davlat daromadlarining asosiy qismini va xorijiy valyuta tushumlarining deyarli barchasini ta’minlaydi. Shu bilan birga savdo va qayta eksport ham muhim o‘rin tutadi. Neft qazib olish hajmi kuniga taxminan 2,2 million barrel deb baholanadi; uning katta qismi Abu-Dabi amirligida qazib olinadi. Ahamiyatiga ko‘ra keyingi neft qazib oluvchilar — Dubay, Sharja va Ras al-Xayma. Neft bir necha o‘n yil ichida BAA iqtisodiyotining jadal o‘sishini ta’minlagan, ammo iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari, ayniqsa tashqi savdo ham tez rivojlangan.



BAA Uzoq Sharq va Yevropa ishlab chiqarish hamda savdo yo‘llari o‘rtasida joylashgani tufayli xalqaro iqtisodiy markazga aylanish uchun qulay sharoitga ega. Mamlakatda tranzit transport infratuzilmasi yaxshi rivojlangan. Aeroport va dengiz portlaridan tashqari, BAAda zamonaviy telekommunikatsiya tarmoqlari ham yaxshi rivojlangan.
Zamonaviy binolar va suvni chuchuklashtirish zavodlarini qurishga katta sarmoya yo‘naltirilmoqda. Bu aholi hamda qariyb 100 million daraxtning (ular so‘nggi 25 yil ichida ekilgan) ortib borayotgan chuchuk suv ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi.
So‘nggi yillarda neft qazib olish va qayta ishlashdan olinadigan daromadlarning jami YAIMdagi ulushi kamaymoqda. Bu hukumatning iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish choralariga bog‘liq. Shu bilan birga qurilish, savdo, turizm va qishloq xo‘jaligi kabi tarmoqlarning yalpi milliy mahsulotdagi ahamiyati ortmoqda. Yog‘ingarchilik juda kam, daryolar yo‘q va yerlarining ko‘p qismi unumdor bo‘lmagan qurg‘oqchil hududda ham qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirilgan sarmoyalar suvni chuchuklashtirish zavodlarini barpo etish imkonini bergan. Bu esa tarmoqni tobora mustaqil va daromadli qilmoqda. Hatto ayrim mahalliy qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, masalan, qulupnay Yevropaga eksport qilinadi.
Eng yirik savdo hamkori — Yaponiya. U BAA neft va gaz eksportining eng katta qismini xarid qiladi, shu bilan birga transport vositalari, elektronika va turli iste’mol buyumlarining yirik yetkazib beruvchisi hamdir.
Savdo aylanmasi Rossiya va BAA o‘rtasida o‘sib bormoqda; 2000-yillarda u taxminan 700—800 mln AQSH dollarini tashkil etgan.
Transport
Mamlakatda tranzit transport infratuzilmasi yaxshi rivojlangan. Jumladan, xalqaro aeroportlar quyidagi shaharlarda mavjud: Abu-Dabi, Dubay, Sharja, Ras al-Xayma, Fujayra va Al-Ayn; shuningdek, Al-Maktum aeroporti ham qurilgan. Eng yirik aeroportlar — Abu-Dabi va Dubay aeroportlari — 50 milliondan ortiq yo‘lovchiga 2010-yilda xizmat ko‘rsatgan. Shuningdek, yuk tashish hajmi ham ortib bormoqda.
Mamlakatda yirik portlar ishlaydi. Temiryo‘llarni davlatga qarashli Etihad Rail kompaniyasi boshqaradi.
Hozir transportning asosiy turi avtomobillar bo‘lib, yo‘llarning aksariyati asfaltlangan.
Jamoat transporti
9-sentabr 2009-yilda Dubay metropolitenining birinchi yo‘nalishi ishga tushirilgan.
Tramvay tizimi 11-noyabr 2014-yilda Dubay Marina hududida ochilgan; tramvay yo‘nalishi metropolitenning 2 ta bekati bilan bog‘langan. Shuningdek, Jumayra monorelsi — monorelsli vagon bo‘lib, u yo‘lovchilarni tramvaydan «Atlantis» mehmonxonasiga Palm Jumayra oroli orqali olib boradi.
Jamoat transportida avtobus qatnovi ham mavjud.
Madaniyat
BAA boy madaniyati va merosiga ega bo‘lib, bu an’anaviy arab va islomiy qadriyatlarni aks ettiradi. Atrof-muhit va mahalliy geografik sharoit ham turmush tarziga ta’sir ko‘rsatgan.
