Iroq haqida

Iroq Respublikasi
arab. جُمْهُورِيَّة العِرَاق‎
kurd. کۆماری عێراق
Shior: «الله أكبر»
«Alloh buyukdir»
Madhiya: «Mening Vatanim»
Mustaqillik sanalari 3-oktabr 1932-yil ( Buyuk Britaniyadan)
Rasmiy tillar arab tili va kurd tili
Poytaxt Bag‘dod
Eng yirik shaharlar Bag‘dod, Erbil, Mosul, Basra, Kirkuk, Sulaymoniya, Karbalo
Boshqaruv shakli parlament respublikasi
Davlat tuzilishi federatsiya
Prezident Nizor Amidiy
Bosh vazir Ali az-Zaydiy
Spiker Vakillar kengashi Haybat al-Halbusi
Davlat dini islom
Hududi
 • Jami 437 072 km² (Dunyoda 58-o‘rin)
 • Suv maydonining ulushi, % 1,1
Aholisi
 • Hisob-kitob (2026) ▲48 007 437 kishi (33-o‘rin)
 • Zichligi 107,53 kishi/km² (107-o‘rin)
YIM (XQP)
 • Jami (2019) 447,867 mlrd AQSH dollari (48-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 11 450 AQSH dollari (110-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2019) 230,143 mlrd AQSH dollari (49-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 5929 AQSH dollari (92-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2019) ▲ 0,674 (o‘rtacha; 123-o‘rin o‘rin)
Aholining nomlanishi iroqlik erkak, iroqlik ayol, iroqliklar
Pul birligi Iroq dinori (IQD, kod 368)
Internet domenlari .iq
ISO kodi IQ
Telefon kodi +964
Vaqt mintaqasi UTC+3
Avtomobil harakati o‘ng tomondan
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Iroq (arab. العِرَاق‎; kurd. عێراق), rasmiy nomi — Iroq Respublikasi (arab. جُمْهُورِيَّة العِرَاق‎; kurd. کۆماری عێراق) — davlat, Yaqin Sharqdagi. 2026-yilgi baholashlarga ko‘ra, aholisi 48 million kishidan ortiq. Hududi — 437 072 km². Aholi soni bo‘yicha dunyoda o‘ttiz beshinchi o‘rinni, hududi bo‘yicha esa ellik sakkizinchi o‘rinni egallaydi.

Poytaxti — Bag‘dod. Rasmiy tillari — arab tili va kurd tili. Federativ davlat, parlament respublikasi.

Iroq aholisining milliy tarkibida arablar (68—70 %) va kurdlar (25—27 %) ustunlik qiladi. Ozchilikni (5—10 %) turkmanlar (Katta Rossiya ensiklopediyasiga ko‘ra, ozarbayjonlar mamlakat aholisining 5,3 % ini tashkil etadi), ossuriylar, forslar, armanlar va cherkeslar tashkil qiladi.

Mamlakat 19 ta muhofazaga, shuningdek, Kurdiston mintaqasiga bo‘lingan; u Kurdiston mintaqaviy hukumati nazorati ostida bo‘lib, de-fakto mustaqil davlat hisoblanadi .

Mamlakat Mesopotamiya pasttekisligida, Dajla va Frot daryolari vodiylarida joylashgan. Janubi-sharqda Fors ko‘rfazi suvlari bilan tutashadi (qirg‘oq chizig‘i 58 km). Janubi-sharqda quruqlik orqali Quvayt, janubda Saudiya Arabistoni, g‘arbda Iordaniya va Suriya, shimolda Turkiya, sharqda esa Eron bilan chegaradosh.

Etnik va madaniy xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Aholining qariyb 95 % i islomga e’tiqod qiladi, qolganlari asosan Sharq Ossuriya cherkoviga mansub.

Agrar mamlakat. YIMning xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha hajmi 2014-yilda 522,7 milliard AQSH dollarini tashkil etgan. Pul birligi — Iroq dinori.

Mamlakat Buyuk Britaniyadan mustaqilligini 1932-yilda e’lon qilgan. Koalitsiya kuchlarining bostirib kirishi 2003-yil martida Saddam Husayn hukmronligiga barham berdi va mamlakat fuqarolar urushlari davriga kirdi..

Etimologiyasi

Bu nom VII—VIII asrlarda qadimdan aholi yashab kelgan Dajla va Frot daryolari bo‘yidagi hududlar arablar tomonidan zabt etilganidan keyin paydo bo‘lgan. Arab tilidagi so‘z arab. العِرَاق al-Iroq so‘zi «ikki qirg‘oqdan biri, chekka, qirg‘oqlardan biridagi yer yoki hudud, hoshiya» ma’nolarini bildiradi.

Biroq bu toponim faqat hozirgi Iroqning janubiy qismiga nisbatan ishlatilgan. Asosan kurdlar istiqomat qiladigan shimoliy qismi Mesopotamiya mandat hududiga faqat 1923-yilda inglizlar tomonidan kurd milliy harakati bostirilganidan so‘ng qo‘shilgan.

Tarixi

Tarixdan oldingi davr

O‘rta paleolitda (50—70 ming yil avval) Shanidar g‘orida neandertallar.

yashagantarixdan oldingi davrda hozirgi Iroq hududidan ilk kromanyonliklar Hindiston yarimoroli va Sharqiy Osiyo tomon ko‘chib o‘tgan. Keyinroq, taxminan 36 ming yil avval Iroq va Eron hududida Baradost madaniyati (yuqori paleolit) paydo bo‘lgan. Taxminan 18 ming yil avval uning o‘rnini Zarzi madaniyati egallagan, mezolit davrida, miloddan avvalgi 9 ming yil atrofida Iroqning shimoli-sharqida Shanidar–Karim–Shohir madaniyati vujudga kelgan.

Sopol idishlargacha bo‘lgan neolit Iroqda miloddan avvalgi 8 ming yil atrofida boshlangan (Jarmo madaniyati).

Miloddan avvalgi 6 ming yil atrofida Iroqning markaziy qismida neolitga oid Hassuna madaniyati paydo bo‘lgan. Deyarli shu davrning o‘zida unga juda o‘xshash Samarra madaniyati mavjud bo‘lib, miloddan avvalgi 5 ming yillik oxirida u Ubayd madaniyatiga aylangan. Ubayd madaniyati Iroqdan ancha tashqariga, Anadoluning janubiga ham tarqalgan. U Halaf madaniyati (hozirgi Suriyaning shimoli) bilan raqobatlashgan va oxir-oqibat uni o‘zlashtirib yuborgan.

Qadimgi davr

Serhosil Mesopotamiya hududi — Dajla va Frot vodiylari — inson sivilizatsiyasi dastlab shakllangan joylardan biri bo‘lgan. Bu yerda avval shumer shahar-davlatlari (Ur, Uruk, Bobil va boshqalar) yuzaga kelgan. Keyin bu yerlarga somiy qabilalar ko‘chib kelgan, ulardan birining sardori Qadimgi Sargon asos solgan Akkad imperiyasi vujudga kelgan. Keyinchalik qadimgi Mesopotamiyaning markazi Bobilga aylangan. Miloddan avvalgi I ming yillikda Mesopotamiya hududida Ossuriya davlati vujudga kelgan, uning markazi Nineviya edi. O‘sha davrda hukmron til oromiy tili bo‘lgan. Ossuriya qulagach, mintaqadagi hukmronlik xaldeylar qo‘liga o‘tgan. Fors shohi Buyuk Kir II yurish qilib, Bobilni egallab, Mesopotamiyani o‘z davlatiga qo‘shgan. Bu davlatga esa Makedoniyalik Aleksandrning istilochilik yurishlari yakun yasagan. Shundan so‘ng hudud ustidan hokimiyat ellinistik Salavkiylar davlatiga o‘tgan. Miloddan avvalgi II asrda Mesopotamiyani parfiyaliklar, milodiy 117-yilda esa Trayan boshchiligidagi rimliklar bosib olgan. Natijada bir yil davomida Rimning Mesopotamiya provinsiyasi mavjud bo‘lgan. III asrda parfiyaliklarni Mesopotamiyadan Sosoniylar siqib chiqargan.

Fors davri

Miloddan avvalgi 539-yilda Buyuk Kir II xaldeylarni tor-mor etib, Mesopotamiyani Forsdagi Ahamoniylar. Ahamoniylar hukmronligi Makedoniyalik Aleksandr miloddan avvalgi 334 va 327-yillar oralig‘ida Makedoniyalik Aleksandr istilolari natijasida monarxiya qulaguncha davom etgan. Aleksandr vafotidan keyin Mesopotamiya Salavkiylar davlati.

Miloddan avvalgi taxminan 170—138/137-yilda Mesopotamiya Parfiya podsholigi tarkibiga kirgan. Mesopotamiyaning kichik bir qismida Xaraxena — Fors ko‘rfazi sohilidagi qadimgi podsholik, dastlabki arab davlatlaridan biri (milodiy III asrgacha) mavjud bo‘lgan. Milodiy 115-yilda Mesopotamiya Trayan tomonidan bosib olinib, Rim imperiyasi.

provinsiyasiga aylangan. Milodiy 227-yilda Mesopotamiyani yangi fors sulolasi — Sosoniylar egallagan va uni imperiyasining 4 harbiy okrugidan biriga aylantirgan. Okrug nomi — Xvarvaron. III asrda Iroqning janubi-g‘arbida arab-Laxmiylar.

