Havoning qarshiligi

Samolyotga ta’sir etuvchi to‘rtta kuch

Ro‘para qarshilik — kuch bo‘lib, suyuqlik va gazlarda jismlarning harakatiga to‘sqinlik qiladi. Ro‘para qarshilik ikki turdagi kuchdan: jism yuzasi bo‘ylab yo‘nalgan urinma (tangensial) ishqalanish kuchlari hamda yuzaga ta’sir qiluvchi bosim kuchlaridan iborat. Bosim kuchlari sirtning normaliga yo‘naladi. Qarshilik kuchi dissipativ kuch hisoblanadi va har doim jismning muhitdagi tezlik vektoriga qarama-qarshi yo‘naladi. U ko‘tarish kuchi bilan birga to‘liq aerodinamik kuchning tarkibiy qismidir.

Ro‘para qarshilik kuchi odatda ikki tarkibiy qism yig‘indisi sifatida ifodalanadi: ko‘tarish kuchi nol bo‘lgandagi qarshilik va induktiv qarshilik. Har bir tarkibiy qism o‘zining o‘lchamsiz qarshilik koeffitsiyenti hamda harakat tezligiga muayyan bog‘liqligi bilan tavsiflanadi.

Ro‘para qarshilik uchish apparatlarining muzlashiga (havo harorati past bo‘lganda), tovushdan yuqori tezliklarda esa ularning old yuzalari qizishiga va zarbali ionlanishga sabab bo‘lishi mumkin..

Trayektoriyalar uchta jismga tegishli (uchirish burchagi — 70°, Distance — masofa, Height — balandlik). Qora jismga hech qanday qarshilik ta’sir qilmaydi va u parabola bo‘ylab harakatlanadi; ko‘k jismga Stoks qonuni, yashil jismga esa Nyutonning qovushqoqlik qonuni
Oqim va
to‘siq shakli
Shakl
qarshiligi
Qovushqoqlikning

ishqalanishga ta’siri

0%~100 %
~10%~90 %
~90%~10 %
100%0%

Ko‘tarish kuchi nol bo‘lgandagi qarshilik

Qarshilikning bu tarkibiy qismi hosil qilinayotgan ko‘tarish kuchi miqdoriga bog‘liq emas. U qanotning profil qarshiligidan, samolyotning ko‘tarish kuchini hosil qilishda qatnashmaydigan konstruktiv qismlari qarshiligidan va to‘lqin qarshiligidan tashkil topadi. So‘nggi tarkibiy qism tovush tezligiga yaqin va undan yuqori tezliklarda sezilarli bo‘ladi hamda harakat energiyasining katta qismini olib ketuvchi zarba to‘lqini hosil bo‘lishi tufayli yuzaga keladi. To‘lqin qarshiligi samolyot tezligi kritik Max soniga mos keladigan qiymatga yetganda paydo bo‘ladi. Bunda samolyot qanoti atrofidan oqib o‘tayotgan havo oqimining bir qismi tovushdan yuqori tezlikka erishadi. Kritik M soni qanotning orqaga og‘ish burchagi kattalashgan, qanotning old qirrasi o‘tkirlashgan va qanot yupqalashgan sari ortadi.

Qarshilik kuchi harakat tezligiga qarama-qarshi yo‘naladi; uning miqdori xarakterli yuza S, muhit zichligi ρ va tezlik V ning kvadratiga to‘g‘ri mutanosibdir:

F=CFρV22S
CF — o‘lchamsiz aerodinamik qarshilik koeffitsiyenti bo‘lib, u o‘xshashlik mezonlari asosida, masalan, aerodinamikadagi Reynolds va Frud sonlari orqali aniqlanadi.

Xarakterli yuzaning ta’rifi jism shakliga bog‘liq:

  • eng sodda holatda (shar uchun) — ko‘ndalang kesim yuzasi;
  • qanot va dum qismining aerodinamik sirtlari uchun — ularning plandagi yuzasi (yuqoridan qaralgandagi qanot proyeksiyasi yuzasi);
  • propellerlar va vertolyotlarning ko‘taruvchi vintlari uchun — parraklar yuzasi yoki vint aylanayotganda qamrab oladigan yuza;
  • suv ostidagi oqimga mos shaklli jismlar uchun — suyuqlik tegib turadigan sirt yuzasi;
  • cho‘zinchoq aylanish jismlari oqim bo‘ylab yo‘nalganida (fyuzelyaj, dirijabl qobig‘i) uchun keltirilgan hajmiy yuza V2/3 ga teng, bu yerda V — jism hajmi.

