
Massa markazi (shuningdek, inersiya markazi) — geometrik nuqta, uning joylashuvi massaning jismdagi taqsimotiga qarab aniqlanadi; ko‘chishi esa butun jism yoki mexanik sistemaning harakatinitavsiflaydi. Radius-vektor ushbu nuqta uchun quyidagi formula bilan aniqlanadi
bu yerda — koordinatalarga bog‘liq zichlik, integrallash esa jism hajmi bo‘yicha amalga oshiriladi. Massa markazi jismning ichida ham, tashqarisida ham joylashishi mumkin.
Massa markazi tushunchasidan, shuningdek, massa markazi bilan bog‘langan koordinatalar sistemasidan foydalanish ko‘plab mexanika masalalarida qulay va hisob-kitoblarni soddalashtiradi. Agar mexanik sistemaga tashqi kuchlar ta’sir qilmasa, uning massa markazi kattaligi va yo‘nalishi o‘zgarmas tezlik bilan harakatlanadi.
Jovanni Cheva massa markazlarini ko‘rib chiqish usulini geometrik masalalarni yechishda qo‘llagan. Natijada Menelay teoremalari va Cheva teoremalari.
Moddiy nuqtalar sistemalari va bir jinsli gravitatsion maydon sharoitida massa markazi og‘irlik markazi bilan ustma-ust tushadi, biroq umumiy holda bu ikki tushuncha bir-biridan farq qiladi.
Klassik mexanikada massa markazi
Ta’rif
Klassik mexanikada moddiy nuqtalar sistemasining massa markazi (inersiya markazi) quyidagicha aniqlanadi:
bu yerda — massa markazining radius-vektori, — i-nuqtaning radius-vektori, — massa, u i-nuqtaga tegishli.
Massalarning uzluksiz taqsimlanishi holatida:
bu yerda — sistemaning umumiy massasi, — hajm, — zichlik. Shunday qilib, massa markazi massaning jism yoki zarralar sistemasi bo‘ylab taqsimlanishini tavsiflaydi.
Agar sistema moddiy nuqtalardan emas, balki massalari bo‘lgan o‘lchamlarga ega jismlardan tashkil topgan bo‘lsa, bunday sistemaning massa markazi radius-vektori jismlarning massa markazlari radius-vektorlari bilan quyidagi munosabat orqali ifodalanadi:
Haqiqatan ham, massalari bo‘lgan bir nechta moddiy nuqtalar sistemasini olaylik. Radius-vektor -sistemaning:
Zichlik uzluksiz taqsimlangan o‘lchamli jismlarga o‘tilganda, formulalarda yig‘indilar o‘rnini integrallar egallaydi va ayni natija hosil bo‘ladi.
Boshqacha aytganda, o‘lchamli jismlar holatida ham tuzilishi jihatidan moddiy nuqtalar uchun qo‘llaniladigan formula bilan bir xil formula o‘rinli.
Misollar
Bir jinsli yassi shakllarning massa markazlari
- Kesma uchun — uning o‘rtasi.
- Ko‘pburchaklarda :
- muntazam ko‘pburchakda — aylanma simmetriya markazi.
- Yarim doiraning massa markazi — aylana markazidan perpendikulyar radius bo‘ylab radiusning qismicha masofada joylashgan nuqta.
Bir jinsli yassi shaklning massa markazi koordinatalarini quyidagi formulalar yordamida hisoblash mumkin (bu Pappus–Guldin teoremalari):
- va , bu yerda — shaklni tegishli o‘q atrofida aylantirish natijasida hosil bo‘lgan jism hajmi, — shakl yuzasi.
Bir jinsli shakllar perimetrlarining massa markazlari
- Uchburchak tomonlarining massa markazi o‘rta uchburchakning ichki chizilgan aylana markazi da joylashadi (uchlari berilgan uchburchak tomonlarining o‘rtalarida joylashgan uchburchak). Bu nuqta Shpiker markazi deb ataladi. Demak, agar uchburchak tomonlari bir xil ko‘ndalang kesimga ega ingichka simdan yasalgan bo‘lsa, hosil bo‘lgan sistemaning massa markazi (baritsentr) o‘rta uchburchakning ichki chizilgan aylana markazi da yoki Shpiker markazi bilan ustma-ust tushadi.
Qo‘llanilishi
Massa markazi tushunchasi fizikada, xususan, mexanikada keng qo‘llanadi.
Qattiq jism harakatini superpozitsiya — ya’ni massa markazining harakati va aylanma harakatning yig‘indisi sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Bunda jism o‘z massa markazi atrofida aylanadi. Massa markazi esa xuddi massasi shunday, ammo o‘lchamlari cheksiz kichik bo‘lgan jism (moddiy nuqta) kabi harakatlanadi. Bu, xususan, ushbu harakatni tavsiflashda barcha Nyuton qonunlarini qo‘llash mumkinligini anglatadi. Ko‘p hollarda jismning o‘lchamlari va shaklini umuman hisobga olmasdan, faqat uning massa markazi harakatini ko‘rib chiqish mumkin.
Yopiq sistemaning harakatini ko‘pincha sanoq sistemasida, massa markaziga bog‘langan holda ko‘rib chiqish qulay. Bunday sanoq sistemasi massa markazi sistemasi (M-sistema) yoki inersiya markazi sistemasi deb ataladi. Bu sistemada yopiq sistemaning to‘liq impulsi doimo nolga teng bo‘lib qoladi, bu esa uning harakat tenglamalarini soddalashtirish imkonini beradi.
