Infratovush nima

Infratovush (lot. infra — past, quyi) — tovush to‘lqinlari bo‘lib, ularning chastotasi inson qulog‘i eshita oladigan diapazondan past bo‘ladi. Inson qulog‘i odatda 16—20 000 Hz chastota oralig‘idagi tovushlarni eshita oladi, shu sababli infratovush chastotalari diapazonining yuqori chegarasi odatda 16 Hz deb olinadi. Infratovush diapazonining quyi chegarasi esa shartli ravishda 0,001 Hz deb belgilangan. Amaliy jihatdan gertsning o‘ndan bir va hatto yuzdan bir ulushiga teng, ya’ni davri o‘nlab soniyalarni tashkil etadigan tebranishlar ham qiziqish uyg‘otishi mumkin.

Infratovushning xususiyatlari

Infratovush tovush to‘lqinlariga xos umumiy qonuniyatlarga bo‘ysunadi, biroq elastik muhit tebranishlarining past chastotasi bilan bog‘liq bir qator o‘ziga xos xususiyatlarga ega:

  • infratovushning tebranish amplitudalari inson eshita oladigan, quvvati unga teng tovushnikiga qaraganda ancha katta bo‘ladi;
  • atmosfera infratovushni juda kam yutgani sababli, u havoda ancha uzoq masofaga tarqaladi;
  • to‘lqin uzunligi katta bo‘lgani uchun infratovushga difraksiya hodisasi xos: shu sababli u xonalarga oson kirib boradi va eshitiladigan tovushlarni to‘sadigan to‘siqlarni aylanib o‘tadi;
  • infratovush yirik obyektlarda tebranish uyg‘otadi, chunki ular bilan rezonansga kirishadi.

Infratovushning sanab o‘tilgan xususiyatlari unga qarshi kurashishni qiyinlashtiradi, chunki shovqinga qarshi kurashning odatiy usullari (tovushni yutish, tovushdan izolyatsiyalash, tovush manbasidan uzoqlashish) infratovushga nisbatan samarasiz.

Dengizda hosil bo‘ladigan infratovush «uchuvchi gollandiyaliklar» — ochiq dengizda kema uchun jismoniy xavf bo‘lmagan vaziyatda vahimaga tushgan ekipaj tashlab ketgan kemalar paydo bo‘lishining mumkin bo‘lgan sabablaridan biri deb hisoblanadi (qarang: Bermud uchburchagi, Arvoh kema).

Infratovush manbalari

Rossiyaning IS43 infratovush stansiyasi Dubna shahrida joylashgan bo‘lib, yadro sinovlarini aniqlashga mo‘ljallangan Xalqaro monitoring tizimining bir qismidir.
Yadro portlashlari va zilzilalarni aniqlash (qayd etish) tizimining infratovush stansiyasi. Rasmda yelpig‘ichsimon filtrlar, shamol xalaqitlaridan himoyalovchi mikrofon ekranlari va turbulentlikni kamaytiruvchi to‘siq ko‘rsatilgan.
Tabiiy manbalar

Infratovush Yer po‘stida zilzilalar paytida, chaqmoq urishi va kuchli shamol (infratovushli aerodinamik shovqin) ta’sirida, shuningdek bo‘ronlar va dovullar paytida hosil bo‘ladi (oxirgi holatda infratovushni qayd etish, jumladan infratovush fonining kuchayishi, bo‘ron yaqinlashayotganining ishonchli belgisidir. Xususan, qirg‘oqbo‘yi hududlaridagi quruqlik hayvonlari quruqlik ichkarisiga, dengiz hayvonlari esa suvning chuqurroq qatlamlariga chekinadi: ular kuchayib borayotgan infratovush shovqinini eshitib, bo‘ron yaqinlashayotganini sezadi).

Infratovush yordamida o‘zaro muloqot qiladigan hayvonlar — kitlar va fillar. Shuningdek, Chelyabinsk meteoriti 2013-yilda portlaganida, butun Yer yuzidagi yadro portlashlarini aniqlash tizimlariga qarashli infratovush stansiyalari infratovushni qayd etgan.

