Fizik maydon

Fizik maydon (kvant maydoni, maydon funksiyasi, maydon operatori) — fizik tizim, cheksiz sondagi erkinlik darajalarigaega. Fizik maydonlarga elektromagnit va gravitatsion maydonlar misol bo‘ladi. Matematik jihatdan u fazo-vaqtning har bir nuqtasida berilgan sonlar to‘plami orqali ifodalanadi va skalyar, vektor, tenzor, spinor yoki shunday sonlar majmuasi ko‘rinishida tasvirlanishi mumkin. Maydonning bizni qiziqtirgan barcha xususiyatlarini aniqlashga imkon beruvchi kattalik maydon funksiyasideb ataladi. U maydonning barcha fizik namoyon bo‘lishlarini tavsiflaydi. Fizik maydon dinamikasi dinamik tenglamalar (harakat tenglamalari) yordamida tavsiflanadi. Bu tenglamalar maydon tenglamalari yoki maydonning dinamik tenglamalari deb ham ataladi; odatda ular xususiy hosilali differensial tenglamalarbo‘ladi. Xususan, elektromagnit maydon uchun bular Maksvell tenglamalari, gravitatsion maydon uchun esa Eynshteyn tenglamalaridir. Hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, kvantlangan fizik maydonlar ma’lum elementar zarralarning o‘zaro ta’siri va bir-biriga aylanishini tavsiflash uchun ishlatiladigan fundamental tushunchadir.

Ta’riflar

Maydon funksiyasi u(x) bir komponentli yoki ko‘p komponentli maydon funksiyasibo‘lishi mumkin. Unga, umumiy holda, to‘rt o‘lchovli fazo-vaqtninghar bir sanoq sistemasidaaniqlangan funksiyalar ustuni mos keladi. Bunda bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tish Lorens almashtirishlari

u(x)→u′(x′)=Λu(x),

Bu yerda Λ — Lorens almashtirishlari matritsasi orqali aniqlanadigan almashtirish matritsasidir.

Umumiy tavsif

Fizik maydon fizik tizim bo‘lib, cheksiz sondagi erkinlik darajalarigaega. Bunday tizimni tavsiflovchi kattaliklar erkinlik darajalari soni chekli bo‘lgan ayrim moddiy zarralarda jamlanmaydi, balki fazoning muayyan sohasida uzluksiz taqsimlanadi. Gravitatsion va elektromagnit maydonlar, shuningdek, kvant fizikasidagi zarralarning to‘lqin maydonlari kvant fizikasida, masalan, elektron-pozitron va mezon maydonlari shunday tizimlarga misol bo‘ladi.

Fizik maydonni tavsiflash uchun u mavjud bo‘lgan fazoning har bir nuqtasida bir yoki bir nechta fizik kattalikni berish kerak. Bu maydon funksiyasideb ataladi. Norelyativistik jarayonlarda maydon tushunchasini kiritmaslik ham mumkin. Masalan, ikki zarraning gravitatsion yoki Kulon o‘zaro ta’sirini atrofdagi fazoni hisobga olmasdan, zarralarning bevosita o‘zaro ta’siri orqali tushuntirish mumkin. Bu uzoqdan ta’sir qilish, ya’ni masofadan ta’sir etish konsepsiyasiga mos keladi. U yaqinlashgan tasavvur bo‘lib, faqat norelyativistik holatlarda qo‘llanadi.

Relyativistik xarakterdagi jarayonlarda, manbalar o‘zaro ta’sirning tarqalish tezligiga yaqin tezlikda harakatlanganda, uzoqdan ta’sir qilish konsepsiyasi o‘z ahamiyatini yo‘qotadi. Bir zarraning holati o‘zgarganda energiya va impulsham o‘zgaradi, boshqa zarraga ta’sir esa muayyan kechikishbilan namoyon bo‘ladi. O‘zaro ta’sir davomida uzatiladigan energiya va impuls vaqtincha maydonga tegishli bo‘ladi. Shu sababli maydon fizik reallik hisoblanadi.

