Gravitatsiya va inersiya kuchlarining ekvivalentlik prinsipi — evristik prinsip bo‘lib, undan Albert Eynshteyn umumiy nisbiylik nazariyasiniyaratishda foydalangan. Prinsipning qisqacha ta’rifi: gravitatsion va inert massalar har qanday jism uchun tengdir. Aniqroq aytganda, tajribalar ikki turdagi massa orasidagi proporsionallikni tasdiqlagan; shu sababli nazariyada ikki turdagi massani tenglashtirish mumkin. Bunda qiymati mos tanlanadigan parametr — gravitatsiya doimiysi .
Gravitatsiya maydonidagi barcha fizik hodisalar unga mos inersiya kuchlari maydonidagidek kechadi, agar ikkala maydonning fazodagi mos nuqtalarida kuchlanganliklar bir xil bo‘lsa hamda yopiq tizimdagi barcha jismlar uchun boshlang‘ich shartlar bir xil bo‘lsa.
Kvant maydon nazariyasinuqtayi nazaridan ekvivalentlik prinsipi Lorens invariantligi talabining massasi nolga teng, spini bo‘lgan zarralarning o‘zaro ta’sir nazariyasiga qo‘yilishidan kelib chiqadi. Chunki Lorens invariantligi talabi nazariyaning kalibrovka invariantligini taqozo etadi, kalibrovka invariantligi prinsipining umumlashmasi bo‘lgan umumiy kovariantlik prinsipi esa ekvivalentlik prinsipining matematik ifodasidir.
Tarixi
Inert va gravitatsion massalarning tengligi tajribalarda kuzatiladigan erkin tushishning universalligida namoyon bo‘ladi: og‘irlik kuchi barcha jismlarga shunday ta’sir qiladiki, boshqa ta’sirlar (masalan, havo qarshiligi) bo‘lmasa, ularning harakati bir xil bo‘ladi va og‘irligi hamda massasiga bog‘liq bo‘lmaydi. Bu tushuncha Yevropa ilm-fanida faqat Galileyning ishlaridan keyin qaror topdi; Aristotel davridan boshlab og‘ir jismlar yengil jismlarga qaraganda tezroq tushadi, deb hisoblangan. Biroq Galileydan ming yil avvalroq Ioann Filopon (taxminan 490—570) Aristotel fikriga zid ravishda, og‘irligi turlicha bo‘lgan ikki jism erkin tushishda bir xil tezlikda harakatlanishini ilgari surgan va hatto tajribada isbotlagan:
...Biroq bu mutlaqo noto‘g‘ri va bizning fikrimizni amaliy tajriba bilan har qanday nazariy dalildan ko‘ra ishonchliroq tasdiqlash mumkin. Agar birining og‘irligi ikkinchisinikidan ancha katta bo‘lgan ikki yukni bir xil balandlikdan tashlasak, ularning tushish vaqtlari nisbati og‘irliklari nisbatiga bog‘liq emasligini, aksincha, tushish vaqtlarida juda kichik farq bo‘lishini ko‘ramiz. Demak, agar vaqtlar orasidagi tafovut juda oz bo‘lsa, masalan, bir yuk ikkinchisidan ikki baravar og‘ir bo‘lsa ham, ularning tushish vaqtida hech qanday farq bo‘lmaydi yoki juda oz farq kuzatiladi. Holbuki, bu yuklarning og‘irliklari orasidagi farqni kichik deb bo‘lmaydi.
Asl matn (yunoncha)...τοῦτο δὲ παντελῶς ἔστι ψεῦδος, καὶ τοῦτο ἔστι πιστώσασθαι κρεῖττον πάσης διὰ λόγων ἀποδείξως ἐξ αὐτῆς τῆς ἐνεργείας. πολλῷ γὰρ πάνυ μέτρῳ διαφέροντα ἀλλήλων δύο βάρη ἅμα ἀφεὶς ἐκ τοῦ αὐτοῦ ὕψους ὂψει ὅτι οὐχ ἕπεται τῇ ἀναλογίᾳ τῶν βαρῶν ἡ ἀναλογία τοῦ χρόνου τῶν κινήσεων, ἀλλὰ πάνυ ἐλαχίστη τις ἡ διαφορὰ κατὰ τοὺς χρόνους γίνεται, ὡς εἰ μὴ πολλῷ πάνυ μέτρῳ διαφέροιεν ἀλλήλων τὰ βάρη, ἀλλ' οἷον τὸ μὲν διπλάσιν εἴη τὸ δὲ ἥμισυ, οὐδὲ διαφοράν τινα σχήσουσιν οἱ χρόνοι τῶν κινήσεων, ἤ, εἰ καὶ σχήσουσιν, οὐχ αἰσθητὴν ἕξουσι, καίτοι τῶν βαρῶν οὐ τοιαύτην ἐχόντων τὴν διαφοράν, ἀλλὰ διπλασίῳ λόγῳ ἔχοντος τοῦ ἑτέρου πρὸς ἕτερον.— Iqtibos va tarjima manbasi: A. Loreti So‘nggi antik davrda majburiy harakat tabiati haqidagi bahslar (milodiy IV–X asrlar) // Jamiyat: falsafa, tarix, madaniyat. — 2022. — № 1. — 51–56-betlar. — doi:10.24158/fik.2022.1.7.
