Nazariy mexanika (so‘zlashuvda — nazmex) — moddiy jismlarning mexanik harakati va o‘zaro ta’sirining umumiy qonunlarini o‘rganuvchi fan, muhandislikka oid fizika-matematika fanidir. Mohiyatan, fizikaning bo‘limlaridan biri bo‘lgan nazariy mexanika o‘zining fundamental asosi sifatida aksiomalar tizimini qabul qilib, mustaqil fan sifatida shakllandi va keng ko‘lamli hamda muhim qo‘llanilishlari tufayli rivojlandi; u tabiatshunoslikda va texnikada keng qo‘llanadi. Nazariy mexanika texnikaning asoslaridan biri hisoblanadi. Uning asosiy qonunlari va tamoyillariga ko‘plab umumiy muhandislik fanlari tayanadi. Jumladan: materiallar qarshiligi, qurilish mexanikasi, gidravlika, mexanizmlar va mashinalar nazariyasi, mashina detallari va boshqalar. Nazariy mexanikaning teoremalari hamda tamoyillari asosida ko‘plab muhandislik masalalari yechiladi, yangi mashinalar, konstruksiyalar va inshootlar loyihalanadi.
Nyutonning fikricha, «Ratsional mexanika — har qanday kuchlar ta’sirida yuzaga keladigan harakatlar va har qanday harakatni yuzaga keltirish uchun zarur bo‘lgan kuchlar haqidagi aniq bayon etilgan hamda isbotlangan ta’limotdir».
A. P. Markeyevning «Nazariy mexanika» darsligiga yozilgan so‘zboshidan: «Fundamental fan sifatida nazariy mexanika tabiat haqida chuqur bilim beradigan fanlardan biri bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qolmoqda. Shuningdek, u bo‘lajak mutaxassislarda tabiat va texnikada yuz beradigan jarayonlarning matematik modellarini tuzish, ilmiy umumlashtirishlar hamda xulosalar chiqarish qobiliyatini rivojlantirish uchun zarur ijodiy ko‘nikmalarni shakllantirish vositasi hamdir».
Fizikada
Fizikada «nazariy mexanika» deganda Nyuton qonunlarini bevosita qo‘llashga muqobil bo‘lgan klassik mexanikaning matematik usullarini o‘rganuvchi nazariy fizika bo‘limi tushuniladi. Bu yo‘nalish analitik mexanika deb ataladi. Unga, xususan, quyidagilarga asoslangan usullar kiradi: Lagranj tenglamalari, eng kichik ta’sir prinsipi, Hamilton — Yakobi tenglamasi va boshqalar.
Shuni ta’kidlash kerakki, analitik mexanika norelyativistik bo‘lishi mumkin — bu holda u klassik mexanika bilan tutashadi; u relyativistik ham bo‘lishi mumkin. Analitik mexanika tamoyillari shu qadar umumiyki, uni relyativistik shaklga o‘tkazish fundamental qiyinchiliklarni keltirib chiqarmaydi.
Texnika fanlarida
Texnika fanlarida «nazariy mexanika» deganda mexanizmlar, inshootlar, uchish apparatlari va boshqa obyektlarning hisob-kitoblarini yengillashtiradigan fizika-matematik usullar majmui tushuniladi. Bu yo‘nalish, ya’ni amaliy mexanika yoki qurilish mexanikasi deb ataladi. Deyarli har doim bu usullar klassik mexanika qonunlaridan, asosan Nyuton qonunlaridan kelib chiqariladi. Biroq ayrim texnik masalalarda analitik mexanikaning ayrim usullari foydali bo‘ladi.
Nazariy mexanika tajribaviy mexanikada aniqlangan va isbot talab qilmaydigan haqiqatlar sifatida qabul qilinadigan bir qator qonunlarga tayanadi. Bular — aksiomalardir. Bu aksiomalar tajribaviy mexanikaning induktiv haqiqatlari o‘rnini egallaydi. Nazariy mexanika deduktiv xususiyatga ega. Amaliyot va tajribada tasdiqlangan, ma’lum poydevor sifatida aksiomalarga tayanib, nazariy mexanika o‘z nazariy tizimini qat’iy matematik xulosalar yordamida quradi.