Arab xalifaligi

Arablar Iroq hududiga so‘nggi antik davrdayoq kirib kela boshlagan (Laxmiylar). 636-yilda xalifa Umar Mesopotamiyani uzil-kesil zabt etib, bu yerga islomni olib kelgan. Iroqdagi ilk arab markazlari Kufa va Basra shaharlari edi. Xalifa Ali davrida Iroq fuqarolar urushi (Birinchi fitna) maydoniga aylangan va Kufa xalifa qarorgohi bo‘lgan. Xalifa Ali nomi shialarning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq; bugun ular Iroqda diniy ko‘pchilikni tashkil qiladi. 762-yilda xalifa Al-Mansur Bag‘dodni qurdirib, uni Arab xalifaligi (Abbosiylar) poytaxtiga aylantirgan. Bag‘dod xalifaligi Horun ar-Rashid davrida eng yuksak ravnaqiga erishgan. Uning siymosi «1001 kecha» ertaklarida ideallashtirilgan. 945-yilda Iroqdagi hokimiyat eronlik Buvayhiylar qo‘liga o‘tgan. Ularning hukmronligiga saljuqiy To‘g‘rulbek yakun yasagan. Xalifalikning qulashi mo‘g‘ullar bosqini bilan, 1258-yilda Bag‘dod vayron qilinib, xalifa o‘ldirilganida yuz bergan.

Mo‘g‘ullar istilosi

Milodiy 1258-yilda hozirgi Iroq hududini Hulokuxon boshchiligidagi mo‘g‘ullar egallagan. Ular Bag‘dodni bosib olib talagan, Mesopotamiyani vayron qilgan. Mo‘g‘ullarning Hulokuiylar sulolasi mintaqada XIV asr o‘rtalarigacha hukmronlik qilgan. Uning o‘rnini Jaloyiriylar sulolasi egallagan (1339—1410).

Turkiylar davri

Mo‘g‘ullar bosqinidan keyin Iroq Hulokuiylar davlatiga kirgan. Unda turkiy unsurning ta’siri asta-sekin kuchaygan. 1340-yilda Iroqda Jaloyiriylar hukmronlik qila boshlagan; 1393-yildagi istilochi Amir Temur yurishi ularning hukmronligiga barham bergan. Keyinchalik bu yerda hokimiyatni turli turkiy guruhlar bo‘lishib olgan — Qoraqo‘yunlilar, Oqqo‘yunlilar va Safaviylar (qizilboshlari). 1534-yilda Mesopotamiya hududini usmonli turklar egallagan va u Usmonli imperiyasi tarkibida qolgan. 1914-yilda Britaniya qo‘shinlari Iroq janubiga bostirib kirgan. 1918-yilga kelib ular deyarli butun Iroqni nazoratga olgan.

Iroq qirolligi

1921-yilda britaniyaliklar bosib olgan hududda Buyuk Britaniya nazoratidagi Iroq qirolligi (al-Mamlakat al-Iroqiyaa, so‘zma-so‘z «Iroq mulki») e’lon qilingan. Millatlar Ligasining Mesopotamiya hududi bo‘yicha Buyuk Britaniyaga berilgan mandati 1932-yilgacha amal qilgan.

1932-yilda Iroq qirolligining rasmiy mustaqilligi e’lon qilingan, ammo amalda hokimiyatning katta qismi Buyuk Britaniya qo‘lida qolgan: neft konlari konsessiya asosida Turkish Petroleum[ingl.].

konsorsiumiga berilgan. 1948-yilda Britaniya hukumati Iroqqa Portsmut shartnomasini tuzishni taklif qilgan. Shartnomaga ko‘ra, harbiy tahdid tug‘ilganda Buyuk Britaniya mamlakatni egallash huquqiga ega bo‘lardi. Iroq hukmdori bu shartlarga rozi bo‘lib, shartnoma imzolangan. Qirollik mavjud bo‘lgan davrda Iroq Buyuk Britaniya ko‘magida va ta’sirida tuzilgan Yaqin Sharqdagi mintaqaviy harbiy-siyosiy paktlarga ikki marta qo‘shilgan: 1937-yilda Yaqin Sharq Antantasiga (rasmiy ravishda 1948-yilgacha mavjud bo‘lgan), 1955-yilda esa Bag‘dod paktiga.

1958-yilda Arab Federatsiyasi qo‘shni Iordaniya qirolligi bilan tuzilgan.

Iroq inqiloblari

14-iyul 1958-yilda ofitserlar fitnasi va inqilob natijasida qirol, regent va mamlakat bosh vaziri o‘ldirilgan, monarxiya tugatilib, Iroq respublika deb e’lon qilingan. Iroq armiyasi brigada qo‘mondoni Abdulkarim Qosim yangi tuzum rahbari bo‘lgan. Arab Federatsiyasi tarqalgan. 1959-yilda Iroq Bag‘dod paktidan chiqqan va 1961-yilda Britaniya harbiy bazalari mamlakatdan olib chiqilgan. General Qosim boshqaruvi diktaturaga aylanib, siyosiy jihatdan Iroq Kommunistik partiyasiga yaqinlashgan.

  • 11-sentabr 1961-yilda kurdlarning qo‘zg‘olon ko‘tardi; unga Mustafo Barzoniy boshchilik qilgan.
  • 1962-yilda Barzoniy isyonchilari Iroq Kurdistonining butun tog‘li hududini nazoratga olgan. Erkin Kurdiston deb atalgan tuzilma 1975-yil martigacha mavjud bo‘lgan.
  • 8-fevral 1963-yilda davlat to‘ntarishi natijasida hokimiyatga Arab sotsialistik uyg‘onish partiyasi (Baas) kelgan. Sobiq bosh vazir Abdulkarim Qosim qatl etilgan, kommunistlarga qarshi ommaviy qatag‘onlar boshlangan. Saddam Husayn Qohiradagi muhojirlikdan qaytib, Baas rahbariyatini qatag‘onlar uchun qoralagan.
  • 18-noyabr 1963-yilda hokimiyat harbiy xunta qo‘liga o‘tgan; unga Abdussalom Orif boshchilik qilgan. Baasning bir qancha yetakchisi qatl etilgan, Saddam Husayn hibsga olinib, qamoqda qiynoqqa solingan.
  • 17-iyul 1968-yilda Baas yana hokimiyatni egallagan. Mamlakatga general Ahmad Hasan al-Bakr boshchilik qilgan, u qarindosh — Saddam Husaynning amakivachchasi edi. Baas Iroq Kommunistik partiyasi bilan ittifoq tuzgan.
  • 11-mart 1970-yilda Iroq Kurdistoni avtonomiyasini tashkil etish bo‘yicha kurdlar va hukumat o‘rtasida bitim tuzilgan. Uning chegaralari to‘rt yil ichida aholini ro‘yxatga olish asosida belgilanishi kerak edi (ammo ro‘yxatga olish amalda o‘tkazilmagan).
  • 9-aprel 1972-yilda Iroq va SSSR o‘rtasida do‘stlik va hamkorlik shartnomasi imzolangan.
  • 1974-yil mart oyida hukumat kurdlar bilan kelishmay, avtonomiya to‘g‘risidagi qonunning o‘z loyihasini e’lon qilgan. Bunga javoban avvalgi rahbarning o‘g‘li Mas’ud Barzoniy boshchiligidagi kurdlar Eron shahanshohining ko‘magida yangi qo‘zg‘olon boshlagan.
  • 5-mart 1975-yilda Jazoir shahrida Saddam Husayn va Eron shahanshohi bahsli chegara hududiga oid Shatt al-Arab daryosi chegara tartibi bo‘yicha shoh talablariga javob beradigan bitim tuzgan. Shundan so‘ng shoh Barzoniyni qo‘llashni to‘xtatgan. Kurd qo‘zg‘oloni mag‘lub bo‘lib, Erkin Kurdiston deb ataluvchi tuzilma tugatilgan.
  • 1977-yil yanvarida Xalq frontida Baasning kichik hamkori bo‘lgan Iroq Kommunistik partiyasiga qarshi qatag‘onlar boshlangan.Baas bilan birga Xalq fronti tarkibida faoliyat yuritgan.
  • 16-iyul 1979-yilda prezident al-Bakr iste’foga chiqqan; 1979—2003-yillarda Iroq prezidenti — Saddam Husayn.
  • 1979-yilda Iroq Kommunistik partiyasi yashirin faoliyatga o‘tib, Iroq Kurdistoni tog‘larida partizanlik urushini boshlagan. Keyinchalik kurd millatchilari ham unga qo‘shilgan.
  • 1980—1988 — Eron–Iroq urushi Eron shahanshohi inqilobchilar tomonidan ag‘darilib, Eron armiyasi zaiflashgan sharoitda Iroq tomonidan boshlangan.
  • 7-iyun 1981-yilda 14 ta Isroil qiruvchi-bombardimonchi samolyoti (Isroil Eron shahanshohining ittifoqchisi edi) Iroqning ikki atom reaktorini («Opera» operatsiyasi), biri ishlab turgan, biri qurilayotgan reaktorni va tegishli ilmiy laboratoriyalarni yo‘q qilgan. Reaktorlar Fransiya ko‘magida qurilgan.
  • 1987—1989-yillarda Iroq armiyasi mamlakat shimolidagi kurd partizanlari va iroqlik kommunistlarga qarshi «Anfol» harbiy kampaniyasini o‘tkazgan. Unda kimyoviy qurollar keng ishlatilgan. Turli baholarga ko‘ra, ushbu amaliyotda 100 mingdan 180 minggacha tinch aholi halok bo‘lgan. 16-mart 1988-yilda 5 ming nafar kurd Halabja shahridagi gaz hujumida halok bo‘lgan. Kurdlar va eronliklar bu hujum uchun Saddam Husaynni ayblagan. AQSH Davlat departamenti qo‘llab-quvvatlagan Iroq talqiniga ko‘ra, hujum Eronning yurishi paytida tinch aholiga qarshi uyushtirilgan (vaholanki, amalda Halabja Eron va kurd qo‘zg‘olonchilari birlashgan kuchlar tomonidan egallanganidan keyin hujum amalga oshirilgan). Ammo xalqaro inson huquqlari tashkilotlari, avvalo «Human Rights Watch» tashkilotining 1991-yildagi tekshiruvi Saddam Husaynning aybdorligini tasdiqlagan. 2010-yil yanvarida Iroq sudi Saddamning amakivachchasi Ali Hasan al-Majidni gaz hujumini uyushtirishda aybdor deb topib, o‘lim jazosiga hukm qilgan; hujumning o‘zi genotsid deb baholangan. Hujumda zarin, tabun va VX ishlatilgan. Ma’lumki, urush davomida Iroq zarin va tabun ishlab chiqargan. Boshqa manbalarga ko‘ra, hujumda faqat Iroqda bo‘lmagan, biroq Eron qurollanishida mavjud bo‘lgan sianxlorid qo‘llangan. Hujum Iroq harbiy-havo kuchlarida bo‘lgan, Eron harbiy-havo kuchlarida esa bo‘lmagan MiG va «Miraj» samolyotlari yordamida amalga oshirilgan.
  • 2-avgust 1990-yilda Iroq armiyasi Quvaytga bostirib kirgan. Quvayt OPEK doirasida neft qazib olish kvotalaridan oshib ketgani vajidan Iroq tomonidan bosib olinib, anneksiya qilingan.