Relativistik mexanikada massa markazi
Yuqori tezliklarda (taxminan yorug‘lik tezligi) (masalan, elementar zarralar fizikasi) sistema dinamikasini tavsiflashda maxsus nisbiylik nazariyasining matematik apparatidan foydalaniladi. Relativistik mexanikada (maxsus nisbiylik nazariyasida) massa markazi va massa markazi sistemasi tushunchalari ham eng muhim tushunchalar hisoblanadi, biroq ularning ta’rifi o‘zgaradi:
bu yerda — massa markazining radius-vektori, — sistemadagi i-zarrasining radius-vektori, — to‘liq energiya i-zarraga tegishli.
Bu ta’rif faqat o‘zaro ta’sirlashmaydigan zarralar sistemalariga tegishli. O‘zaro ta’sirlashuvchi zarralar holatida ta’rifda zarralar hosil qiladigan maydonning impulsi va energiyasi ham aniq hisobga olinishi kerak.
Xatolikka yo‘l qo‘ymaslik uchun shuni yodda tutish kerakki, maxsus nisbiylik nazariyasida massa markazi massaning taqsimlanishi bilan emas, balki energiyaning taqsimlanishi bilan tavsiflanadi. Landau va Lifshitsning nazariy fizika kursida «inersiya markazi» atamasiga ustunlik beriladi. G‘arb adabiyotida elementar zarralar fizikasiga oid manbalarda «massa markazi» atamasi qo‘llanadi (ingl. center-of-mass): ikkala atama ham bir ma’noni anglatadi.
Relativistik mexanikada massa markazining tezligini quyidagi formula yordamida topish mumkin:
Yondosh tushunchalar
Baritsentr

«Massa markazi» atamasi baritsentr tushunchasining ma’nolaridan biri bilan sinonimdir (qadimgi yunoncha βαρύς — “og‘ir” + κέντρον — “markaz”), biroq bu atama asosan astrofizika va osmon mexanikasi masalalarida qo‘llanadi. Baritsentr deb bir nechta osmon jismlari uchun umumiy bo‘lgan, ular shu markaz atrofida harakatlanadigan massa markaziga aytiladi. Bunga sayyora va yulduzning birgalikdagi harakati (rasmga qarang) yoki qo‘shaloq yulduzlar komponentlari. Bunday holda massa markazi (baritsentr) uzunligi bo‘lgan kesma massalari va bo‘lgan jismlarni tutashtiradi; massa markazi birinchi jismdan masofada joylashadi; birinchi jismning massasi .
«baritsentr» so‘zi fizikadan ko‘ra ko‘proq geometriyaga taalluqli; bu ma’noda baritsentr koordinatasini aniqlash ifodasi massa markazi formulasidan zichlikning hisobga olinmasligi bilan farq qiladi (go‘yo doimo const bo‘lgandek).
Og‘irlik markazi
Jismning massa markazini og‘irlik markazi bilan adashtirmaslik kerak.
Og‘irlik markazi mexanik sistemada shunday nuqta deb ataladiki, unga nisbatan sistemaga ta’sir qiluvchi og‘irlik kuchlari momentlari yig‘indisi nolga teng bo‘ladi. Masalan, bir xil massali ikkita jism qattiq sterjen bilan birlashtirilib, notekis gravitatsion maydonga (masalan, sayyora maydoniga) joylashtirilsa, massa markazi sterjenning o‘rtasida bo‘ladi, og‘irlik markazi esa sistemaning sayyoraga yaqinroq joylashgan sterjen uchiga siljiydi: og‘irlik P = m·g erkin tushish tezlanishi gga bog‘liq bo‘lib, u balandlik oshgani sari kamayadi.
Bir jinsli gravitatsion maydonda og‘irlik markazi har doim massa markazi bilan ustma-ust tushadi. Kosmik bo‘lmagan masalalarda gravitatsion maydon odatda jism hajmi doirasida o‘zgarmas deb qaralishi mumkin, shu sababli amaliyotda bu ikki markaz deyarli bir joyda bo‘ladi.
Shu sababli, massa markazi va og‘irlik markazi tushunchalari geometriya, statika va shu kabi sohalarda qo‘llanganda ham bir xil ma’noni anglatadi. Bu sohalarda mazkur atamalardan foydalanish fizikadagi qo‘llanishiga nisbatan majoziy tusga ega: bunda ularning o‘zaro tengligi (haqiqiy gravitatsion maydon mavjud bo‘lmagani uchun uning bir jinsli emasligini hisobga olishga ham hojat yo‘q) nazarda tutiladi. Bunday holatlarda ikkala atama an’anaviy ravishda sinonim hisoblanadi; ko‘pincha ikkinchi atama shunchaki qadimiyroq bo‘lgani uchun afzal ko‘riladi.
Adabiyotlar
- D. K. Bobilyov Markaz (fizikada) // Brokxauz va Efronning ensiklopedik lug‘ati : jami 86 jild (82 jild va 4 ta qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
- V. F. Juravlyov Nazariy mexanika asoslari. 2-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2001. — 320 b. — ISBN 5-94052-041-3..