Fizik maydon tushunchasidan uzluksiz muhitlarnitavsiflashda ham foydalaniladi. Agar muhitning har bir nuqtasiga harorat, bosim yoki mexanik kuchlanish kabi fizik kattaliklar mos qo‘yilsa, shu kattaliklar maydoni hosil bo‘ladi. Bu holda o‘zaro ta’sirni uzatishda muhitning roli yaqqol ko‘rinadi. Energiya va impulsni uzata oladigan nomexanik muhitni tasavvur qilishga urinishlar efirningturli mexanik modellarini yaratishga olib kelgan. Biroq bu modellar Eynshteynning nisbiylik prinsipiga zid bo‘lgani uchun rad etilgan.

Maydon harakatining eng sodda turi to‘lqin harakati bo‘lib, bunda maydon funksiyasi vaqt va fazoda davriy ravishda o‘zgaradi. Maydonning istalgan holatini to‘lqinlar superpozitsiyasisifatida tasvirlash mumkin. To‘lqin harakati difraksiya va interferensiyabilan tavsiflanadi. Bunday hodisalar zarralarning klassik mexanikasida yuz bermaydi. Bunda to‘lqinlarning energiya va impuls kabi dinamik xususiyatlari zarralarnikidek muayyan joyda jamlanmaydi, balki fazoda taqsimlanadi.

Klassik mexanikada to‘lqin va korpuskulyar xususiyatlar bir-biriga qarama-qarshi qo‘yiladi. Bu maydon bilan zarralar o‘rtasidagi sifat jihatidan farqni ko‘rsatadi. Ammo atom miqyosidagi kichik masofalarda ushbu farq yo‘qoladi: maydon korpuskulyar, zarralar esa to‘lqin xususiyatlarini namoyon qiladi.

Kvant mexanikasi har bir zarraga uning to‘lqin funksiyasimaydonini mos qo‘yadi; u zarra bilan bog‘liq fizik kattaliklarning taqsimlanishini belgilaydi. Maydon konsepsiyasi elementar zarralarning xususiyatlari va o‘zaro ta’sirlarini tavsiflashda asosiy o‘rin tutadi. Yakuniy maqsad — zarralarning xususiyatlarini maydon tenglamalari hamda materiyaning kvant xususiyatlarini belgilovchi kommutatsiya munosabatlaridan keltirib chiqarish. Maydon tenglamalarining ko‘rinishi tajriba ma’lumotlarini umumlashtiruvchi simmetriya va invariantlik prinsiplari bilan cheklanadi. Lorens kovariantligi zarralarning to‘lqin funksiyalari Lorens guruhining keltirilmas tasvirlaribo‘yicha almashtirilishini talab qiladi. Bunday tasvirlarning ko‘plab turlaridan faqat elementar zarralarga mos keladigan ayrimlari amalga oshadi. Amalda eng sodda, lokal va qayta normallanuvchi maydon tenglamalaridan foydalaniladi. Bu talablarni qanoatlantirmaydigan nazariyalarni yaratish urinishlari nazariyaning fizik talqinidagi muhim prinsiplarga, jumladan, superpozitsiya prinsipiga hamda to‘lqin funksiyasi normasining musbat bo‘lishi talabiga qayta qarashni taqozo etadi.

Fizik maydon muayyan dinamik fizik kattalik ( maydon o‘zgaruvchisideb ataluvchi) orqali ifodalanadi. Bu kattalik fazoning barcha nuqtalarida aniqlangan bo‘lib, odatda turli nuqtalarda turli qiymatlarni oladi va vaqt o‘tishi bilan ham o‘zgaradi.[manba 4747 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Kvant maydon nazariyasida maydon o‘zgaruvchisiga oddiy kvant mexanikasida fazoviy koordinataga qaralgandek formal yondashish mumkin. Bunda maydon o‘zgaruvchisiga tegishli kvant operatori mos qo‘yiladi.

Maydon paradigmasibutun fizik reallikni fundamental darajada bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashuvchi oz sonli (kvantlangan) maydonlarga keltiradi. Bu paradigma zamonaviy fizikadagi eng muhim yondashuvlardan biri bo‘lish bilan birga, ehtimol, mutlaq ustun mavqega ham egadir.