NATO va BMT bilan qarama-qarshilik

  • 17-yanvar — 28-fevral 1991-yil: Fors ko‘rfazi urushi; besh haftalik havo bombardimonlari va to‘rt kunlik quruqlik janglaridan so‘ng AQSH boshchiligidagi xalqaro koalitsiya Quvaytni ozod qilgan.
  • 1991-yil martda shimolda kurdlar qo‘zg‘oloni va Iroq janubida shialarning kichikroq ko‘lamdagi noroziliklari (Basra) Iroq armiyasi tomonidan shafqatsiz bostirilgan, minglab odamlar halok bo‘lgan. Bu insonparvarlik falokatiga sabab bo‘lgan — 1 milliondan ortiq qochoq (asosan kurdlar) Turkiya va Eronga kelgan. Insonparvarlik yordamini ko‘rsatish uchun Iroqning shimoliy hududlariga NATO va Avstraliya qo‘shinlari kiritilgan («Provide Comfort» operatsiyasi).
  • 1991-yil yoz–kuzida NATO kuchlarining «Qulaylikni tiklash» operatsiyasi natijasida Iroq qo‘shinlari, keyinroq esa davlat hokimiyati Kurdistonning uchta viloyatidan (Erbil, Sulaymoniya, Dohuk) chiqarilgan. Bu viloyatlarda kurdlar hokimiyati o‘rnatilib, amalda yarim mustaqil, yana «Erkin Kurdiston» deb nomlangan tuzilma paydo bo‘lgan. Iroq Kommunistik partiyasi bu hududda qonuniy ishlash imkoniyatiga ega bo‘lgan.
  • 1994—1998 — Iroq Kurdistonidagi fuqarolar urushi Kurdiston Demokratik partiyasi va Kurdiston Vatanparvarlik ittifoqi o‘rtasida kechgan. 1995-yilda urushga Vatanparvarlik ittifoqi tomonida Eron, Demokratik partiya tomonida esa Saddam Husayn aralashgan. Ikki alohida ma’muriyat vujudga kelgan: Erbil ma’muriyati (Demokratik partiya hukumati, Erbil va Dohuk viloyatlari) va Sulaymoniya ma’muriyati (Vatanparvarlik ittifoqi). Oxir-oqibat amerikaliklar ikki qarama-qarshi partiyani yarashtirgan (1998-yilgi Vashington shartnomasi).
  • 1998-yilda «Sahro tulkisi» operatsiyasi (kurd partiyalarini yarashtirish doirasida AQSHning Bag‘dodga aviahujumlari) o‘tkazilgan.
  • 2001-yilda 11-sentabrdagi 2001-yil Nyu-York voqealaridan so‘ng AQSH prezidenti Jorj Bush (kichik) dalillar keltirmasdan Iroqni boshqa «itoatsiz davlatlar» qatorida xalqaro terrorizmni qo‘llab-quvvatlash va ommaviy qirg‘in qurollarini.

Iroq urushi

30-iyun 2009-yilda Bag‘dodda Iroq harbiy va fuqarolik rahbarlari oldida Iroq xavfsizlik kuchlarining tantanali yurishi
  • 20-mart — 1-may 2003-yil: xalqaro koalitsiya qo‘shinlarining (asosiy ishtirokchilar — AQSH va Buyuk Britaniya) BMT Xavfsizlik Kengashi mandatisiz Saddam Husaynni hokimiyatdan ag‘darish va keyinchalik topilmagan ommaviy qirg‘in qurollarini yo‘q qilish maqsadida Iroqqa bostirib kirishi. 1-mayda Jorj Bush «Abraham Lincoln» aviatashuvchisi bortida «Zolim quladi, Iroq ozod!» deb e’lon qilib, urushda g‘alaba qozonilganini bildirgan. Iroq muvaqqat ma’muriyatiga amerikalik Jey Garner, keyin Pol Bremer.
  • rahbarlik qilgan. 2003-yilda shia yo‘nalishidagi ekstremistik guruhlar va Iroq Kommunistik partiyasi yashirin faoliyatdan chiqqan. Baas partiyasi esa yashirin faoliyatga o‘tib, partizanlik urushini tashkil etgan.
  • 22-iyul 2003-yilda Mosul chekkasida amerikaliklar Saddam Husaynning ikki o‘g‘li va 14 yoshli nabirasini avval otishmada, so‘ngra ular yashiringan uyni havodan bombardimon qilish orqali o‘ldirgan.
  • 2003-yil yozida boshlangan partizanlik urushi 2007-yil yoziga kelib avjiga chiqqan.
  • 2004-yilda — Mahdiy armiyasi qo‘zg‘oloni.
  • 30-dekabr 2006-yilda qatl etilgan (ya’ni osib o‘ldirish yo‘li bilan) sobiq Iroq prezidenti Saddam Husayn.
  • 2008-yil oxiriga kelib xalqaro kuchlar va Iroq politsiyasiga hujumlar deyarli to‘xtagan. Tinch aholiga zarar yetkazgan terrorchilik hujumlari esa davom etgan. Isyonchilarning ayrimlari qonuniy maqom olib, «sunniy ko‘ngillilar» tarkibida maosh ola boshlagan.
15-dekabr 2011-yilda AQSHning Iroqdagi harbiy missiyasi tugaganiga bag‘ishlangan marosim
  • 7-mart 2010-yilda parlament saylovlari bo‘lib o‘tgan. Biroq natijalar atrofidagi siyosiy tortishuvlar tufayli parlament yig‘ilmagan va hukumat tuzilmagan. Faqat 10-noyabrda partiyalar va guruhlar o‘rtasida hokimiyatni taqsimlashga doir zaif kelishuvga erishilgan.
  • 15-dekabr 2011-yilda Bag‘dod xalqaro aeroportida AQSH qurolli kuchlarining Iroqdagi missiyasini yakunlash marosimi bo‘lib o‘tgan (ingl. United States Forces – Iraq). AQSH mudofaa vaziri Leon Panetta nutq so‘zlagach, Iroqdagi AQSH qurolli kuchlarining ikki tilli bayrog‘i tushirilib, yig‘ishtirilgan. Bu qariyb 9 yil davom etgan harbiy kampaniyaning ramziy yakuni bo‘lgan.

Fuqarolar urushi

«Islom davlati» terrorchi tashkilotining kengayishi natijasida Iroqda fuqarolar urushi boshlangan. 5-iyunga 2016-yil kelib hukumat qo‘shinlari mamlakatning katta qismini ozod qilgan.

Mojaro davomida qurolli kuchlar — Iroq Kurdistoni qo‘shinlari — IShID jangarilaridan bir qator aholi punktlarini ozod qilib, vaqtincha egallagan; ular Sinjar hududida, jumladan neftga boy Kirkukni.

9-dekabr 2017-yilda Iroq «Islom davlati»ga qarshi urush tugaganini e’lon qilgan.

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografik o‘rni

Iroqning fizik xaritasi

Iroq hududi 437 072 km² ((dunyo mamlakatlari orasida maydon bo‘yicha 58-o‘rin). Arabiston yarimorolining shimolida joylashgan va Fors ko‘rfazi suvlari bilan tutashadi. Iroqning katta qismi Mesopotamiya pasttekisligida joylashgan bo‘lib, u oldingi bukilma hisoblanadi hamda dokembriy davriga oid Arabiston platformasi bilan yosh Alp–Himolay harakatchan mintaqasining tog‘liklarini ajratadi.