BAA — musulmon mamlakat bo‘lib, uning qonunchiligi shariatga asoslangan. Bu yerda qonun bo‘yicha ko‘chada mast holatda (buning uchun qamoqqa tushish mumkin) yoki haddan tashqari ochiq kiyingan holda yurish taqiqlanadi (ayniqsa ayollarga nisbatan). Ammo so‘nggi yillarda sayyohlarning ko‘pligi sababli odob-axloq me’yorlari Yevropa an’analariga yaqinlashmoqda.
Kinematografiya
2007-yildan beri Abu-Dabida Yaqin Sharq xalqaro kinofestivali o‘tkaziladi.
Bayramlar
| Sana | Ruscha nomi | Mahalliy nomi |
|---|---|---|
| 15-noyabr | Yangi yil | arab. السنة الجديدة, ' |
| Zulhijja 10 | Qurbon hayiti | arab. عيد الأضحى, Iyd al-Adho |
| Muharram 1 | Musulmonlarning yangi yili | arab. رأس السنة الهجرية, Ra’s as-Sana al-Hijriyya |
| Muharram 10 | Ashuro | arab. عاشوراء, Ashuro |
| Rabi’ ul-avval 12 | Payg‘ambarning tavallud kuni | arab. مَوْلِدُ آلنَبِيِّ, Mavlid an-Nabiy |
| 7-avgust | Taxtga o‘tirishi — shayx Zoid ibn Sulton Ol Nahayonning | |
| Rajab 17 | Muhammadning me’roji | arab. الإسراء والمعراج, Al-Isro val-Me’roj |
| 2-dekabr | Milliy kun | Al-Eid Al Watani (العيد الوطني) |
| Shavvol 1 | Ramazon hayiti | arab. عيد الفطر, Iyd al-Fitr |
Milliy taomlar
BAA oshxonasi deyarli to‘liq Livan oshxonasidan o‘zlashtirilgan. Eng keng tarqalgan taomlar: al-haris (bug‘doy donlari bilan pishirilgan qo‘y go‘shti), lyulya-kabob, al-majbus (guruch, pomidor va kartoshka bilan dimlangan qo‘y go‘shti), shaurma, xummus(arab. حُمُّص — ezib pasta holiga keltirilgan no‘xat va tahina (kunjut pastasi) bilan tayyorlanadi), mutabbal (baqlajon ikrasi kunjut pastasi bilan), tabbule (arab. تبولة; bulg‘ur va tariqdan tayyorlangan salat). Shirinliklardan kremli tvorogli keks — esh-asaraya hamda xurmo va boshqa quritilgan mevalar va yong‘oqlardan tayyorlangan mahsulotlar juda mashhur. Shuningdek, Dubay shokoladi mashhur bo‘lib, uning ichiga kataifi xamiridan tayyorlangan va pista pastasi bilan qoplangan masalliq solinadi.
BAAda mahalliy noyob taomlarning kamligi ko‘plab xorijiy restoranlar va tezkor ovqatlanish shoxobchalari — italyan trattoriyalaridan yapon sushi-barlarigacha bo‘lgan keng tanlov bilan to‘liq qoplanadi.
Ta’lim va fan
Ta’lim
So‘nggi yillarda mahalliy aholi orasida ta’limning qadri oshdi. Natijada BAAda jahon darajasidagi yaxshi oliy ta’lim muassasalari tashkil etildi, dunyodagi eng ilg‘or texnologik kompaniyalarning ilmiy-ta’lim markazlari ochildi.
Fan
- Tashkilotlar: BAA kosmik agentligi (UAESA[ingl.]), Muhammad ibn Rashid kosmik markazi;
- «Al-Amal» avtomatik sayyoralararo stansiyasi Marsni tadqiq qilish uchun Emirates Mars Mission (arab. مشروع الإمارات لإستكشاف المريخ). 19-iyul 2020-yilda Tanegasima kosmik markazidan (Yaponiya) H-IIA tashuvchi raketasi yordamida uchirilgan va 9-fevral 2021-yilda avtomatik sayyoralararo stansiya Mars orbitasiga kirgan. Bu Birlashgan Arab Amirliklarining birinchi marslik[aniqlashtirish kerak] sun’iy yo‘ldoshi bo‘lib, butun arab dunyosida ham birinchisidir. Qurilma Muhammad ibn Rashid kosmik markazi va AQSHdagi Kolorado universitetining Atmosfera va kosmik fizika laboratoriyasi hamkorligida yaratilgan.