Maydonni (masalan, bevosita mexanik tabiati aniq bo‘lmagan fundamental maydonni) tasavvur qilishning eng oson yo‘li — uni butun fazoni to‘ldiruvchi qandaydir (faraziy yoki faqat tasavvurdagi) uzluksiz muhitning g‘alayonlanishi, ya’ni muvozanatdan og‘ishi yoki harakati deb qarashdir. Masalan, maydon tenglamalari biz tasavvur qilmoqchi bo‘lgan mavhumroq maydon tenglamalariga mos keladigan yoki ularga yaqin bo‘lgan elastik muhitning deformatsiyasi sifatida tasavvur qilish mumkin. Tarixan bunday muhit «efir» deb atalgan. Keyinchalik bu atama deyarli butunlay iste’moldan chiqdi, uning fizik mazmunga ega deb hisoblangan qismi esa maydon tushunchasining o‘ziga singib ketdi. Shunga qaramay, fizik maydon haqidagi umumiy tasavvurni shakllantirishda bunday yondashuv foydali: faqat zamonaviy fizikada u odatda tasviriy misol sifatida qabul qilinishini hisobga olish kerak.

Shunday qilib, fizik maydonni cheksiz sondagi erkinlik darajalariga ega bo‘lgan taqsimlangan dinamik tizim sifatida tavsiflash mumkin.

Fundamental maydonlarda maydon o‘zgaruvchisi rolini ko‘pincha potensial (skalyar, vektor yoki tenzor), ba’zan esa maydon kuchlanganligi deb ataluvchi kattalik bajaradi ( kvantlangan maydonlarda klassik maydon o‘zgaruvchisi tushunchasining ma’lum ma’nodagi umumlashmasi sifatida tegishli operator ham xizmat qiladi).

Shuningdek, maydon deb fizikada joylashuvga bog‘liq fizik kattalik ham ataladi. U muayyan kengaygan uzluksiz jism — uzluksiz muhitningbarcha nuqtalarida ushbu kattalikning odatda turlicha bo‘ladigan qiymatlari to‘plamidir. Bu qiymatlar majmuasi jismning holati yoki harakatini tavsiflaydi. Bunday maydonlarga misollar:

  • muayyan muhitdagi (masalan, kristall, suyuqlik yoki gazdagi) haroratning joylashuvga va vaqtga qarab o‘zgarishi — haroratning (skalyar) maydoni;
  • suyuqlikning muayyan hajmidagi barcha elementlar tezligi — tezliklarning vektor maydoni;
  • elastik jism deformatsiyasidagi siljishlarning vektor maydoni va kuchlanishlarning tenzor maydoni.

Bunday maydonlarning dinamikasi ham xususiy hosilali differensial tenglamalarorqali tavsiflanadi. Tarixan fizikada XVIII asrdan boshlab dastlab aynan shu turdagi maydonlar o‘rganilgan.

Fizik maydon haqidagi zamonaviy tushuncha elektromagnit maydong‘oyasidan kelib chiqqan. Bu g‘oyani fizika nuqtayi nazaridan aniq va hozirgi tushunchaga nisbatan yaqin shaklda birinchi bo‘lib Faradeyanglagan, matematik jihatdan izchil tarzda esa Maksvell ifodalagan. Dastlab buning uchun faraziy uzluksiz muhit — efirningmexanik modelidan foydalanilgan, keyinchalik esa bu yondashuv mexanik model doirasidan chiqib ketgan.

Fundamental maydonlar

Fizikadagi maydonlar orasida fundamental maydonlar alohida ajratiladi. Zamonaviy fizikaning maydon paradigmasiga ko‘ra, ular olamning fizik manzarasi asosini tashkil etadi; boshqa barcha maydon va o‘zaro ta’sirlar ulardan kelib chiqadi. Bunga o‘zaro ta’sirlashuvchi maydonlarning ikkita asosiy sinfi kiradi:

Ayrim nazariyalarda (masalan, torlar nazariyasiva boshqa turli birlashtirish nazariyalari) fundamental maydonlar o‘rnini shu nazariyalar nuqtayi nazaridan yanada asosiy hisoblangan boshqa maydonlar yoki obyektlar egallaydi. Hozirgi fundamental maydonlar bunday nazariyalarda ma’lum yaqinlashuvda «fenomenologik» natija sifatida paydo bo‘ladi yoki paydo bo‘lishi kerak. Biroq bunday nazariyalar hozircha yetarlicha tasdiqlanmagan yoki umumiy qabul qilinmagan.