Relyefi

Mesopotamiya pasttekisligining shimoliy qismi 200—500 m balandlikdagi denudatsion-akkumulyativ tekislikdir. Unda alohida qoldiq tog‘ massivlari bor, balandligi 1460 m gacha yetadi (Sinjar tog‘lari). Mesopotamiyaning janubiy qismi balandligi 100 m dan oshmaydigan botqoqlashgan allyuvial pasttekislik. Janubi-g‘arbdan kirib keladigan Arabiston platformasi chekkasi 900 m gacha balandlikdagi Suriya–Arabiston qatlamli platosida, Suriya cho‘li va al-Hijara cho‘li hududida joylashgan. Iroq shimolida Arman tog‘ligi tizmalari cho‘zilib, mamlakat shimoli-sharqida Eron tog‘ligi Iroqning eng baland nuqtasi — Hoji Ibrohim tog‘i (3587 m) joylashgan. Bu tog‘li hududlarda seysmik faollik yuqori.

Ichki suvlari

Mamlakatning asosiy suv arteriyalari — Dajla va Frot daryolari. Ular Mesopotamiya pasttekisligini shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa kesib o‘tib, quyi oqimda Shatt al-Arab daryosiga qo‘shiladi, u esa Fors ko‘rfaziga quyiladi. Iroqda yirik irmoqlarga ega bo‘lmagan Frot suvlari sug‘orishga sarflanadi. Dajla va uning Katta Zab, Kichik Zab hamda Diyola irmoqlarida gidroelektr stansiyalari mavjud. Muntazam kema qatnovi asosan Shatt al-Arab daryosida mumkin. Bahorda daryolar toshadi; bunga qarshi suvni quruq mavsumda ishlatishga imkon beruvchi suv omborlari qurilgan. Mesopotamiya pasttekisligidagi botiqlarda ko‘llar ko‘p: Al-Milh, Al-Hammar, As-Sa’diya, Al-Habboniya. Cho‘llarda yomg‘ir vaqtida vaqtinchalik suv oqimlari (vodiylar) paydo bo‘ladi.

Qadimgi Mesopotamiya sivilizatsiyasi davridan foydalanib kelinayotgan Dajla va Frot vodiylarining unumdor allyuvial tuproqlari asrlar davomida sug‘orma dehqonchilikni noto‘g‘ri yuritish oqibatida ko‘plab joylarda sho‘rxoklarga, taqirlarga va qumli cho‘llarga aylangan. Shunga qaramay, hozir ham bu yerda sug‘oriladigan yerlar ustunlik qiladi. Iroqning qolgan hududlari asosan g‘alladoshlar va shuvoq o‘sadigan cho‘l dashtlari, chala cho‘llar va tropik cho‘llardan (janubda) iborat. Mamlakat maydonining 2 % ini egallovchi o‘rmonlar tog‘larda (emanlar, pista daraxtlari, archa, tog‘ etaklarida esa makvis va tikanli butalar bilan almashinadi) hamda yirik daryolar vodiylarida (yulg‘un, tol, Frot teragi) o‘sadi. Eng baland tog‘ tizmalarining yuqori yonbag‘irlarini alp o‘tloqlari egallaydi. Iroq janubida xurmo palmalari yetishtiriladi.

Foydali qazilmalari

Iroqning asosiy foydali qazilmalari — neft va tabiiy gaz. Ularning konlari mamlakatning shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa Mesopotamiya oldingi bukilmasi bo‘ylab cho‘zilgan va neft-gaz havzasiga (Fors ko‘rfazi) mansub. Suriya cho‘lida sanoat ahamiyatiga ega bo‘lgan Sharqiy O‘rta yer dengizi fosforit havzasi konlari bor. Mamlakatda oltingugurt, gips, talk, asbest, osh tuzi, gil, ohaktosh, xromit, temir, qo‘rg‘oshin-rux, mis, nikel rudalari hamda boshqa foydali qazilmalar ham uchraydi.

Iqlimi

Iroqda iqlim kontinental: yozi quruq va juda issiq, qishi nisbatan yomg‘irli va salqin. Shimolda subtropik, janubda tropik iqlim hukmron. Yanvarning o‘rtacha harorati shimoldan janubga 7 dan 12 °C gacha (tog‘larda qor), iyulda deyarli hamma joyda 34 °C (ba’zi kunlari 50 °C gacha). Yillik yog‘in tekislikda 50-150 mm, tog‘larda 1500 mm gacha. Yozda janubda tez-tez chang bo‘ronlari.

Aholisi

Aholining yosh-jins piramidasi (2020-yilda Iroq aholisi)
Iroqning etnik-diniy guruhlari
 Shia arablar  Sunniy arablar  Musulmon kurdlar  Ossuriylar  Yazidiy kurdlar  Iroq turkmanlari
Aholi soni
Yilmillion kishi
18782,0
1947▲ 4,8
1957▲ 6,3
1977▲ 12,0
1987▲ 16,3
1997▲ 22,0
2009▲ 31,6
2015▲ 37,0
Manbalar:

2009-yilgi baholashlarga ko‘ra, Iroqda taxminan 31 million kishi yashagan.

Ayrim manbalarga ko‘ra, shialar Iroq aholisining 65 % ini, sunniylar 35 % ini tashkil etadi (aftidan, faqat musulmon aholi nazarda tutilgan). Boshqa manbalarda (natijalari BMTga taqdim etilgan 1997-yilgi aholi ro‘yxati) aksincha, sunniylar 66 %, shialar 34 % ekani ko‘rsatilgan.

1997-yilgi ro‘yxatga olish Kurdiston mintaqaviy hukumati nazoratidagi to‘rtta viloyatda o‘tkazilmagan. Shu sabab bir qator mutaxassislar natijalarga shubha bilan qaraydi.

Shialar janubda, kurdlar shimolda, xristianlar esa turli hududlarga tarqalib yashaydi.

Aynan Saddam Husayn davrida shialar hokimiyat idoralarida kamroq vakillikka ega bo‘lgan va AQSH bostirib kirishdan oldin ularning ko‘magiga umid qilgan. Shia ruhoniylarining aksariyati bosqinchi hokimiyatga nisbatan betaraf bo‘lishga chaqirganiga qaramay, shia aholi asta-sekin siyosiylashib, amerikaliklar va hamkor kuchlarga qarshi jihod boshlagan. Shia qarshilik harakatining markaziga shia yetakchisi Muqtado as-Sadr rasman boshqaradigan Mahdiy armiyasi aylangan.

Kurdlar

Saddam Husayn davrida Iroq vitse-prezidentlari Toha Yosin Ramazon va Toha Muhiddin Ma’ruf bo‘lgan; ikkalasi ham kelib chiqishi bo‘yicha kurd edi.

Iroqning eng tinch hududi yarim mustaqil «Kurdiston mintaqasi» hisoblanadi. Bu yerda avval dushman bo‘lgan kurd partiyalari nihoyat kelishuvga erishgan: Kurdiston Demokratik partiyasi (KDP) (rahbari — Mas’ud Barzoniy), Erbil va Dohuk viloyatlarining katta qismini nazorat qiluvchi; hamda Kurdiston Vatanparvarlik ittifoqi (KVI) (Jalol Talaboniy), Iroq Kurdistonining janubiy qismi uning nazoratida, asosiy shahri esa Sulaymoniya. Rasmiy birlikka qaramay, Iroq Kurdistonining ikki qismi alohida va turlicha boshqariladigan hududlardir.

Bu tashkilotlar Iroq Kurdistonini allaqachon, Saddam Husaynning Fors ko‘rfazi urushida.

2003-yil mart–aprelida Iroq armiyasi tor-mor etilgach, KVI va KDPga bo‘ysunuvchi kurd peshmerga otryadlari Erkin Kurdistondan chiqib, Kirkuk, Mosul va kurdlar ma’lum darajada yashaydigan qo‘shni hududlarni egallagan. Ular bu yerlarda Saddamning «arablashtirish» siyosati paytida kurdlardan tortib olingan yerlarga joylashtirilgan arab aholini quvgan. Bu arablar va Turkiyaning keskin noroziligini keltirib chiqargan. Turkiya neft markazi — Kirkuk kurdlar qo‘liga o‘tishi, natijada mustaqil Kurdiston Iroqda tashkil topishi va kurd harakati Turkiyada kuchayishidan xavotirda edi; rasmiy ravishda Anqara turkiyzabon ozchilikka qarshi tazyiqlardan xavotir olishini bildirgan (turkmanlar). Bu guruh Iroqning ayrim joylarida, jumladan Kirkuk atrofida zich yashaydi. 50-yillar oxiridagi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra, turklar shahar aholisining 80 % ini tashkil qilgan; kurdlar bilan qadimgi adovatiga qaramay, Saddam hukmronligida ular ham «arablashtirish» siyosati qurboniga aylangan.

2003-yildan beri ikkala yirik kurd partiyasi yaqindan hamkorlik qilgan. Hokimiyat masalalari Barzoniy va Talaboniy o‘rtasidagi kelishuv orqali hal etilgan: birinchisi Iroq prezidenti, ikkinchisi Iroq Kurdistoni prezidenti bo‘lishi, lavozimlar va parlament o‘rinlari esa 50:50 asosida taqsimlanishi ko‘zda tutilgan. Shuning uchun kurd partiyalari 15-dekabr 2005-yildagi saylovda yagona ro‘yxatda qatnashgan va 53 o‘rinni 275 o‘rinli parlamentda qo‘lga kiritgan.