Matematik usullardan foydalanadigan tabiatshunoslikning bir bo‘limi sifatida nazariy mexanika real moddiy obyektlarning o‘zi bilan emas, balki ularning modellari bilan ish ko‘radi. Nazariy mexanikada o‘rganiladigan bunday modellarga quyidagilar kiradi:
- moddiy nuqtalar va moddiy nuqtalar tizimlari,
- mutlaqo qattiq jismlar va qattiq jismlar tizimlari,
- deformatsiyalanadigan tutash muhitlar.
Nazariy mexanikada odatda quyidagi bo‘limlar ajratiladi:
Nazariy mexanikada quyidagi usullar keng qo‘llanadi:
- vektorlar hisobi va differensial geometriya,
- matematik analiz,
- differensial tenglamalar,
- variatsion hisoblash.
Nazariy mexanika keng rivojlangan ko‘plab amaliy yo‘nalishlarning shakllanishiga asos bo‘ldi. Bular — suyuqlik va gaz mexanikasi, deformatsiyalanadigan qattiq jism mexanikasi, tebranishlar nazariyasi, mashinalar dinamikasi va mustahkamligi, giroskopiya, boshqaruv nazariyasi, parvoz nazariyasi, navigatsiya va boshqalar.
Rossiya oliy ta’lim tizimida
Mexanika haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan rus tilidagi ilk o‘quv kitobi «Arifmetika, ya’ni hisoblash ilmi» L. F. Magnitskiy tomonidan yozilgan (1703-yilda). Rossiya oliy ta’limida mexanikani o‘qitish biroz keyinroq boshlangan: mexanika (hali alohida fan sifatida emas) Peterburg Fanlar akademiyasi qoshidagi Akademik universitetda; unda ta’lim 1726-yil yanvar oyida boshlangan. Bundan avval, 1722-yilda mexanika bo‘yicha rus tilidagi ilk bosma darslik — «Statika fani yoki mexanika» — nashr etilgan. Uning muallifi G. G. Skornyakov-Pisarev.
Moskva universitetida (u 1755-yilda tashkil etilgan) mexanika dastlab keng qamrovli va turli mavzularni birlashtirgan «Amaliy matematika» kursining bir bo‘limi sifatida o‘qitilgan, 1813-yildan professor F. I. Chumakov mexanika bo‘yicha alohida kursni o‘qita boshlagan. 1891-yilda Sankt-Peterburg fuqarolik muhandislari institutida “nazariy mexanika” nomli yangi fan paydo bo‘ldi.
Hozir Rossiya oliy o‘quv yurtlaridagi ta’lim jarayonida foydalanilayotgan darsliklar va masalalar to‘plamlarining aksariyati sovet davrida yozilgan. Quyida ularning ayrimlari keltiriladi; bu ro‘yxat to‘liq bo‘lishga da’vo qilmaydi.
Universitetlarning mexanika-matematika fakultetlari uchun nazariy mexanika darsliklari:
- «Nazariy mexanika» N. E. Jukovskiyning (1-nashri — 1901—02-yillari),
- «Nazariy mexanikaning asosiy kursi» N. N. Buxgoltsning (1-nashri — 1932-yil),
- «Nazariy mexanika kursi» N. A. Kilchevskiyning (1-nashri — 1972-yil),
- «Nazariy mexanika» A. P. Markeyevning (1-nashri — 1990-yil),
- «Nazariy mexanika» V. G. Vilkening (1-nashri — 1991-yil).
Universitetlarning fizika fakultetlari uchun darsliklar:
- «Mexanika» L. D. Landau va E. M. Lifshitsning (1-nashri — 1958-yil),
- «Fiziklar uchun nazariy mexanika kursi» I. I. Olxovskiyning (1-nashri — 1970-yil),
- «Klassik mexanika» M. A. Ayzermanning (1-nashri — 1974-yil),
- «Nazariy mexanika» V. V. Petkevichning (1-nashri — 1981-yil),
- «Nazariy mexanika bo‘yicha ma’ruzalar» Yu. G. Pavlenko (1-nashri — 1991-yil).
Texnika oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar:
- «Nazariy mexanikaning qisqa kursi» S. M. Targ (1-nashri — 1948-yil),
- «Nazariy mexanika kursi» A. A. Yablonskiyning va V. M. Nikiforovaning (1-nashri — 1962-yil),
- «Nazariy mexanika kursi» N. V. Buteninning, Ya. L. Luntsning va D. R. Merkinning (1-nashri — 1970-yil).