Tarix

Tarixan fundamental maydonlar orasida dastlab elektromagnit (elektr va magnit maydonlari, keyinchalik ular elektromagnit maydonga) va gravitatsion o‘zaro ta’sirga javob beruvchi maydonlar fizik maydon sifatida kashf etilgan. Bu maydonlar klassik fizika davridayoq ochilib, ancha batafsil o‘rganilgan. Dastlab, Nyutonning tortishish nazariyasi, elektrostatika va magnetostatika doirasida, ko‘pchilik fiziklar ularni to‘laqonli fizik reallikdan ko‘ra hisoblash uchun kiritilgan formal matematik obyektlar deb bilgan. Ularning fizik mazmunini chuqurroq tushunishga urinishlar ham bo‘lgan, ammo bu tushunchalar ko‘pincha noaniq qolgan yoki katta natija bermagan. Faradey va Maksvell davridan boshlab esa maydonga (bu holda elektromagnit maydonga) aniq fizik mazmunga ega reallik sifatida qarash izchil va samarali qo‘llanila boshladi. Bu g‘oyalarning matematik ifodasida ham katta yutuqqa erishildi.

Maydonlar, jumladan kuchsiz o‘zaro ta’sir va kuchli o‘zaro ta’sirbilan bog‘liq bo‘lganlari ancha keyin kashf etilgan. Ular yadro va zarra fizikasida muhim ahamiyatga ega, jumladan, kuchli o‘zaro ta’sir yadro kuchlarini tushuntirishda ham qo‘llanadi. Bunday maydonlar amalda faqat atom yadrosi va zarralar fizikasida, kvant nazariyalariga xos energiya va masofalarda namoyon bo‘ladi.

Shunga qaramay, yuqorida sanab o‘tilgan to‘rtta maydonning barchasi (ularning har birini bevosita aniqlash oson bo‘lmasa-da) turli xil zaryadli jismlar (zarralar) o‘zaro ta’sirlashganda vositachi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu ta’sirni cheklangan tezlikda (yorug‘lik tezligida) uzatadi. O‘zaro ta’sirning intensivligi (kuchi) jismlarning holati va harakatidan tashqari, ularning zaryadlariga ham bog‘liq: massa (gravitatsion zaryad) gravitatsion maydon uchun, elektr zaryadi elektromagnit maydon uchun va hokazo.

Maydon konsepsiyasining fiziklar orasida tan olinishidagi yana bir hal qiluvchi voqea Maksvell nazariyasining 1887-yilda Genrix Gertstomonidan tajribada tasdiqlanishi bo‘ldi. U Maksvell bashorat qilgan elektromagnit to‘lqinlarning mavjudligini bevosita tajriba orqali isbotladi. Bu, boshqa natijalar qatorida, ilgari mustaqil fizika sohasi bo‘lgan optikani elektromagnit nazariyaga birlashtirishga imkon berdi va fizikaning ichki birligini kuchaytirish yo‘lida juda muhim qadam bo‘ldi.

Asta-sekin maydon to‘laqonli fizik reallikka xos deyarli barcha belgilarga, jumladan, energiya va impulsni uzatish hamda ayrim sharoitlarda samarali massaga ega bo‘lish qobiliyatiga ega ekani ma’lum bo‘ldi.

Boshqa tomondan, kvant mexanikasi rivojlangani sari modda (zarralar) aslida maydonlarga xos bo‘lgan xususiyatlarni namoyon qilishi tobora ravshanlashdi.

Hozirgi holat

Kvant mexanikasi yaratilgach va kvant tasavvurlari yetarlicha rivojlangach, barcha materiya, shu jumladan modda ham kvantlangan maydonlar: ya’ni alohida fundamental maydonlar (masalan, elektron) yoki ularning jamoaviy qo‘zg‘alishlari (masalan, proton— uchta kvark va glyuon maydonidantashkil topgan) ko‘rinishida ifodalanadi. Fundamental maydonlarning yakka kvant qo‘zg‘alishlari esa elementar zarralardir. Fotonlar, vektor bozonlar, glyuonlar, gravitonlar (hozircha alohida zarralar sifatida qayd etilmagan), leptonlar va kvarklar fundamental maydonlarning turli ko‘rinishdagi kvant qo‘zg‘alishlariga kiradi. Erkin maydonlarning maydon tenglamalari, ularning kvantlanishi va turli maydonlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar kashf qilinib, batafsil o‘rganilgan.