O‘sha paytda yangi Iroq konstitutsiyasining qabul qilinishi «Kurdiston mintaqasining» keng avtonomiyasini uzil-kesil qonuniylashtirgan. Shu bilan birga, kurd partiyalarining rasman e’lon qilgan maqsadi mustaqillik emas, balki federatsiya bo‘lgan. Markaziy hokimiyat nihoyatda zaifligi sabab kurd rahbarlari o‘z hududida amerikaliklarning indamas roziligi bilan istaganlaricha hukmronlik qilishda davom etishi mumkin edi. Xususan, Turkiyadan Habur chegara punkti yoki Erbil aeroporti orqali Iroqqa kirishda Iroq vizasi (81 AQSH dollari) talab qilinmaydi. Bundan tashqari, Iroq Kurdistoniga kirganlik uchun bepul kurd chegara muhrini olgan chet elliklar, jumladan turk tadbirkorlari xohlasalar, Kurdistondan tashqaridagi Iroqning istalgan aholi punktida 10 kun qonuniy qolish huquqiga ega.

2005-yil aprelida Talaboniy Iroq prezidenti etib saylangan.

16-mart 2006-yilda, gaz hujumining 18-yilligida kurdlarning Halabja shahrida (Talaboniy nazoratidagi hudud) ommaviy tartibsizliklar boshlangan. G‘azablangan kurd olomoni gaz hujumiga bag‘ishlangan memorial muzeyni yoqib, deyarli barcha eksponatlarni yo‘q qilgan. Politsiya olomonga o‘t ochgan, 14 yoshli o‘smir halok bo‘lgan, bir necha o‘n kishi jarohatlangan. Muzeyni vayron qilgan shahar aholisi bu 80 ming kishilik shaharda Iroq Kurdistoni hukumati o‘n yildan ortiq vaqt ichida qurib bergan yagona bino ekanini, suv, elektr va yo‘llarni asfaltlash muammolari esa hal qilinmaganini bildirgan: «Biz bu yolg‘onchilardan [kurd siyosatchilaridan] bezdik va ularni shahrimizda ko‘rishni istamaymiz».

Iroq Kurdistonida cheklangan siyosiy plyuralizm mavjud. Iroq Kommunistik partiyasining Kurdiston bo‘limi va kichik maoistik kommunistik partiya faol ishlaydi. Ayni paytda islomiy partiyalar faoliyati taqiqlangan. Halabjadagiislomchilar anklavini Ansor al-Islom tashkiloti tuzgan islomchilar anklavi 2003-yilda AQSH bombardimonlaridan so‘ng Kurdiston Vatanparvarlik ittifoqi tomonidan qurolli yo‘l bilan tugatilgan; biroq yashirin faoliyatga o‘tgan kurd islomchilari juda faol, jumladan Iroq Kurdistonidan tashqarida ham harakat qiladi.

12-iyun 2005-yilda Kurdiston parlamenti Mas’ud Barzoniyni mintaqa prezidenti deb e’lon qilgan. 2006-yil mayida parlament Erbildagi (KDP) va Sulaymoniyadagi (KVI) bir-biri bilan raqobatlashuvchi ikki boshqaruv markazi o‘rniga yagona hukumatni tasdiqlagan. Yangi hukumatga Mas’ud Barzoniyning jiyani — Nechirvon Barzoniy boshchilik qilgan. Bosh vazir o‘rinbosari lavozimini KVI vakili Umar Fattoh egallagan. Yangi hukumatga 26 ta birlashtirilgan vazirlik bo‘ysungan. Moliya, adliya, ichki ishlar va peshmerga ishlari (ya’ni harbiy) vazirliklari keyingi 6–12 oy davomida mustaqil ishlashi ko‘zda tutilgan. 25-iyul 2009-yilda Barzoniy umumxalq saylovida 68 % dan ortiq ovoz olib qayta prezident etib saylangan.

2009-yil bahorida KVI tarkibidan Talaboniyning sobiq o‘rinbosari Nushirvon Mustafo boshchiligidagi «Gorran» («O‘zgarishlar») harakati ajralgan. U ikkala hukmron partiyani korrupsiya va demokratiya tamoyillariga rioya qilmaslikda ayblab, keskin muxolifat mavqeyiga o‘tgan. 25-iyul 2009-yildagi mintaqaviy parlament saylovlarida Sulaymoniyada Gorran va KVI tarafdorlari o‘rtasida zo‘ravonliklar yuz bergan. Gorran 25 o‘rinni 111 o‘rinli parlamentdan olgan (asosan Sulaymoniyada). Muxolifatda, bundan tashqari, mo‘tadil islomiy partiyalar — Kurdiston Islomiy harakati va Kurdiston Islomiy guruhi vakili bo‘lgan 10 deputat ham bor edi.

Yazidiylar

Yazidiylar — etnokonfessional guruh kurdlarning, asosan Iroq shimolida, xususan Mosul viloyatida yashaydigan vakillari. Yazidiylar zich yashaydigan asosiy hududlar — Ayn-Sifni, Sinjar va Dohuk tumanlari. Dohuk hududida yazidiylarning asosiy ziyoratgohi — Lalish joylashgan. Iroqdagi yazidiylar soni 300 mingdan 800 minggacha deb baholanadi.

2012-yilda Iroqdagi Yazidiylarning islohot va taraqqiyot partiyasi rahbari bilan Iroq prezidenti o‘rtasida mamlakat shimolida, Ayn-Sifni, Sinjar (Shangal) va Dohuk viloyatlaridagi umumiy 15 ming kvadrat kilometr maydonda Yazidiylar avtonomiyasini (Ezdixon) tashkil qilish bo‘yicha bitim tuzilgan.

Ezdixon Iroqdagi eng xavfli mintaqalardan biridir. Masalan, Sinjar hududida 14-avgustdagi 2007-yil qator portlashlarda 500 dan ortiq kishi halok bo‘lgan. Natijada minglab yazidiylar tarixiy vatanini tark etgan.

Shabaklar

Shabaklar — etnokonfessional guruh kurdlarning, Mosul sharqida yashaydigan vakillari. 2017-yilda shabaklar soni 200 mingdan 500 minggacha deb baholangan.

Sunniylar

««Sunniylar uchburchagi» — Bag‘dod g‘arbidagi Iroqning markaziy qismi, amerikalik qo‘shinlarga qarshi partizanlik urushi eng keskin kechgan hudud. Saddam davrida bu yerga iste’fodagi harbiylar joylashtirilgan. 2003-yildan keyin bu shaharlar bir necha marta tozalash operatsiyalariga duch kelgan. Amerikaliklardan tashqari, sunniy hududlarni tozalashda amerikaliklar tashkil etgan shia va kurd jangari otryadlari ham qatnashgan; ular mintaqa aholi punktlariga dushman hudud sifatida qaragan.

Dastlab koalitsiya Falluja, Ba’quba va Ramadi shaharlari o‘rtasidagi «sunniylar uchburchagi» ustidan nazoratni yo‘qotgan. Yozga kelib mamlakat shimolida ham vaziyat o‘zgargan: Mosul atrofida qo‘zg‘olonchilar mavqeyi asta-sekin mustahkamlangan.

Amerikaliklar Fallujani sunniy qarshilik harakatining yetakchilaridan biri Abu Mus’ab az-Zarqoviy tayanchiga aylangan shahar deb e’lon qilgan. Ular shaharda nazoratni butunlay yo‘qotgan.

Statistikaga ko‘ra, uning 7-iyun 2006-yilda halok bo‘lishi koalitsiya harbiylarining oylik o‘rtacha yo‘qotishlarini kamaytirmagan.

2004-yil kuzida AQSH qo‘shinlari «sunniylar uchburchagi»dagi qarshilik kuchlariga qarshi keng ko‘lamli operatsiya boshlagan.

Oktabr boshida uch kunlik jangdan keyin Samarra shahri olingan. Shundan so‘ng barcha kuchlar Falluja va Ramadini egallashga yo‘naltirilgan. Falluja qamal qilinib, bir vaqtda kuchli bombardimon qilingan. Amerikaliklarning asosiy talabi shahar hokimiyatidan go‘yoki shaharda yashirinib yurgan Abu Mus’ab az-Zarqoviyni topshirish edi. Pentagon uning boshi uchun 25 mln AQSH dollari mukofot belgilagan.

Falluja shahriga hujum operatsiyasi noyabr o‘rtalarida 1,5—2 hafta davomida o‘tkazilgan. Uning maqsadi zo‘ravonlikning kuchayishini to‘xtatish va 25-yanvar 2005-yilda erkin saylovlar o‘tkazish uchun sharoit yaratish edi. Shu maqsadda Iroq hukumati mamlakatda 60 kunlik favqulodda holat e’lon qilgan.

Shaharni egallash siyosiy va psixologik aksiyaga aylangan. Iroq hukumati samarali nazorat o‘rnata olmaganida, shahar bir necha oydan keyin yana qayta egallanishi kerak bo‘lardi.

«Phantom Fury» kod nomli operatsiyada 12 ming AQSH harbiy xizmatchisi va yangi Iroq armiyasining 3 ming jangchisi qatnashgan.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, operatsiya davomida qariyb 1200 jangari o‘ldirilgan, 450—500 nafari asir olingan. Hujumda Fallujaning katta qismi xarobaga aylangan: uylar, masjidlar, elektr uzatish tarmoqlari va shahar suv ta’minoti vayron bo‘lgan.

AQSH qo‘shinlarining Fallujani egallashi partizanlik urushini kamaytirmagan; ortiqcha kuch ishlatilishi arab dunyosining katta qismida vahshiylik deb baholangan.