Masalalar to‘plamlari:
- «Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar to‘plami» I. V. Meshcherskiyning (1-nashri — 1911-yil),
- «Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar to‘plami» I. N. Veselovskiyning (1-nashri — 1955-yil),
- «Nazariy mexanika bo‘yicha kurs ishlari uchun topshiriqlar to‘plami» A. A. Yablonskiy tahriri ostida (1-nashri — 1968-yil),
- «Nazariy mexanika masalalarini yechish» E. N. Beryozkinning (1-nashri — 1973—74-yillari),
- «Fiziklar uchun nazariy mexanika masalalari» I. I. Olxovskiyning, Yu. G. Pavlenkoning va L. S. Kuzmenkovning (1-nashri — 1977-yil),
- «Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar to‘plami» K. S. Kolesnikov tahriri ostida (1-nashri — 1983-yil),
- «Kompyuter yordamida nazariy mexanika bo‘yicha namunaviy hisob-kitoblar» I. V. Novojilovning va M. F. Zatsepinning (1986-yil).
So‘nggi yillarda o‘quv adabiyotlari yangi darsliklar bilan boyidi. Universitetlar uchun darsliklar:
- «Nazariy mexanika asoslari» Yu. F. Golubevning (1-nashri — 1992-yil),
- «Nazariy mexanika asoslari» V. F. Juravlevning (1-nashri — 1997-yil),
- «Nazariy mexanika» S. V. Bolotinning, A. V. Karapetyanning, E. I. Kugushevning, D. V. Treshchevning (2010-yil).
Texnika oliy o‘quv yurtlari uchun darsliklar:
- «Nazariy mexanika kursi» mualliflar jamoasi tomonidan, K. S. Kolesnikov tahriri ostida (1-nashri — 2000-yil).
Masalalar to‘plamlari:
- «Masalalar yechimi. Nazariy mexanika» M. N. Kirsanov (1-nashri — 2002-yil),
- «Maple 11 dasturida yechimlari keltirilgan nazariy mexanika masalalari» shu muallifning (2010-yil).
Hozirgi kunda nazariy mexanika fundamental fanlardan biri bo‘lib, mexanika-matematika fakultetlari mavjud bo‘lgan universitetlarda, shuningdek, mamlakatdagi aksariyat texnika oliy o‘quv yurtlarida o‘rganiladi. Ushbu fan bo‘yicha har yili Butunrossiya, milliy va mintaqaviy talabalar olimpiadalari, shuningdek, xalqaro olimpiada o‘tkaziladi.
Rossiya oliy o‘quv yurtlaridagi nazariy mexanika kafedralarining ilmiy va uslubiy faoliyatini muvofiqlashtiradi. Bu vazifani Rossiya Federatsiyasi Ta’lim va fan vazirligi huzuridagi Nazariy mexanika bo‘yicha ilmiy-uslubiy kengash bajaradi. Kengash 1964-yilda akademik A. Yu. Ishlinskiy (1913—2003) tashabbusi bilan tuzilgan. U 1965-yilda kengash raisi lavozimini egallab, ko‘p yillar davomida unga rahbarlik qilgan. 1991-yilda Ishlinskiyning tavsiyasiga ko‘ra professor Yu. G. Martynenko (1945—2012) kengash raisi etib tayinlandi. Ishlinskiyning o‘zi esa hayotining so‘nggi yillarida kengashning faxriy raisi bo‘lgan. 2012-yildan buyon kengash raisi professor V. A. Samsonov. Kengash kafedra mudirlari uchun muntazam ravishda yig‘ilish-seminarlar, talabalar olimpiadalarini o‘tkazadi va quyidagi nashrni chop etadi: Nazariy mexanika bo‘yicha ilmiy-uslubiy maqolalar to‘plami.
Adabiyotlar
Nazariy mexanika bo‘yicha darsliklar
a) mexanika yo‘nalishi talabalari uchun
- Jukovskiy N. E. Nazariy mexanika. 2-nashr. — Moskva—Leningrad: GITTL, 1952. — 812 b.
- Beryozkin E. N. Nazariy mexanika bo‘yicha ma’ruzalar. Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti.
- 1-qism. Moskva, 1967. 314 b.
- 2-qism. Moskva, 1968. 314 b.
- Beryozkin E. N. Nazariy mexanika kursi. Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1974. 645 b. (ikkinchi nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan).
- Buxgolts N. N. Nazariy mexanikaning asosiy kursi. 1-qism. 10-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2009. — 480 b. — ISBN 978-5-8114-0926-6.