Texnogen manbalar

Texnogen infratovush turli uskunalar tomonidan katta sirtlarning tebranishi, suyuqlik va gazlarning kuchli turbulent oqimlari, konstruksiyalarning zarbiy qo‘zg‘atilishi, katta massalarning aylanma hamda ilgarilanma-qaytma harakati natijasida hosil bo‘ladi. Texnogen infratovushning asosiy manbalari — og‘ir stanoklar, shamol generatorlari, ventilyatorlar, elektr yoyli pechlar, porshenli kompressorlar, turbinalar, vibratsion platformalar, sabvuferlar, suv tashlama to‘g‘onlari, reaktiv dvigatellar va kema dvigatellari. Bundan tashqari, infratovush yer ustida, suv ostida va yer ostida sodir bo‘ladigan portlashlar vaqtida ham hosil bo‘ladi.

Infratovushning tarqalishi

Infratovush turli muhitlarda juda kam yutiladi. Shu sababli havo, suv va Yer po‘stidagi infratovush to‘lqinlari juda uzoq masofalarga tarqalishi mumkin; infratovush bo‘ronlar, dovullar va sunamilar yaqinlashayotganidan darak berishi mumkin. Bu hodisadan kuchli portlash sodir bo‘lgan joyni yoki o‘q uzayotgan qurolning joylashuvini aniqlashda amaliy maqsadlarda foydalaniladi. (Ikkinchi holat kontrbatareya jangida qo‘llanishi mumkin.) Tarkibida infratovush chastotalari ko‘p bo‘lgan portlash tovushlaridan atmosferaning yuqori qatlamlarini, suv muhitining xususiyatlarini o‘rganish hamda Yer po‘stini yer yuzasidan geodezik zondlashda foydalaniladi.

Infratovushning fiziologik ta’siri

Infratovushning tirik organizmlarga (jumladan, insonga) fiziologik ta’siri faqat uning spektral, vaqt va quvvat xususiyatlariga bog‘liq bo‘lib, ta’sirga uchrayotgan tirik organizm ochiq joyda yoki bino ichida ekaniga bog‘liq emas.

Infratovushning patogen ta’siri nerv tizimining (xususan, bosh miyaning), endokrin tizim a’zolari va ichki a’zolarning shikastlanishida namoyon bo‘ladi. Bunga likvor-gemodinamik va mikrosirkulyator buzilishlar tufayli to‘qimalarda gipoksiya rivojlanishi sabab bo‘ladi.

180—190 dB darajasida infratovush ta’siri o‘pka alveolalarining yorilishi oqibatida o‘limga olib keladi. Yuqori intensivlikdagi qisqa muddatli ta’sirning boshqa darajalari keskin ifodalangan infratovush noqulayligi sindromini keltirib chiqaradi; uni ko‘tara olish chegarasi 154 dB da kuzatiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, davomiyligi 25 s dan 2 min gacha, solishtirma tovush bosimi 145 dan 150 dB gacha va chastotasi 1 dan 100 Hz gacha bo‘lgan past chastotali akustik tebranishlar, jumladan infratovush, sinovdan o‘tuvchilarda ko‘krak qafasi devorining tebranishini his qilish, og‘iz bo‘shlig‘ining qurishi, ko‘rishning buzilishi, bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi, yo‘tal, bo‘g‘ilish, qovurg‘a osti sohasida bezovtalik, quloqlarda shang‘illash, nutq tovushlarining modulyatsiyasi, yutish paytidagi og‘riq va organizm faoliyati buzilishining boshqa ayrim belgilarini keltirib chiqargan.

Ish joylarida ruxsat etilgan eng yuqori darajalar

Rossiya Federatsiyasida infratovushning ruxsat etilgan eng yuqori darajalari belgilangan:

Tovush bosimining ekvivalent darajalari,

dB,

o‘rtacha geometrik chastotali oktava polosalarida,

Hz

Ekvivalent

umumiy

tovush

bosimi darajasi,

dB

Maksimal

joriy

umumiy

infratovush darajasi,

dB

24816
100959085100120

Infratovushni aniqlash va qayd etish

Siqilish va siyraklashish sohalarining almashinuvi bo‘ylama elastik to‘lqinda

Infratovushni aniqlash va qayd etish muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi: tebranishlar chastotasi past bo‘lgani sababli to‘lqinlar bir necha metr uzunlikka ega bo‘ladi va tarqalish muhitining elastik mexanik tebranishlari sifatida infratovush tabiatiga ega bo‘lmagan mexanik tebranishlar bilan oson aralashib ketadi. Shu bois infratovush datchiklarini shamol keltirib chiqaradigan xalaqitlardan va yaqin atrofdagi obyektlar uyg‘otadigan boshqa tebranishlardan himoya qilish talab etiladi. Bunda infratovush manbasidan ko‘plab kilometr uzoqlikda ham qayd etilishi mumkin.