2005-yil yanvaridagi Ta’sis majlisi saylovlarida (qarang: batafsil) deyarli faqat shia arablar va sunniy kurdlar qatnashgan. Ozchilikdagi sunniy arablar mag‘lubiyati oldindan aniq deb hisoblangan saylovga umuman qatnashmagan va mamlakat siyosiy hayotidan deyarli chetda qolgan. Natijada tabiiy ravishda shia partiyalari bloki g‘alaba qozongan.

2005-yil kuzida sunniy partiyalar tarafdorlarini Ta’sis majlisi ishlab chiqqan yangi konstitutsiya loyihasini referendumda, 15-oktabr kuni rad etishga chaqirgan. Sunniylarning aytishicha, yangi konstitutsiyani ularga shialar va kurdlar majburan qabul qildirmoqchi bo‘lgan hamda hujjat mamlakatning davlat va hududiy yaxlitligini zaiflashtirgan. Ularning fikricha, loyihadagi Iroqni federallashtirish shimoldagi kurdlarga va janubdagi shialarga neft daromadlarini amalda yakka o‘zi tasarruf etish imkonini bergan.

Arab davlatlari ligasining aralashuvi bilan uzoq muzokaralardan so‘ng eng yirik sunniy uyushma — Iroq Islomiy partiyasi — konstitutsiya loyihasini qo‘llab-quvvatlashga rozi bo‘lgan. O‘z navbatida shialar va kurdlar hujjatning bahsli bandlarini qayta ishlash uchun parlament komissiyasi tuzishga va’da bergan.

15-dekabr 2005-yilda Milliy assambleya saylovlarida shialarning Birlashgan Iroq ittifoqi g‘alaba qozongan (128 deputat mandati, 275 o‘rinli parlamentda). Biroq shialar avvalgi muvaqqat qonunchilik organidagidek ko‘pchilik fraksiyaga aylana olmagan. Kuzatuvchilarga ko‘ra, bunga sunniy partiyalarning saylovni boykot qilmagani sabab bo‘lgan. Ikki yirik sunniy partiya 55 o‘rinni olgan.

Shialar

Baas partiyasi partiyasi XX asrning 40-yillari oxirida Nasiriya shahrida shia baaschilar tomonidan tashkil etilgan. AQSH bosqini boshida iroqlik shialar unda ko‘pchilikni tashkil qilgan. AQSH bosqinchi kuchlari e’lon qilgan «55 kishilik ro‘yxat»ga ko‘ra, sobiq Iroq rahbarlarining 55 nafaridan 35 nafari shia bo‘lgan. Baas rahbariyatida shialar ulushi 62 % edi.

Iroq bosib olingach, mamlakatdagi shia mintaqasining bir qismi (eng janubiy hudud) Buyuk Britaniya kuchlari nazoratida bo‘lgan. Amerikaliklardan farqli ravishda britaniyaliklar mintaqaning siyosiy hayotiga qo‘pol aralashmagan va katta ko‘lamli tozalashlar o‘tkazmagan. Natijada hududdagi haqiqiy hokimiyat asta-sekin Mahdiy armiyasi va boshqa siyosiy tuzilmalar koalitsiyasiga o‘tgan. Bu koalitsiya Basra porti orqali neft tashishni nazoratga olgan, Bag‘dod hokimiyati esa mintaqa ustidan nazoratni butunlay yo‘qotgan.

Bosqinchi kuchlarning rasmiy bayonotlariga ko‘ra, ularga qarshi ko‘plab terrorchilik harakatlari ortida Eron turgan. Biroq bu mamlakat Iroq hokimiyatidagi nufuzli shia diniy-siyosiy tuzilmasi — Iroq Islomiy inqilobi oliy kengashini to‘liq nazorat qiladi va moliyalashtiradi. Uning BADR harbiy qanoti Eron–Iroq urushi paytida Iroq rahbariyatiga qarshi terrorchilik harakatlarini uyushtirgan. Paradoks shundaki, amerikaliklar ham bu tashkilotlar bilan yaxshi munosabatlarni saqlaydi.

Unga qarshi kuch sifatida rasman tarqatib yuborilgan, 2004 ammo yanada mustahkamlangan «Mahdiy armiyasi» faoliyat yuritadi; unga Muqtado as-Sadr rahbarlik qiladi. U o‘zini «Iroq millatchiligining eng yaqqol ifodasi» deb ko‘rsatib, faqat shialar janubini emas, Bag‘dodning Madinat as-Sadr shaharchasini ham nazorat qiladi (Sadr-Siti).

15-dekabrdagi 2005-yil Milliy assambleya saylovida shialarning Birlashgan Iroq ittifoqi g‘alaba qozongan (128 deputat mandati, 275 o‘rinli parlamentda). Ammo shialar oldingi muvaqqat qonunchilik organidagidek ko‘pchilik fraksiyaga aylana olmagan.

Xristianlar

Xalqaro «Open Doors» xristian xayriya tashkilotining 2020-yilgi tadqiqotiga ko‘ra, Iroq xristianlar huquqlari eng ko‘p poymol qilinadigan mamlakatlar orasida 3-o‘rinda turadi.

IShID hukmronligidan (2013—2017) keyin ayrim xristianlar hali ham hayotini tiklashda qiynalmoqda[aniqlashtirish kerak], boshqalari esa hanuz IShID ta’qibiga uchramoqda.

Tillar

Aholining asosiy qismi — arablar — arab tilining Iroq lahjasida so‘zlashadi. Eng katta milliy ozchilik — kurdlar asosan Kurdiston mintaqasida yashaydi va kurd tili lahjalarida, asosan markaziy kurd va shimoliy kurd lahjalarida so‘zlashadi. Konstitutsiyaga ko‘ra rasmiy tillar — arab tili va kurd tili. Milliy ozchiliklar zich yashaydigan hududlarda boshqa tillardan ham foydalanish mumkin.

Ma’muriy bo‘linishi

Iroq muhofazalari

Iroq 19 ta viloyatga (muhofazaga) bo‘lingan.

№ Muhofaza Ma’muriy markazi Maydoni,
km²
Aholisi,
kishi (2011)
Zichligi,
kishi/km²
1 Bag‘dod Bag‘dod 734 7 055 200 9611,99
2 Salohiddin Tikrit 24 751 1 408 200 56,89
3 Diyola Ba’quba 19 076 1 443 200 75,66
4 Vosit Al-Kut 17 153 1 210 600 70,58
5 Mayson Al-Amora 16 072 971 400 60,44
6 Basra Basra 19 070 2 532 000 132,77
7 Zi-Qor An-Nosiriya 12 900 1 836 200 142,34
8 Musanno As-Samova 51 740 719 100 13,90
9 Qodisiya Ad-Divoniya 8153 1 134 300 139,13
10 Bobil Hilla 6468 1 820 700 281,49
11 Karbalo Karbalo 5034 1 066 600 211,88
12 Najaf An-Najaf 28 824 1 285 500 44,60
13 Anbar Ar-Ramodiy 138 501 1 561 400 11,27
14 Naynava Mosul 37 323 3 270 400 87,62
15 Dohuk Dohuk 6553 1 128 700 172,24
16 Erbil Erbil 14 471 1 612 700 111,44
17 Kirkuk Kirkuk 10 282 1 395 600 135,73
18 Sulaymoniya Sulaymoniya 17 023 1 878 800 110,37
19 Halabja Halabja 889
Jami434 12833 330 60076,78

Shaharlar va aholi punktlari

Iroqda aholisi 1 million kishidan ortiq bo‘lgan yettita shahar bor (Bag‘dod, Mosul, Najaf, Kirkuk, Basra, Erbil, Sulaymoniya).

Davlat tuzumi

Mamlakat konstitutsiyasiga ko‘ra (2005-yil), Iroq — federativ parlament respublikasi bo‘lib, Iroq xalqining kelishuviga tayanadi. Asosiy uch etnik-diniy jamoa — arab shialar, arab sunniylar va kurdlar. Saddam Husayn hukmronligi davrida sunniylar mamlakat boshqaruvida ustun bo‘lgan, u ag‘darilgach esa muxolifatga o‘tgan.

2005-yil yanvarida o‘tgan Ta’sis majlisi saylovlarida (qarang: Iroqdagi parlament saylovlari (2005)) deyarli faqat shia arablar va kurdlar ishtirok etgan. Sunniy arablar saylovni boykot qilgan. Shu sabab Ta’sis majlisida faqat shialar va kurdlar vakillik qilgan, sunniylar esa mamlakat siyosiy hayotidan deyarli chetda qolgan.

2005-yil kuzida sunniy partiyalar tarafdorlarini yangi konstitutsiya loyihasini referendumda, 15-oktabrda rad etishga chaqirgan. Sunniylar yangi konstitutsiyani shialar va kurdlar ularga majburlab o‘tkazayotganini, u davlat va hududiy yaxlitlikka putur yetkazishini aytgan. Ularning fikricha, loyihada belgilangan federallashuv shimoldagi kurdlar va janubdagi shialarga neft daromadlarini amalda yakka o‘zi boshqarish imkonini bergan.

Xususan, Arab davlatlari ligasi (ADL) aralashuvi tufayli eng yirik sunniy uyushma — Iroq Islomiy partiyasi — konstitutsiya loyihasini qo‘llab-quvvatlashga rozi bo‘lgan. Shialar va kurdlar o‘z navbatida hujjatning bahsli bandlarini qayta ko‘rib chiqadigan parlament komissiyasi tuzishga va’da bergan.