Shunga qaramay, so‘nggi antik davr va o‘rta asrlar Yevropasida Aristotel fizikasining hukmronligi bu haqiqatni uzoq vaqt anglashga to‘sqinlik qildi. Filopondan keyin erkin tushishning universalligini birinchilardan bo‘lib flamand mexanigi Simon Stevinaniqladi. U 1586-yilda Yan de Groot(inglizcha) bilan birga tajriba(inglizcha)o‘tkazgan: Yangi cherkov (Delft shahrida) minorasidan 30 fut balandlikda ikkita qo‘rg‘oshin sharni tashlagan; ulardan biri ikkinchisidan 10 baravar katta va og‘ir edi. Stevindan ko‘p o‘tmay (ehtimol, 1589-yilda Pizada) yanada mashhur tajribalarni Galileo Galiley o‘tkazdi. Bundan ham avvalgi tajribalar haqida ma’lumotlar mavjud (Benedetto Varki, 1544; Juzeppe Moletti(inglizcha), 1576).
Eynshteynning ta’rifi
Tarixan ekvivalentlik prinsipini Eynshteyn quyidagicha ifodalagan:
Inert va og‘irlik massalarining tengligi qonunini quyidagicha juda yaqqol ifodalash mumkin: bir jinsli gravitatsiya maydonida barcha harakatlar tortishish maydoni bo‘lmagan sharoitdagi bir tekis tezlanayotgan koordinatalar tizimidagidek sodir bo‘ladi. Agar bu qonun barcha hodisalar uchun amal qilsa («ekvivalentlik prinsipi»), unda gravitatsiya maydonining tabiiy nazariyasini yaratishga intilganda nisbiylik prinsipini notekis harakatlanayotgan koordinatalar tizimlariga ham tatbiq etish zarurligi kelib chiqadi.
— Albert Eynshteyn
Ekvivalentlik prinsipining ifodasi:
Biroz mulohaza yuritsak, inert va gravitatsion massalarning tengligi qonuni gravitatsiya maydoni jismga beradigan tezlanish jismning tabiatiga bog‘liq emasligi haqidagi fikrga teng kuchli ekanini ko‘ramiz. Gravitatsiya maydonida Nyutonning harakat tenglamasi to‘liq ko‘rinishda quyidagicha yoziladi:
- (Inert massa) ⋅ (Tezlanish) = (Gravitatsiya maydoni kuchlanganligi) ⋅ (Gravitatsion massa).
Faqat inert va gravitatsion massalar son jihatidan teng bo‘lgandagina tezlanish jismning tabiatiga bog‘liq bo‘lmaydi.
— Albert Eynshteyn,
Tasviriy misol: Eynshteyn lifti
Bu prinsipni tushuntirish uchun Eynshteyn quyidagi xayoliy tajribanitaklif qilgan. Faraz qilaylik, jismlar gravitatsiya hosil qiluvchi jismlardan cheksiz uzoqda joylashgan va tezlanish bilan harakatlanayotgan kichik lift ichida turibdi. Bunday holda liftdagi barcha jismlarga inersiya kuchi ta’sir qiladi va jismlar shu kuchlar ta’sirida tayanch yoki osma moslamaga bosim o‘tkazadi. Ya’ni jismlar og‘irlikka ega bo‘ladi.
Agar lift harakatlanmay, biror gravitatsiya hosil qiluvchi massa ustida bir jinsli maydonda muallaq tursa, undagi barcha jismlar ham og‘irlikka ega bo‘ladi. Lift ichida turib bu ikki kuchni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Shu sababli barcha mexanik hodisalar har ikkala liftda bir xil sodir bo‘ladi.
Eynshteyn bu fikrni barcha fizik hodisalarga tatbiq etgan. Masalan, gravitatsiya maydonida yorug‘lik nurining og‘ishi tezlanish bilan harakatlanayotgan liftdagi kabi kechadi.
Izoh va tushuntirishlar
- «Kuchsiz ekvivalentlik prinsipi» bilan «kuchli ekvivalentlik prinsipi»ni farqlash kerak. Kuchli ekvivalentlik prinsipini quyidagicha ifodalash mumkin: ixtiyoriy gravitatsiya maydonidagi fazo-vaqtning har bir nuqtasida «lokal inert koordinatalar tizimi»ni tanlash mumkin. Bu tizimda ko‘rilayotgan nuqtaning yetarlicha kichik atrofida tabiat qonunlari MNNning tezlanishsiz Dekart koordinatalar tizimlaridagi kabi ko‘rinishga ega bo‘ladi. Bunda «tabiat qonunlari» deganda tabiatning barcha qonunlari tushuniladi.