Infratovushni aniqlash uchun rezonansli tebratkich (torlar, karnaylar, quvurlar) tamoyiliga asoslangan qurilmalardan foydalanish mumkin. Bunday qurilmalarning kamchiligi — ular aniqlaydigan chastotalar diapazonining torligi: bu chastotalar qurilmaning o‘z rezonans chastotasiga mos keladi. Yana bir kamchiligi — ularning juda katta, bir necha metrli o‘lchamlari bo‘lib, bu o‘lchamlar aniqlanayotgan to‘lqinlar uzunligiga teng yoki uning karrali bo‘lishi kerak. Afzalligi esa yuqori sezgirlik va foydali ish koeffitsiyenti.

Amaliyotda infratovush to‘lqinlarini aniqlash uchun asosan akustik tebranishlarni elektr signallariga aylantiradigan, keyin esa bu signallarni kuchaytirib, elektron vositalar yordamida qayta ishlaydigan ixcham datchiklardan foydalaniladi:

  • past chastotali kondensatorli mikrofonlar (erkin maydon uchun; 0,5 Hz va undan yuqori chastotali infratovushni aniqlashda, masalan, 40AZ - ½”, BSWA MP-201 va boshqalar). Mikrofonlarning EYuK’i sezgir membrana harakatining amplitudasiga emas, balki uning harakat tezlanishiga bog‘liq. Shu sababli past chastotali infratovushda (bir necha soniyada bir tebranish) mikrofon kapsulalarida EYuK deyarli hosil bo‘lmaydi va natijada past chastotali infratovushni mikrofonlar yordamida fizik jihatdan qayd etib bo‘lmaydi;
  • mikrobarometrlar (past chastotali infratovush uchun). Infratovush tarqalish muhitining elastik tebranishlari bo‘lib, siqilish va siyraklashish sohalarining navbatma-navbat almashinuvidan iborat. Shu bois uning tarqalish fronti bo‘ylab bosimning davriy o‘zgarishini (bir necha soniya yoki daqiqada 1 marta tebranish chastotasida) mikrobarometrlar yordamida qayd etish mumkin. Yuqori chastotali infratovushni esa mikrobarometrlar bilan qayd etib bo‘lmaydi, chunki ular bunday tez va kichik bosim o‘zgarishlariga javob berishga ulgurmaydi.

Ixcham infratovush datchiklari yadro portlashlarini aniqlash va monitoring qilish infratovush stansiyalarida, tabiiy ofatlar (bo‘ronlar, sunamilar) haqida erta ogohlantirish tizimlarida hamda shovqin o‘lchagich-tahlil qurilmalarida qo‘llaniladi.

Infratovush haqidagi afsonalar

Bir qator kino va televizion filmlarda infratovush quroli mavzusi faol qo‘llanadi. Bunday qurolni fizik jihatdan yaratish mumkin, biroq uni tasvirlashda ssenariynavislar noqulay ahvolga tushib qoladi, chunki ular to‘lqinlarni, jumladan akustik to‘lqinlarni nurlantirish va qabul qilish fizikasini yaxshi bilmaydi. Masalan, «Krysoboy» qismida namoyish etilgan «Sled» teleserialida jinoyatchi olib yuradigan, planshet kompyuterining korpusiga o‘rnatilgan, avtonom, ixcham va yo‘naltirilgan (ya’ni operator uchun xavfsiz) infratovush to‘lqinlari nurlatgichi tasvirlangan; uning oqibatida bir necha kishi halok bo‘ladi.