Parlament — Milliy assambleya saylovida, 15-dekabrda 2005-yilda shialarning Birlashgan Iroq ittifoqi g‘alaba qozongan (140 deputat mandati, 275 o‘rinli parlamentda). Shialar ko‘pchilik fraksiyani tashkil qilgan, eng yirik sunniy partiyalar 18 o‘rin, Kurd partiyalari ittifoqi 75 mandat olgan. Qolgan o‘rinlar kichik etnik va diniy partiyalarga taqsimlangan.

So‘nggi parlament saylovlari 10-oktabr 2021-yilda bo‘lib o‘tgan. Eng ko‘p o‘rinni Muqtado as-Sadr boshchiligidagi «Sadristlar harakati» (73), Muhammad al-Halbusi (37), « yetakchiligidagi «Taraqqiyot partiyasi» va «Qonun ustuvorligi davlati» Nuriy al-Malikiy boshchiligida (33), shuningdek, Kurdiston Demokratik partiyasi yetakchisi Mas’ud Barzoniy (31), FATH ittifoqi esa (17) o‘rinni olgan. 2023-yil noyabrdan 2024-yil iyungacha parlament spikersiz ishlagan, chunki Oliy sud Muhammad al-Halbusini deputatlik mandatidan mahrum qilgan.

Xalqaro reyting tashkiloti Economist Intelligence Unit mamlakatni 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim deb tasniflangan.

Parlament

Iroq Milliy assambleyasi (Iroq parlamenti) partiya ro‘yxatlari asosida saylanadigan, 325 o‘rinli bir palatali Vakillar kengashidan iborat.

Yuqori palata (Ittifoq kengashi) hali tuzilmagan.

Hukumat

Hukumat (Vazirlar Mahkamasi) eng yirik parlament fraksiyasi tomonidan tuziladi va unga bosh vazir rahbarlik qiladi.

Shialar aholining boshqa guruhlari fikrini hisobga olmay hukumat tuza olishiga ishongan. Biroq AQSH quyidagi lavozimlar taqsimoti asosida milliy birlik hukumatini shakllantirishni talab qilgan: mamlakat bosh vaziri (Iroq konstitutsiyasidagi asosiy lavozim) — shia, prezident — kurd, parlament raisi esa sunniy bo‘lishi kerak. Ushbu mansabdor shaxslarning ikki nafar o‘rinbosari rahbaridan boshqa jamoalarga mansub bo‘lishi zarur edi. Bu, masalan, vitse-prezidentlik lavozimlaridan biri doimo shialarga, boshqasi sunniylarga berilishini anglatgan.

AQSH talabi shialar, ayniqsa bosh vazir Ibrohim al-Ja’fariyning noroziligiga sabab bo‘lgan. Ammo amerikaliklar ularni bunday yondashuv zarurligiga ishontira olgan. 2006-yil aprelida Ibrohim al-Ja’fariy lavozimini Javod (Nuriy) al-Malikiyga bo‘shatishga majbur bo‘lgan; al-Malikiy Muqtado as-Sadr va Iroqning diniy yetakchisi, buyuk oyatulloh Ali as-Sistoniy tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.

7-martdagi 2010-yil parlament saylovlariga qaramay, g‘olib partiyalar uzluksiz nizolarga botib, yangi parlament yig‘ilmagan. Faqat 10-noyabrga kelib hukumat tuzish va hokimiyatni taqsimlash bo‘yicha zaif kelishuvga erishilgani aytilgan.

Konstitutsiya

Iroq konstitutsiyasi — 15-oktabr 2005-yilda umumxalq referendumi orqali qabul qilingan asosiy qonun. U 5 bo‘limdan iborat, ayrim bo‘limlar bobga, boblar esa mavzuli qismlarga bo‘linadi. Unda doimiy va vaqtinchalik normalar mavjud; vaqtinchalik normalarning amal qilish muddati asosiy qonunning o‘zida ko‘rsatilgan. Vaqtinchalik qoidalar bilan birga Iroq konstitutsiyasi jami 144 moddadan iborat.

Tashqi siyosat

Tashqi siyosat davlatning

Eron va Iroq munosabatlari

2003-yilda Eron AQSHning Iroqqa bostirib kirishiga qat’iy qarshi chiqqan. Ikki mamlakat munosabatlari Eron–Iroq urushi yakunidan keyin sovuq bo‘lsa ham, Saddam Husayn Eron uchun amerikaliklarga qaraganda kamroq xavf tug‘dirgan. Iroqdagi hokimiyat AQSH tomonidan muvaqqat hukumatga topshirilgan 2004-yil o‘rtalaridan ko‘p o‘tmay, ikki mamlakat munosabatlari yana murakkablashgan. Tehron yangi hokimiyatni tan olishdan bosh tortgan, Iroq mudofaa vaziri Eronni ichki ishlarga aralashishda va Saddam Husayn 1991ning Fors ko‘rfazi urushi boshlanishidan oldin Eronga o‘tkazgan bir qancha harbiy samolyotni olib qolishda ayblagan. Tehron rad etib, faqat demokratik saylangan Iroq hukumati bilan muzokaraga borishini aytgan. Eronning diniy yetakchisi Ali Xomanaiy Iroq muvaqqat hukumatini amerikaliklarga «xizmat qilish»da ayblagan.

BMT va Iroq

16-sentabrda 2004 BMT Bosh kotibi Kofi Annan 18 oy ichida birinchi marta AQSH va uning ittifoqchilari Iroqda o‘tkazgan harbiy amaliyotga xalqaro huquqiy baho berib, bosqinni noqonuniy va BMT Nizomiga zid deb e’lon qilgan. Harbiy harakatlardan avval Kofi Annan AQSH Iroqqa hujum qilishdan oldin Xavfsizlik Kengashining BMT roziligini olishi kerakligini ta’kidlagan. Bosqin boshlangach, BMT Bosh kotibi Iroq masalasidan chetlashgan va hatto AQSH talabini bajarib, bombardimonlar chog‘ida BMT inspektorlarining hayotini saqlash uchun ularni mamlakatdan olib chiqishga buyurgan.

Dastlab BMT amerikalik harbiylar bilan hamkorlikni faqat insonparvarlik yordami bilan cheklagan. Ammo avgustda 2003 bu faoliyat ham to‘xtatilgan: Bag‘dodda BMT missiyasi binosi portlatilib, Kofi Annanning maxsus vakili Serjiu Viyera di Mellu halok bo‘lgan.

Faqat 2004-yilda AQSH o‘zi tuzgan Iroq yangi hokimiyatini qonuniylashtirish uchun BMTga murojaat qilgan. BMT mutaxassislari haqiqiy demokratik saylovlar imkonsiz bo‘lgan hozirgi vaziyatda parlamentni tuzishga erta ekanini bildirgan. AQSH bu maslahatga quloq solmay, o‘z jadvali bo‘yicha harakatni davom ettirgan, bu esa BMT Bosh kotibining tanqidiga uchragan.

Bu bayonotdan bir necha kun avval AQSH davlat kotibi Kolin Pauell AQSH Iroqda hech qanday ommaviy qirg‘in qurolini topa olmasligini tan olgan edi. Vaholanki, aynan shu qurollarni topish va yo‘q qilish Iroqqa bostirib kirishning asosiy sababi sifatida ko‘rsatilgan.

Shu bilan birga Buyuk Britaniya, Avstraliya, Polsha, Yaponiya Kofi Annanning fikriga qo‘shilmasligini bildirgan.

Kofi Annan Iroq kampaniyasini noqonuniy deb aynan Eron atrofidagi vaziyat keskinlashgan paytda e’lon qilgan. Uning bayonotini voqealar Iroq ssenariysi bo‘yicha rivojlanishining oldini olishga urinish sifatida ko‘rish mumkin. 18-dekabr 2011-yilda AQSHning so‘nggi kuchlari Iroqdan chiqarilgan. Qolgan harbiylar AQSH elchixonasini qo‘riqlaydi, shuningdek, Iroq armiyasida ayrim amerikalik zobitlar qolgan.

Rossiya bilan munosabatlari

Iroq Rossiya Federatsiyasi.

  • bilan diplomatik munosabatlarga ega. 25-avgust — 9-sentabr 1944-yilda SSSR bilan diplomatik vakolatxonalar darajasida aloqalar o‘rnatilgan.
  • 3—8-yanvar 1955-yilda Iroq hukumati diplomatik aloqalarni uzgan.
  • 18-iyul 1958-yilda elchixonalar darajasida diplomatik munosabatlarni qayta tiklash bo‘yicha kelishuvga erishilgan.

Iqtisodiyot va moliya

Iroqdagi xurmo palmasi

Jami YIMning XQP bo‘yicha 2014-yildagi hajmi 526,1 milliard AQSH dollarini tashkil qilgan — (dunyoda 36-o‘rin) (aholi jon boshiga taxminan 15 300 AQSH dollari — dunyoda 102-o‘rin). 2014-yilda iqtisodiyot 2,1 % ga qisqargan. davlat byudjetining 2014-yildagi daromad qismi 86,03 mlrd AQSH dollari, xarajat qismi 97,57 mlrd AQSH dollari bo‘lgan, byudjet taqchilligi esa YIMning 5,2 % ini tashkil qilgan.

2008-yilda Bag‘dodga 40 ming qochqin qaytib kelgan. 2009-yil boshida Bag‘doddagi ko‘chmas mulk kompaniyalaridan birining direktori qochqinlarning qaytishi tufayli uy-joy narxlari ancha ko‘tarilganini qayd etgan va buni avvalo urush tugagani bilan izohlagan.

