Markazga intilma kuch

F markazga intilma kuchi m massali, V tezlik bilan O nuqta atrofida r radiusli aylana trayektoriyasi bo‘ylab harakatlanayotgan jismni buradi

Markazga intilma kuch — bu jismga ta’sir etuvchi kuchlar tarkibidagi shunday tashkil etuvchiki, u jismni burilishga majbur qiladi (ya’ni, jism harakatlanadigan trayektoriya, uning egrilik radiusi jism turgan nuqtada cheksiz deb olinmaydi). Bu — bir zumdagi tezlik vektoriga perpendikulyar yo‘nalgan tashkil etuvchidir.

Berilgan nuqtada egrilik radiusi r bo‘lgan trayektoriyani hosil qilish uchun markazga intilma kuch Fc=mac=mv2r=mω2r, bunda ac — markazga intilma tezlanishning shu nuqtadagi qiymati, m — jismning massasi, v — uning shu nuqtadagi tezligi, ω esa uning shu nuqtadagi burchak tezligidir.

Fizik ma’nosi

Jism tezlanishini trayektoriyaning istalgan nuqtasida ikki tashkil etuvchiga ajratish mumkin: urinma yo‘nalishdagi, ya’ni tezlikka parallel bo‘lgan, hamda normal (ya’ni markazga intilma) ac→, tezlikka perpendikulyar yo‘nalgan. Aynan shu ac→ jism harakatining yo‘nalishini o‘zgartirib, trayektoriyani buradi. Egrilik radiusi r bo‘lgan trayektoriyada tezlik v bo‘lganda, bu tezlanish quyidagiga teng bo‘lishi kerak: v2/r yoki, bu bilan bir xil ma’noda, ω2rbunda ω — jismning shu nuqtadagi oniy aylanish markaziga nisbatan burchak tezligi (birinchi va ikkinchi formulalar orasidagi bog‘lanish v=ωr ekanini hisobga olsak, ravshan). Nyutonning ikkinchi qonuniga ko‘ra, jismning kuzatilayotgan tezlanishi unga ta’sir etayotgan kuchlar yig‘indisiga mos keladi. Bu holat inersial sanoq sistemalarida ham to‘g‘ri; shuningdek, Dalamber prinsipiga ko‘ra, bu qoida tegishli inersiya kuchlari kiritilganda, noinersial sanoq sistemalarida ham amal qiladi. Jismga ta’sir etuvchi kuchlarning markazga intilma tezlanishga mos keladigan tashkil etuvchisi quyidagicha ataladi: markazga intilma kuch (Fc→=mac→).

Markazga intilma kuch mustaqil kuch emas; u jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlar yig‘indisini harakat trayektoriyasiga urinma bo‘ylab va unga ko‘ndalang yo‘nalgan ikki tashkil etuvchiga matematik ravishda ajratish natijasidir. Jism aylana trayektoriya bo‘ylab barqaror (ya’ni, burchak tezligi o‘zgarmas) harakat qilganda va aylanish markazi tomon yo‘nalgan yagona kuch ta’sirida (masalan, jismni markaz bilan bog‘lab turgan ipning taranglik kuchi yoki gravitatsiya kuchi maydonida aylana orbita bo‘ylab harakatlanish holatida), bu kuchning o‘zi to‘liq markazga intilma kuch hisoblanadi. U tezlik vektoriga perpendikulyar yo‘nalgan, to‘liq bir aylanish davomida ish bajarmaydi va jismning kinetik energiyasi o‘zgarmaydi. Bunday harakat cheksiz uzoq davom etishi mumkin.

Umumiy holda, aylana shaklidan farq qiladigan istalgan trayektoriya bo‘ylab harakatlanganda, burilish markazi jismga ta’sir etayotgan kuchlar yig‘indisining yo‘nalishida joylashmaydi. Masalan, Yerning Quyosh atrofidagi elliptik orbitasi bo‘ylab harakatlanishi paytida, Yer va Quyoshning o‘zaro tortishish kuchi Yerga ta’sir etuvchi kuch sifatida faqat afeliyda va perigeliyda to‘liq markazga intilma kuchga aylanadi. Bunda bog‘lanish reaksiyasi kuchining urinma tashkil etuvchisi ish bajarib, jismning kinetik energiyasini oshiradi (tezlashish paytida) yoki kamaytiradi (tormozlanish paytida). Bu hodisa koinotda osmon jismlari umumiy tortishish markazi atrofida Keplerning elliptik orbitalari bo‘ylab harakatlanganda vaqti-vaqti bilan yuz beradi, chunki bog‘lanish kuchlarining to‘liq bir aylanish davomida bajargan ishi nolga teng. Xuddi shuningdek, kuch qo‘yilgan nuqtaning siljishi natijasida oniy aylanish markazining muntazam ravishda ilgarilab borishi hisobiga, masalan, aylanish tezligi oshiriladigan buyumlardan biri — palaxmon.

Jismlarning tezligi, tezlanishi va trayektoriyasi tanlangan sanoq sistemasiga bog‘liq bo‘lganidek, kuchlar yig‘indisining qaysi qismini markazga intilma kuch deb hisoblash ham sanoq sistemasini tanlashga bog‘liq. Xususan, harakatlanayotgan jism bilan bevosita bog‘langan sanoq sistemasiga o‘tsak, trayektoriya tabiiy ravishda sanoq sistemasining markazidagi qo‘zg‘almas nuqtaga aylanadi. Shuning uchun bu sanoq sistemasida mazkur jismning markazga intilma tezlanishi yoki unga mos kuch haqida gapira olmaymiz. Aksincha, jismlarga nisbatan aylanayotgan sanoq sistemasiga o‘tsak, unda bu jismlarning egri chiziqli trayektoriyalari, ularga mos markazga intilma tezlanishlar va, demak, markazga intilma kuchlar hosil bo‘ladi.

«Markazga intilma kuch» tushunchasi hamda inersial sanoq sistemasidan aylanayotgan noinersial sanoq sistemasiga o‘tish bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan yana bir tushuncha — «markazdan qochma kuch».

Bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tishni tushunish qiyinligi, ayniqsa, ular bir-biriga nisbatan tezlanishi dinamik ravishda o‘zgarib turadigan tarzda harakatlanganda, markazga intilma va markazdan qochma kuch tushunchalari ko‘plab bahs-munozaralar hamda tushunmovchiliklarga sabab bo‘ladi.

Adabiyotlar

  • Frish S. A. va Timoreva A. V. Umumiy fizika kursi. Davlat universitetlarining fizika-matematika va fizika-texnika fakultetlari uchun darslik. — M.: GITTL, 1957. — jild  1.