Biroq bunday qurilmani fizik sabablarga ko‘ra yaratib bo‘lmaydi:[manba 3436 kundan beri ko‘rsatilmagan] 7 Hz chastotada infratovush to‘lqinining uzunligi taxminan 47 m ni tashkil etadi. Uni samarali hosil qilish uchun akustik nurlatgichning chiziqli o‘lchami kamida shu kattalikda bo‘lishi kerak. Agar qo‘lda olib yuriladigan planshet kattaligidagi (chiziqli o‘lchami 25-30 sm, ya’ni 47 m lik to‘lqin uzunligidan ancha kichik) infratovush nurlatgichi qandaydir yo‘l bilan inson organizmiga halokatli ta’sir ko‘rsatish uchun yetarli intensivlikdagi to‘lqinni (masalan, unga katta quvvat yo‘naltirish hisobiga) hosil qila oladi, deb faraz qilsak ham, to‘lqin nurlanishining fundamental xususiyatlariga ko‘ra uning ta’siri barcha yo‘nalishlarga tarqaladi va bunday qurilma operatorining o‘zi birinchi qurbon bo‘ladi[manba 3436 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Bundan tashqari, texnikaning hozirgi rivojlanish bosqichida halokatli ta’sir ko‘rsatish uchun yetarli energiyaga ega infratovush to‘lqinlarini hosil qilish jiddiy texnik muammodir[manba 3436 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Bugungi kunda amalga oshirish mumkin bo‘lgan shunday akustik nurlanish[manba 3436 kundan beri ko‘rsatilmagan] manbai sifatida kuchli aviatsiya reaktiv dvigatellaridan rezonatorlar bilan birga yoki plazmali nurlatgichdan foydalanish taklif etiladi. Bu esa bunday qurilmani bir kishi ko‘tarib yurishi va ishlatishi mumkin emasligini yana bir bor ko‘rsatadi[manba 3436 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Adabiyotlar

  • Sokol G. I. «Infratovush chastotalari diapazonidagi akustik jarayonlarning xususiyatlari». — Dnepropetrovsk: Promin, 2000. — 143 b. (803 ta adabiyot manbasi sharhi).
  • Boenko I. V., Frayman B. Ya. Infratovush ta’sirida qon tomiri devorining tebranishlari. Voronej, 1983-yil, 1-8-betlar. Qo‘lyozma VNIIMIga 16.09.83 da topshirilgan. №D-6783.
  • Frayman B. Ya., Bezrukov V. Ye. Infratovushning qon tomiri devoriga bevosita ta’sir ko‘rsatishi uchun zarur shartlar. Voronej, 1983-yil, 1-13-betlar. Qo‘lyozma VNIITIga 13.01.83 da topshirilgan. № 6748-83
  • Jukov A. I., Ivannikov A. N., Frayman B. Ya. Past chastotali shovqin ta’sirini baholashda tovush maydonining fazoviy tuzilishini o‘rganish zarurati haqida. «Shovqin va tovush tebranishlariga qarshi kurash», Moskva, 1989-yil, 53-59-betlar.
  • Jukov A. I., Ivannikov A. N., Laryukov A. S., Nyunin B. N., Pavlov V. I., Frayman B. Ya. Turar joy va ma’muriy xonalarda infratovush shovqinlarining zararli ta’siri anomal darajada kuchayadigan hududni aniqlash. «Akustik ekologiya muammolari», Leningrad, Stroyizdat, 1990-yil, 13-21-betlar.
  • Frayman B., Ivannikov A., Jukov A. «Infratovush maydonlarining insonlarga ta’siri haqida» (On the influence of infranoise fildes on humanus). «Past chastotali shovqin va vibratsiya bo‘yicha uchrashuv» (6-th Internacional Meeting on Low friguence Noise and Vibracion). 4-6-sentabr 1991. Leyden, 46—56-betlar.
  • Frayman B., Voronin A., Frayman E. «Infratovushning organizmga ta’sirining muqobil mexanizmi» (The alternative mechanism of the infrasound influence on organism). «Shovqin va inson» (Noise and Man −93). Xalqaro kongress (6-th Internationale Congress). Nitssa, Fransiya, 1993. 2-jild, 501—504-betlar.
  • Frayman B. «Transport vositalarida infratovush ta’siri mexanizmi» (Mechanism of the infrasound effect in transport means). «Transport shovqini» (Transport Noise — 94). Sankt-Peterburg, Rossiya, 1994, 29—32-betlar.
  • Sanitariya me’yorlari: SN 2.2.4/2.1.8.583-96 «Ishlab chiqarish muhiti fizik omillari. Tabiiy atrof-muhitning fizik omillari. Ish joylarida, turar joy va jamoat binolarida hamda turar joy qurilgan hududlarda infratovush». — Rossiya Federatsiyasi Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati qo‘mitasining 31.10.1996-yildagi 52-son qarori bilan tasdiqlangan.

Havolalar