- Kuchsiz prinsipda «tabiat qonunlari» so‘zlari «erkin tushayotgan zarralarning harakat qonunlari» so‘zlari bilan almashtiriladi. Kuchsiz ekvivalentlik prinsipi («erkin tushishning universalligi» deb ham ataladi) gravitatsion va inert massalarning kuzatiladigan tengligini boshqacha ifodalashdan iborat. Kuchli prinsip esa gravitatsiyaning istalgan fizik obyektga ta’siriga oid kuzatuvlarni umumlashtiradi.
- Ekvivalentlik prinsipi umumiy nisbiylik nazariyasining va umuman, gravitatsiyaning ko‘pgina relyativistik nazariyalarining asosiy prinsipi deb hisoblanadi. Bunga sabab sifatida ekvivalentlik prinsipiga ko‘ra gravitatsiya maydonini noinert sanoq tizimisifatida qarash mumkinligi ko‘rsatiladi. Ammo bu faqat ma’lum shartlar bilan to‘g‘ri. Maxsus nisbiylik nazariyasida har qanday noinert sanoq tizimining asosida baribir yassi, egrilanmagan fazo-vaqt yotadi. Gravitatsiyaning metrik nazariyalaridaesa, jumladan umumiy nisbiylik nazariyasida, fazo-vaqt egrilangan bo‘ladi. Bu moslikning to‘liq emasligi shundan bilinadiki, metrik nazariyalarda global inert sanoq tizimlari umuman mavjud emas: ulardagi barcha sanoq tizimlari noinertdir. Hatto lokal inert sanoq tizimiga o‘tish ham fazo-vaqt egriligi bilan bog‘liq gravitatsion ta’sirlarni (masalan, geodezik chiziqlarning deviasiyasini yoki qalqish kuchlarini) yo‘qotmaydi. Faqat o‘rganilayotgan tizimning o‘lchamlari egrilikning xarakterli masshtabidan ancha kichik bo‘lsa, egrilikning fizik ta’sirlarini taxminan e’tiborsiz qoldirib, «ekvivalentlik prinsipi»ni qo‘llash mumkin. Tabiat qonunlarining aniq ifodasida esa fazo-vaqt egriligi ayrim joylarda baribir namoyon bo‘ladi; shu jihat ularni maxsus nisbiylik nazariyasidagi tegishli qonunlardan farqlaydi.
- Matematik nuqtayi nazardan, oldingi bandda aytilgan shartlar hisobga olinganda, gravitatsiyaning barcha metrik nazariyalarida ekvivalentlik prinsipi fazo-vaqtning istalgan hodisasi atrofida lokal geodezik koordinatalar tizimini yoki Riman koordinatalar tiziminikiritish mumkinligidan bevosita kelib chiqadi. Bu koordinatalar tizimlarida berilgan nuqtada Kristoffel simvollari nolga teng bo‘ladi. Fizikada bu holatni lokal inert sanoq tizimlarining mavjudligi sifatida talqin qilish ma’qul ko‘riladi.
Tajriba orqali tekshirish
Turli elementlar atomlarining tushish tezlanishini atom interferometri yordamida o‘lchash ekvivalentlik prinsipi quyidagi aniqlikda bajarilishini ko‘rsatdi: .
Ekvivalentlik prinsipining kuchli shakli Yer va Oy massalari uchun, Oydagi burchakli qaytargichlargacha bo‘lgan masofani yuqori aniqlikdagi lazer bilan o‘lchash orqali quyidagi aniqlikda tekshirildi: .
Turli jismlarning tezlanishlarini o‘lchashga asoslangan yer usti tajribalari ekvivalentlik prinsipining kuchsiz shaklini quyidagi nisbiy aniqlikda tasdiqlaydi: .
Kuchsiz ekvivalentlik prinsipi (inert va gravitatsion massalarning tengligi) 2017-yilda MICROSCOPE sun’iy yo‘ldoshida quyidagi aniqlikda tajriba orqali tekshirildi: , 2022-yilda esa quyidagi aniqlikka erishildi: , bu esa aniqlikni 4,6 baravar oshirdi.
Adabiyotlar
- Landau va Lifshitsning nazariy fizika kursi. — 2-jild. — 304-bet.
- G.-Yu. Treder Gravitatsiya nazariyasi va ekvivalentlik prinsipi. — M.: Atomizdat. — 1973.
- Ivanenko, D. D., Sardanashvili, G. A. Gravitatsiya. 3-nashr. — M.: LKI. — 2008.
- Vaynberg S. Gravitatsiya va kosmologiya. — M.: Mir, 1975. — 696 bet.
- Vaynberg S. Kvant maydon nazariyasi. — M.: Mir, 2001. — jild 1. — 800 bet.