Sanoat ishlab chiqarishi 7,9 % ga 2007-yilda, 10,5 % ga 2008-yilda o‘sgan (dunyoda 11-o‘rin), 3,4 % ga 2009-yilda o‘sgan. YIM 1,5 % ga 2007-yilda, 9,5 % ga 2008-yilda va 4,3 % ga 2009-yilda o‘sgan.

Shu bilan birga neft qazib olish qisman saqlangan, ammo neftni chet elga, ayniqsa Turkiyaga tashish hanuz qisman davom etayotgan sabotaj tufayli beqaror. Shimoldagi kurdlar neftni Turkiyaga ko‘pincha «avtomobil quvurlari» — yoqilg‘i tashuvchi avtotsisternalar karvonlari orqali olib boradi.

Iroq mamlakat banklariga AQSH dollarida operatsiyalar o‘tkazishni taqiqlagan. Bu qaror AQSH G‘aznachiligi vakilining tashrifidan keyin qabul qilingan. Taqiqning maqsadi firibgarlik, pul yuvish va boshqa noqonuniy moliyaviy amaliyotlarning oldini olish, shuningdek, Eronga dollar kontrabandasini to‘xtatishdir.

Iroq banklariga mamlakat Markaziy banki har kuni o‘tkazadigan AQSH dollari savdosi auksionlarida qatnashish taqiqlangan. Cheklovlar bir qancha moliya muassasalariga, jumladan Axsor xalqaro investitsiya banki, Iroq investitsiya banki va Iroq Union bankiga tatbiq etilgan. AQSHda 100 milliard dollardan ortiq zaxiraga ega Iroq neft daromadlari va boshqa moliyaviy manbalaridan foydalanishda Vashingtonga bog‘liq. AQSH hukumati sanksiya ostidagi davlatlarga dollar o‘tkazilishining oldini olish kampaniyasi doirasida 14 ta Iroq bankiga dollarda operatsiyalarni ham bloklagan.

Iroq 1-yanvardan 2024-yil boshlab naqd dollar yechib olish va shu valyutadagi operatsiyalarni taqiqlashni rejalashtirgan. Bu chora valyuta zaxiralaridan noqonuniy foydalanishga barham berish hamda iqtisodiyotni dollardan xoli qilish kampaniyasining bir qismi bo‘lgan. 2023-yil oxirigacha banklarga dollar kiritgan Iroq fuqarolari 2024-yilda mablag‘ini dollarda yechib olishi mumkin, yangi dollar omonatlari esa faqat rasmiy kurs bo‘yicha mahalliy valyutada yechib beriladi.

Transport

Madaniyat

Jamiyatning kundalik hayoti ko‘p jihatdan islomiy an’ana va qoidalar (shariat, konstitutsiyaga ko‘ra) bilan belgilanadi. Mamlakatda musulmonlarning barcha diniy bayramlari — Muhammad payg‘ambarning tavalludi, musulmonlar ro‘zasi — Ramazon tugagach nishonlanadigan ro‘za hayiti (Iyd al-Fitr) va qurbon hayiti (Iyd al-Adho) nishonlanadi. Islomdan avvalgi davrlarga borib taqaladigan dala ishlarining boshlanishi, hosilni yig‘ish, qo‘ylarni qirqish va boshqa yumushlar bilan bog‘liq taqvimiy marosimlar ham saqlanib qolgan.

An’anaviy kiyimlar

Iroq arablarining turli hududlarda tafsilotlari bilan farqlanuvchi an’anaviy kiyimlari, umuman olganda, Shimoliy Arabiston badaviylarining liboslariga yaqin. Erkaklar pastga tomon toraygan, odatda oq shim va uzun keng ko‘ylak (dishdosha) kiyib, belini kamar (natak) bilan bog‘laydi. Sovuqda uning ustidan oldi ochiq yopinchiq (abo) kiyiladi. Bosh kiyimi — boshga o‘ralgan jun jiyak (agal) bilan ushlab turiladigan ro‘mol (yashmag). Eng keng tarqalgan oyoq kiyim — yog‘och yoki charm sandal, badavlatroq odamlar orasida yumshoq tufli. Janubiy Iroqdagi sholikorlar va baliqchilar ko‘pincha faqat belbog‘dan iborat kiyim kiyadi.

Ayollar kiyimi shim, uzun ko‘ylak (atag) — yosh ayollarda yorqin rangli, keksa ayollarda to‘q rangli — va ipak yoki jun abodan iborat. Boshga peshonada mato tasmasi (chardog‘) bilan bog‘langan to‘q rangli ro‘mol o‘raladi. Yana bir ro‘mol (futa) iyakdan ko‘krakkacha tushib turadi; muqaddas joylarni ziyorat qilgan ayollar oq futa kiyadi. Ayollar taqadigan turli materiallardan yasalgan taqinchoq va tumorlar xilma-xil: uzuk, bilaguzuk, marjon, osma taqinchoq, sirg‘a, burun halqasi, jig‘a.

Milliy taomlari

Taomlarda xurmo, arpa va bug‘doy nonlari, guruch, qatiq va sabzavotlar ustunlik qiladi. Xurmo non va choy bilan yeyiladi; undan pasta, shakar, holva, shirin ichimliklar va aroq tayyorlanadi. Guruchdan quyuq bo‘tqa (burg‘ul) pishirib, odatda qatiq (laban) bilan iste’mol qilinadi. Ayrim joylarda baliqli taomlar tarqalgan, ammo baliq, ayniqsa Bag‘dodda, go‘shtdan ancha qimmat. Bayramlarda ayniqsa mashhur bo‘lgan an’anaviy go‘shtli taomlar — palov, kabob, qiymadan qovurilgan sharchalar (kubba), go‘shtli baqlajon va pomidor (do‘lma) va boshqalar.

Eng sevimli ichimliklar — choy, qahva, mevali sharbatlar, hamud limonadi, suv qo‘shilgan tuzli qatiq. 2016-yil oktabridan boshlab mamlakat bo‘ylab alkogol mahsulotlarini ishlab chiqarish, olib kirish va sotish taqiqlangan..

Xalq musiqasi

Iroq xalq musiqasi Mesopotamiya musiqasi nomi bilan ma’lum. U arab dunyosi musiqasiga mansub bo‘lsa-da, turk, fors va hind musiqa madaniyatlari unsurlarini ham o‘zida mujassam etadi.

Ommaviy axborot vositalari

IMN davlat teleradiokompaniyasi (Iraqi Media Network — Iroq media tarmog‘i), 2003-yilgacha IBTE (Iraqi Broadcasting and Television Establishment — «Iroq radio va televideniye muassasasi») nomi bilan atalgan. Uning tarkibiga Al Iraqiya telekanali (2003-yilgacha Iraqi TV) hamda Iroq Respublikasi radiosi kiradi.

Iroq armiyasi tanki to‘siqdan o‘tmoqda; 72-brigadaning 15-diviziyasidan bo‘lgan Iroq askari Toji lagerini kuzatib turibdi, 2015-yil

Qurolli kuchlari

Quruqlik qo‘shinlari: 133 ming kishi; Harbiy-havo kuchlari: 1 ming kishi, 34 samolyot va 26 vertolyot; Harbiy-dengiz kuchlari: 1 ming kishi; maxsus operatsiyalar kuchlari. Xarajatlar — YIMning 8,6 % i (2006).

Iroq xavfsizlik kuchlarini tashkil etish

BMT Xavfsizlik Kengashi BMT 2004-yilda Iroq xavfsizlik kuchlarini tuzishni nazarda tutuvchi rezolyutsiya qabul qilgan.

Amerikaliklar, ayniqsa 2007-yildan boshlab, Saddam Husayn davrida armiya va maxsus xizmatlarda ishlagan Iroq generallari va yuqori martabali zobitlarini xizmatga qaytarishga intilgan. Ularning ko‘pchiligi mahalliy sharoitda urush olib borishda katta tajribaga ega bo‘lib, Eron–Iroq urushi hamda «Sahro bo‘roni» operatsiyasida qatnashgan. Bundan tashqari, sobiq yuqori martabali harbiylarning ayrimlari Iroq qarshilik harakati doiralari bilan aloqada bo‘lgan va isyonchilar orasida hurmat qozongan.

2004-yilda ichki xavfsizlikni ta’minlash uchun tuzilgan Iroq Milliy gvardiyasi 2005-yilda tarqatib yuborilgan. Bunga uning jangovar ruhiyati pastligi va Iroq qarshilik harakati agentlari bilan to‘lib ketgani sabab bo‘lgan. Milliy gvardiyadan oldingi «Iroq fuqarolik mudofaa korpusi» (ICDC) ham ilgari xuddi shunday taqdirga uchragan.

2007-yildan boshlab AQSH roziligi bilan bir qator shaharlar, jumladan Falluja, «sunniy militsiyasi», amalda qonuniylashtirilgan isyonchilar tomonidan boshqarilgan. Buning evaziga ular nazoratidagi hududlarda amerikaliklarga hujumlarga yo‘l qo‘ymaslik majburiyatini olgan.

2007-yil oxiridan boshlab xalqaro kuchlar ham, Iroq xavfsizlik kuchlari ham ko‘rgan talafotlar izchil kamaygan.

2007-yil fevral–mart oylarida o‘tkazilgan so‘rovga ko‘ra, Iroq aholisining 51 % i isyonchilarning AQSH qo‘shinlariga hujumlarini qo‘llab-quvvatlagan.

Adabiyotlar

Havolalar