- Buxgolts N. N. Nazariy mexanikaning asosiy kursi. 2-qism. 7-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2009. — 336 b. — ISBN 978-5-8114-0926-6.
- Kilchevskiy N. A. Nazariy mexanika kursi. I-jild (nuqta kinematikasi, statikasi va dinamikasi). 2-nashr. — Moskva: Nauka, 1977. — 480 b.
- Kilchevskiy N. A. Nazariy mexanika kursi. II-jild (tizim dinamikasi, analitik mexanika, potensial nazariyasi elementlari, tutash muhit mexanikasi, maxsus va umumiy nisbiylik nazariyasi). — Moskva: Nauka, 1977. — 544 b.
- Markeyev A. P. Nazariy mexanika: universitetlar uchun darslik. 3-nashr. — Moskva; Ijevsk: RHD, 2007. — 592 b. — ISBN 978-5-93972-604-7.
- Vilke V. G. Nazariy mexanika. 3-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2003. — 304 b. — ISBN 5-8114-0520-0.
- Golubev Yu. F. Nazariy mexanika asoslari. 2-nashr. — Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 2000. — 720 b. — ISBN 5-211-04244-1.
- Juravlev V. F. Nazariy mexanika asoslari: darslik. 3-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2008. — 304 b. — ISBN 978-5-9221-0907-9.
- Bolotin S. V., Karapetyan A. V., Kugushev E. I., Treshchev D. V. Nazariy mexanika: darslik. — Moskva: Akademiya, 2010. — 432 b. — ISBN 978-5-7695-5946-4.
- Chetayev N. G. Nazariy mexanika. Moskva: Nauka, 1987. 368 b.
b) fizika yo‘nalishi talabalari uchun
- Landau L. D., Lifshits E. M. Mexanika. 5-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2012. — 224 b. — («Nazariy fizika», I-jild). — ISBN 978-5-9221-0819-5.
- Olxovskiy I. I. Fiziklar uchun nazariy mexanika kursi. 4-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2009. — 576 b. — ISBN 978-5-8114-0857-3.
- Ayzerman M. A. Klassik mexanika. 3-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2005. — 380 b. — ISBN 5-94052-095-2.
- Petkevich V. V. Nazariy mexanika. — Moskva: Nauka, 1981. — 496 b.
- Pavlenko Yu. G. Nazariy mexanika bo‘yicha ma’ruzalar. — Moskva: Fizmatlit, 2002. — 392 b. — ISBN 5-9221-0241-9.
- Xanukayev Yu. I. Nazariy mexanikaga kirish Moskva: MFTI, 2017. 240 b. ISBN 978-5-7417-0636-7.
- Xanukayev Yu. I. Nazariy mexanika. Ma’ruzalar // MFTI
- Nazariy mexanika bo‘yicha ma’ruzalar. Turg‘unlik, tebranishlar, Gamilton mexanikasi / G. N. Yakovenko. — Moskva : MFTI, 1998. — 165 b. : rasmlar; 20 sm; ISBN 5-7417-0097-7
c) texnik mutaxassisliklar talabalari uchun
- Targ S. M. Nazariy mexanikaning qisqa kursi: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. 18-nashr. — Moskva: Vysshaya shkola, 2010. — 416 b. — ISBN 978-5-06-006193-2.
- Yablonskiy A. A., Nikiforova V. M. Nazariy mexanika kursi. 16-nashr. — Moskva: KnoRus, 2011. — 608 b. — ISBN 978-5-406-01977-1.
- Butenin N. V., Lunts Ya. L., Merkin D. R. Nazariy mexanika kursi: darslik. 11-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2009. — 736 b. — ISBN 978-5-8114-0052-2.
- Drong V. I., Dubinin V. V., Ilyin M. M. va boshqalar. Nazariy mexanika kursi: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik / tahriri ostida K. S. Kolesnikov. 4-nashr. — Moskva: N. E. Bauman nomidagi Moskva davlat texnika universiteti nashriyoti, 2011. — 758 b. — ISBN 978-5-7038-3490-9.
Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar to‘plamlari
- Meshcherskiy I. V. Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar to‘plami: o‘quv qo‘llanma. 51-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2012. — 448 b. — ISBN 978-5-8114-0019-1.
- Veselovskiy I. N. Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar to‘plami. — Moskva: GITTL, 1955. — 500 b.