Shunday qilib, dunyoning fizik manzarasini fundamental darajada kvantlangan maydonlar va ular o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga keltirish mumkinligi ma’lum bo‘ldi.

Muayyan darajada, asosan, trayektoriyalar bo‘yicha integrallash va Feynman diagrammalaridoirasida teskari yo‘nalishdagi qarash ham yuzaga keldi: maydonlarni ma’lum darajada deyarli klassik zarralar sifatida (aniqrog‘i, tasavvur qilish mumkin bo‘lgan barcha trayektoriyalar bo‘ylab harakatlanuvchi cheksiz ko‘p deyarli klassik zarralar superpozitsiyasi sifatida), maydonlarning o‘zaro ta’sirini esa zarralarning bir-birini hosil qilishi va yutishi sifatida (bunday jarayonlarning barcha mumkin bo‘lgan variantlari superpozitsiyasi bilan) tasavvur etish mumkin bo‘ldi. Bu yondashuv juda chiroyli, qulay va psixologik jihatdan aniq trayektoriyali zarra tasavvuriga qisman qaytish imkonini beradi. Shunga qaramay, u maydon yondashuvini bekor qilmaydi, hatto unga to‘la simmetrik muqobil ham emas. Shu sababli u mustaqil konsepsiyadan ko‘ra, tasavvur qilish va amaliy hisoblash uchun qulay bo‘lgan formal usulga yaqinroq. Buning ikkita asosiy sababi bor:

  1. superpozitsiya jarayonini haqiqiy klassik zarralar doirasida «fizik» jihatdan tushuntirib bo‘lmaydi; u deyarli klassik «korpuskulyar» tasvirga shunchaki qo‘shib qo‘yiladi va uning tabiiy tarkibiy qismi bo‘lmaydi. Maydon nuqtayi nazaridan esa bu superpozitsiya aniq va tabiiy talqinga ega;
  2. trayektoriyalar bo‘yicha integral usulida alohida bir trayektoriya bo‘ylab harakatlanayotgan zarra klassik zarraga juda o‘xshasa-da, to‘la klassik emas. Har bir paytda aniq impuls va koordinataga ega bo‘lgan muayyan trayektoriya bo‘ylab odatiy klassik harakatga, hatto birgina trayektoriya uchun ham, faza (ya’ni muayyan to‘lqin xususiyati) tushunchasini qo‘shishga to‘g‘ri keladi. Bu tushuncha sof klassik yondashuvga begona bo‘lib, mazkur usul ichida tabiiy izohga ega emas. Ushbu jihat minimal darajaga keltirilgan va uni e’tiborsiz qoldirish oson bo‘lsa-da, oddiy maydon yondashuvida uning yana tabiiy talqini mavjud.

Shunday qilib, trayektoriyalar bo‘yicha integrallash usuli psixologik jihatdan juda qulay (chunki uchta erkinlik darajasiga ega nuqtaviy zarrani tasavvur qilish uni tavsiflovchi cheksiz o‘lchamli maydondan ancha oson) va amaliy samaradorligini isbotlagan bo‘lsa-da, maydon konsepsiyasiga muqobil emas, balki uning ma’lum darajada tubdan o‘zgartirilgan qayta ifodalanishihisoblanadi.

Garchi bu tilda hamma narsa «korpuskulyar» ko‘rinishda ifodalansa-da (masalan, «zaryadlangan zarralarning o‘zaro ta’siri boshqa zarra — o‘zaro ta’sir tashuvchisi bilan almashinish orqali tushuntiriladi» yoki «ikki elektronning o‘zaro itarilishi ular orasida virtual foton almashinuvi tufayli yuz beradi»), buning ortida to‘lqinlarning tarqalishi kabi maydonga xos jarayonlar turadi. Ular samarali hisoblash sxemasini yaratish maqsadida ancha yashirilgan bo‘lsa-da, bunday tasvir jarayonlarni sifat jihatidan tushunish uchun ham qo‘shimcha imkoniyatlar beradi.

Hozirgi vaqtda (2012-yil) fundamental bozon (kalibrlash) maydonlari sifatida elektrokuchsiz, kuchli va gravitatsion o‘zaro ta’sirlar bilan bog‘liq bir necha maydon qaraladi. Fundamental fermion maydonlariga esa leptonlar va kvarklarning bir necha «avlodi»ga mansub spinor maydonlari kiradi.