Ro‘para qarshilik kuchining ushbu tarkibiy qismini yengish uchun talab etiladigan quvvat tezlikning kubiga mutanosib (P=F⋅V=CFρV32S).

Aerodinamikada induktiv qarshilik

Induktiv qarshilik (ingl. lift-induced drag) — chekli qulochli qanotda ko‘tarish kuchi hosil bo‘lishining natijasidir. Qanot atrofidagi oqimning nosimmetrikligi tufayli havo qanotdan unga qarab kelayotgan oqimga nisbatan burchak ostida chiqib ketadi (bu hodisa oqimning og‘ishi deb ataladi). Shunday qilib, qanot harakati davomida unga qarab kelayotgan havo massasi parvoz yo‘nalishiga perpendikulyar, pastga yo‘nalgan tomonga doimiy tezlanadi. Bu tezlanish, birinchidan, ko‘tarish kuchi hosil bo‘lishi bilan kechadi, ikkinchidan esa, tezlanayotgan havo oqimiga kinetik energiya berishni talab qiladi. Oqimga parvoz yo‘nalishiga perpendikulyar tezlik berish uchun zarur bo‘lgan kinetik energiya miqdori induktiv qarshilik kattaligini belgilaydi. Induktiv qarshilikka faqat ko‘tarish kuchining kattaligi emas (masalan, ko‘tarish kuchi manfiy ish bajarganda induktiv qarshilik vektorining yo‘nalishi tangensial ishqalanish tufayli yuzaga keladigan kuch vektoriga qarama-qarshi bo‘ladi), balki uning qanot qulochi bo‘ylab taqsimlanishi ham ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘tarish kuchi qanot qulochi bo‘ylab ellipssimon taqsimlanganda induktiv qarshilik eng kichik qiymatga erishadi. Qanotni loyihalashda bunga quyidagi usullar bilan erishiladi:

Induktiv qarshilik ko‘tarish kuchi Y ning kvadratiga to‘g‘ri mutanosib; u teskari mutanosib bo‘lgan kattaliklar esa qanot yuzasi S, uning uzayish koeffitsiyenti λ, muhit zichligi ρ va tezlik V ning kvadratidir:

Fi=CFiρV22S=Cy2πλρV22S=1πλY2ρV22S

Demak, induktiv qarshilik past tezlikda (va buning natijasida katta hujum burchaklarida) uchishda sezilarli ulushga ega bo‘ladi. Samolyot og‘irligi ortganda ham u kuchayadi.

Umumiy qarshilik

Qarshilik kuchlarining barcha turlari yig‘indisidan iborat:

F=F0+Fi

Ko‘tarish kuchi nol bo‘lgandagi qarshilik F0 tezlikning kvadratiga to‘g‘ri, induktiv qarshilik Fi esa tezlikning kvadratiga teskari mutanosib bo‘lgani sababli, turli tezliklarda ularning umumiy qarshilikka qo‘shgan hissasi har xil bo‘ladi. Tezlik oshishi bilan F0 ortadi, Fi esa kamayadi. Umumiy qarshilikning F tezlikka bog‘liqlik grafigi («zarur tortish kuchi egri chizig‘i») F0 va Fi egri chiziqlari kesishgan nuqtada eng kichik qiymatga ega bo‘ladi; bu yerda ikkala qarshilik kuchining miqdori teng. Shu tezlikda samolyot berilgan ko‘tarish kuchida (samolyot og‘irligiga teng) eng kichik qarshilikka va shu sababli eng yuqori aerodinamik sifatga.

Parazit qarshilik kuchini yengish uchun talab qilinadigan quvvat tezlikning kubiga to‘g‘ri mutanosib, induktiv qarshilikni yengish uchun zarur quvvat esa tezlikka teskari mutanosibdir. Shu bois umumiy quvvat ham tezlikka chiziqli bo‘lmagan tarzda bog‘liq. Muayyan tezlikda quvvat (demak, yoqilg‘i sarfi ham) eng kichik bo‘ladi — bu eng uzoq davom etadigan parvoz (havoda uzoq turish) tezligidir. Quvvatning (yoqilg‘i sarfining) parvoz tezligiga nisbati eng kichik bo‘ladigan tezlik esa maksimal parvoz masofasiga erishish tezligi yoki kreyser tezligi.

Adabiyotlar

  • Yuryev B. N. Eksperimental aerodinamika. II qism. Induktiv qarshilik. SSSR NKOP, 1938, 275 bet.
  • Aerodinamik qarshilik, ro‘para qarshilik // Angola — Barzas. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1970. — B. 484—485. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 2).

Havolalar