- Nazariy mexanika bo‘yicha kurs ishlari uchun topshiriqlar to‘plami: o‘quv qo‘llanma / A. A. Yablonskiy tahriri ostida. 18-nashr. — Moskva: KnoRus, 2011. — 386 b. — ISBN 978-5-8114-0758-3.
- Beryozkin E. N. Nazariy mexanika masalalarini yechish. 1-qism. — Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1973. — 89 b.
- Beryozkin E. N. Nazariy mexanika masalalarini yechish. 2-qism. — Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1974. — 135 b.
- Olxovskiy I. I., Yu. G. Pavlenko, Kuzmenkov L. S. Fiziklar uchun nazariy mexanika masalalari. 2-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2008. — 400 b. — ISBN 978-5-8114-0764-4..
- Kolesnikov K. S., Blyumin G. D., Drong V. I. va boshqalar. Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar to‘plami: o‘quv qo‘llanma / tahriri ostida K. S. Kolesnikov. 4-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2008. — 448 b. — ISBN 978-5-8114-0758-3..
- Novojilov I. V., Zatsepin M. F. Kompyuter yordamida nazariy mexanika bo‘yicha namunaviy hisob-kitoblar: o‘quv qo‘llanma. — Moskva: Vysshaya shkola, 1986. — 136 b.
- Kirsanov M. N. Masalalar yechimi. Nazariy mexanika. 2-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2008. — 384 b. — ISBN 978-5-9221-0748-8.
- Kirsanov M. N. Maple 11 dasturida yechimlari keltirilgan nazariy mexanika masalalari. — Moskva: Fizmatlit, 2010. — 264 b. — ISBN 978-5-9221-1153-9.
- Kotkin G. L., Serbo V. G. Klassik mexanika bo‘yicha masalalar to‘plami. 3-nashr. — Ijevsk: Regulyarnaya i xaoticheskaya dinamika, 2001. — 352 b.
- Pavlenko Yu. G. Nazariy mexanika bo‘yicha masalalar. 2-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2003. — 536 b.
Mexanika tarixi bo‘yicha kitoblar
- Veselovskiy I. N. Nazariy mexanika tarixi bo‘yicha ocherklar. — Moskva: Vysshaya shkola, 1974. — 287 b.
- Rossiyada mexanika tarixi / Tahriri ostida A. N. Bogolyubov, I. Z. Shtokalo. — Kiyev: Naukova dumka, 1987. — 392 b.
- Kosmodemyanskiy A. A. Mexanika tarixi bo‘yicha ocherklar. — Moskva: LIBROKOM kitob uyi, 2013. — 296 b. — ISBN 978-5-397-03907-9.
- Moiseyev N. D. Mexanikaning rivojlanish tarixi bo‘yicha ocherklar. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1961. — 478 b.
- Rojanskaya M. M. O‘rta asr Sharqida mexanika. — Moskva: Nauka, 1976. — 324 b.
- Tyulina I. A. Mexanika tarixi va metodologiyasi. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1979. — 282 b.
- Moskva universitetida mexanika / tahriri ostida I. A. Tyulina va N. S. Smirnov. Moskva: Iris-Press, 2005. ISBN 5-8112-1474-X.
Qo‘shimcha adabiyotlar
- Arnold V. I. Klassik mexanikaning matematik usullari. 5-nashr. — Moskva: Editorial URSS, 2003. — 416 b. — ISBN 5-354-00341-5.
- Veretennikov V. G., Sinitsyn V. A. Nazariy mexanika (umumiy bo‘limlarga qo‘shimchalar). 2-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2006. — 416 b. — ISBN 5-9221-0703-8.
- Gantmakher F. R. Analitik mexanika bo‘yicha ma’ruzalar. 3-nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2005. — 264 b. — ISBN 5-9221-0067-X.
- Dobronravov V. V. Analitik mexanika asoslari. — Moskva: Vysshaya shkola, 1976. — 264 b.
- Ivanov A. P. Zarbali tizimlarni modellashtirish — Moskva: MGAPI nashriyoti, 1990.
- Ivanov A. P. Dinamik tizimlar sifat nazariyasining elementlari. 20 b. // MFTI
- Ivanov A. P. Turg‘unlikka oid masalalarni yechish. 15 b. // MFTI
- Lich J. U. Klassik mexanika. — Moskva: IIL, 1961. — 174 b.
- Pars L. A. Analitik dinamika. — Moskva: Nauka, 1971. — 636 b.
- ter Haar D. Gamilton mexanikasi asoslari. — Moskva: Nauka, 1974. — 224 b.