- Hakuto-R Mission 1[ingl.]/Emirates Lunar Mission[ingl.] (Yaponiyaning yapon kompaniyasi — ispace[ingl.] bilan birgalikda) — Hakuto-R qo‘nish apparati va Oyda harakatlanuvchi apparat «Rashid». Uchirish 11-dekabr 2022-yilda amalga oshirilgan; 25-aprel 2023-yilda Atlas Oy krateriga qo‘nishning oxirgi bosqichida qo‘nish apparati bilan aloqa uzilgan.
- 2021-yil kuzida Birlashgan Arab Amirliklari Kolorado universiteti bilan hamkorlikda maxsus zond uchirish va asteroidlar kamariga yetib borib, u yerdagi yettita asteroidni o‘rganishni rejalashtirayotganini e’lon qildi. Kosmik apparat ulardan oltitasining yonidan uchib o‘tadi, yettinchisini — (269) Yustitsiya asteroidini esa batafsil o‘rganadi: uning sirt tarkibi, geologiyasi va gravitatsiya maydonini tekshiradi. Rejaga ko‘ra, dastur 2028-yilda boshlanadi, birinchi parvoz 2030-yilda amalga oshiriladi; 2030—2034-yillarda apparat oltita asteroid bilan uchrashadi va 2034-yil aprelida 269 Yustitsiya asteroidiga yetib boradi.
Ommaviy axborot vositalari va internet
2011-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda «Media-Siti» va «Internet-Siti» telekommunikatsiya markazlari hamda Abu-Dabida yangi axborot zonasi faoliyat yuritgan. Bu zona kino, radio va televideniye sohasidagi arab mutaxassislarini jalb etish hamda arab mamlakatlaridan chiqqan axborot resurslari va materiallari yaratuvchilarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan.
BAAda mamlakatda internet faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik amal qiladi. 2007-yilda federal qonun qabul qilindi, unga ko‘ra quyidagi harakatlar jazolanadi:
xakerlik; muqaddas joylar va diniy marosimlarni haqorat qilish; islomga qarshi kurashish; oilaviy qadriyatlar va asoslarni oyoqosti qilish; jamoat tartibi va odob-axloqqa putur yetkazadigan dasturlarni ilgari suruvchi guruh uchun sayt yaratish; terrorchilik guruhi buyurtmasiga ko‘ra, uning rahbariyati bilan muloqotni osonlashtirish yoki guruh mafkurasini targ‘ib qilish va faoliyatini moliyalashtirish, yoxud terrorchilik maqsadlari uchun bomba va boshqa portlovchi moddalarni tayyorlash usullari haqida ma’lumot tarqatish uchun soxta nomlar ostida sayt ochish yoki axborot e’lon qilish.
— Arab dunyosida internet // Sharq tahlili. — 2011. — № 2. — 194-bet.
Adabiyotlar
- Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — Moskva: Sharq–G‘arb, 2007. — 352 bet — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-478-00729-4.
- «Arab dunyosi uchun xorijiy tillarni o‘qitish siyosati sari: BAA nuqtayi nazari». Birlashgan Arab Amirliklari universiteti (1996).
- Abu Libdeh, A. (1994). «Xalifa ko‘chasida ingliz tili». Ta’lim kolleji jurnali. BAA universiteti 10, 25–51.
- Swan, M. (26-aprel 2012). Arab maktabi tilning ommabopligini oshirishga intilmoqda. The National, 6-bet.
Havolalar
- Birlashgan Arab Amirliklari hukumati Arxiv nusxasi 18-mart 2017-yildagi, Wayback Machine
Sayohat qo‘llanmasi «Birlashgan Arab Amirliklari» — Vikisayohatda (ingl.)- Birlashgan Arab Amirliklari haqida ma’lumot Arxiv nusxasi 27-noyabr 2020-yildagi, Wayback Machine — BBC News (ingl.)
Vikimedia ombori: Atlas: Объединённые Арабские Эмираты
- Birlashgan Arab Amirliklari havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Jahon banki — Birlashgan Arab Amirliklarining qisqacha savdo statistikasi Arxiv nusxasi 10-noyabr 2015-yildagi, Wayback Machine (ingl.)