Fundamental maydonlar ro‘yxati

Standart model doirasida quyidagi maydonlar fundamental hisoblanadi:

Fundamental fermion maydonlari

Har bir fundamental fermionga (har bir kvark turiga va har bir leptonturiga) Standart model doirasida matematik jihatdan spinor maydoni bilan ifodalanadigan alohida maydon mos keladi.

Bu maydonlar Standart model doirasida kalibrlash maydonlarihisoblanadi. Ularning quyidagi turlari ma’lum:

Faraziy maydonlar

Keng ma’noda, ichki ziddiyatlarga ega bo‘lmagan, kuzatuvlarga ochiqdan-ochiq qarshi kelmaydigan va ayni paytda hozir qabul qilingan nazariyalarga nisbatan ularni tanlash imkonini beruvchi kuzatiladigan oqibatlarni bashorat qila oladigan nazariyalardagi istalgan nazariy obyektni (masalan, maydonni) faraziy deb hisoblash mumkin. Quyida (atamaning odatiy tushunilishiga mos ravishda) asosan torroq va qat’iyroq ma’nodagi faraziylik, ya’ni gipoteza deb ataladigan taxminning asoslanganligi hamda uni rad etish mumkinligi nazarda tutiladi.

Nazariy fizikada ko‘plab turli faraziy maydonlar qaraladi. Ularning har biri muayyan aniq nazariyaga tegishli. Bu maydonlar o‘z turi va matematik xususiyatlari jihatidan ma’lum, faraziy bo‘lmagan maydonlarga aynan yoki deyarli o‘xshash bo‘lishi ham, ulardan ozmi-ko‘pmi keskin farq qilishi ham mumkin. Har ikkala holatda «faraziy» degani ular hali reallikda kuzatilmagan, tajribada aniqlanmagan deganidir. Ayrim faraziy maydonlar haqida esa ularni prinsip jihatidan kuzatish mumkinmi, hatto ular umuman mavjud bo‘lishi mumkinmi, degan savol tug‘iladi. Masalan, ularni o‘z ichiga olgan nazariya keyinchalik ichki ziddiyatli ekani ayon bo‘lishi mumkin.

Muayyan maydonni faraziylar toifasidan real maydonlar toifasiga o‘tkazishga imkon beruvchi mezon nima bo‘lishi kerakligi juda nozik masala. Chunki u yoki bu nazariyaning hamda undagi obyektlarning realligining tasdig‘i ko‘pincha bevosita emas, balki turli darajada bilvosita bo‘ladi. Bunday hollarda masala odatda ilmiy hamjamiyatning oqilona kelishuviga borib taqaladi. Uning a’zolari dalillarning tasdiqlanish darajasini turlicha batafsillikda anglaydilar.

Yetarlicha yaxshi tasdiqlangan deb hisoblanadigan nazariyalarda ham faraziy maydonlar uchraydi. Gap shundaki, nazariyaning turli qismlari turlicha puxtalik bilan tekshirilgan. Ularda muhim o‘rin tutadigan ayrim maydonlar tajribada hali yetarlicha aniq namoyon bo‘lmagani uchun ma’lum nazariy maqsadda ilgari surilgan gipoteza sifatida qoladi. Xuddi shu nazariyadagi boshqa maydonlar esa real deb aytish mumkin bo‘lgan darajada yaxshi o‘rganilgan bo‘lishi mumkin.

Bunday faraziy maydonga misol — Xiggs maydoni. U Standart modeldamuhim o‘rin tutadi. Modelning boshqa maydonlari esa faraziy emas, modelning o‘zi ham muayyan muqarrar izohlar bilan reallikni (hech bo‘lmaganda, u qanchalik ma’lum bo‘lsa, shu darajada) tavsiflaydi deb hisoblanadi.

Hali hech qachon kuzatilmagan maydonlarni o‘z ichiga oluvchi ko‘plab nazariyalar mavjud. Ba’zan bu nazariyalarning o‘zi ham ulardagi faraziy maydonlar (nazariyaning o‘zidan kelib chiqadigan juda kuchsiz namoyon bo‘lishi sababli) yaqin kelajakda prinsip jihatidan aniqlanmasligi mumkinligini ko‘rsatadi (masalan, torsion maydoni). Bunday nazariyalar, agar ular amalda tekshirib bo‘lmaydigan oqibatlardan tashqari yetarlicha ko‘p osonroq tekshiriladigan natijalarni bermasa, tekshirishning odatiy cheklovlarini chetlab o‘tadigan yangi, g‘ayrioddiy usul paydo bo‘lmaguncha, amaliy jihatdan qiziqarli deb qaralmaydi. Biroq ba’zan (masalan, ko‘plab gravitatsiyaning muqobil nazariyalarida — xususan, Dikke maydonida) shunday faraziy maydonlar kiritiladiki, nazariya ularning namoyon bo‘lish kuchi haqida hech narsa aytolmaydi (masalan, boshqa maydonlar bilan bog‘lanish doimiysi noma’lum bo‘lib, ancha katta yoki istalgancha kichik bo‘lishi mumkin). Bunday nazariyalarni tekshirishga ham odatda shoshilmaydilar, chunki ular ko‘p va har birining foydasi hali isbotlanmagan, hatto formal jihatdan rad etib bo‘lmaydiganbo‘lishi mumkin. Faqat ulardan biri hozirgi ayrim muammolarni hal qilishda istiqbolli ko‘rina boshlasa, vaziyat o‘zgarishi mumkin. Shunga qaramay, ba’zan nazariyalarni rad etish mumkin emasligiga qarab (ayniqsa, noma’lum doimiylar sababli) saralashdan voz kechiladi: jiddiy va puxta ishlab chiqilgan nazariya, uning ta’siri kuzatilishiga kafolat bo‘lmasa ham, uni aniqlash umidida tekshirilishi mumkin. Bu, ayniqsa, nomzod nazariyalar kam bo‘lganda yoki ayrimlari fundamental jihatdan juda qiziqarli ko‘ringanda, shuningdek, alohida-alohida tekshirishga qo‘shimcha kuch sarflamasdan, ma’lum parametrlar orqali keng nazariyalar sinfini bir yo‘la sinash mumkin bo‘lgan hollarda to‘g‘ridir.

Odatda faqat kuzatiladigan namoyon bo‘lishi umuman yo‘q (yoki Xiggs maydonidagi kabi, buning dalillari yetarli bo‘lmagan) maydonlar faraziy deb ataladi. Agar fizik maydonning mavjudligi kuzatilgan namoyon bo‘lishlari orqali qat’iy aniqlangan bo‘lsa va gap faqat uni nazariy tavsiflashni yaxshilash haqida ketsa (masalan, Nyutonning gravitatsion maydoni o‘rniga umumiy nisbiylik nazariyasidametrik tenzor maydonidan foydalanishga o‘tish), ularning birini yoki boshqasini faraziy deb atash odatiy emas. Biroq umumiy nisbiylik nazariyasining ilk davrlarida gravitatsion maydonning tenzor tabiatini faraziy deb hisoblash mumkin edi.

Shuningdek, turi ancha noodatiy bo‘lgan maydonlar ham ajratiladi. Ularni nazariy jihatdan tasavvur qilish mumkin, ammo bunday turdagi birorta maydon amalda hech qachon kuzatilmagan (ayrim hollarda nazariya rivojining dastlabki bosqichlarida uning ichki izchilligiga ham shubha tug‘ilgan). Bular qatoriga avvalo taxion maydonlarikiradi. Bunday maydonlarni to‘laqonli faraziydan ko‘ra, faqat ehtimoliy faraziy, ya’ni asoslangan taxmindarajasiga yetmagan deb atash mumkin. Chunki ular muhim o‘rin egallaydigan ma’lum aniq nazariyalar, masalan, torlar nazariyasi, o‘zlari ham hali yetarlicha tasdiqlangan nazariyalar maqomiga erishmagan.

Bundan ham ekzotik (masalan, Lorens invariant bo‘lmagan , ya’ni nisbiylik prinsipinibuzadigan) maydonlar (nazariy jihatdan ularni tasavvur qilish mumkin bo‘lsa-da) zamonaviy fizikada asoslangan taxmin chegarasidan ancha uzoq hisoblanadi. Qat’iy aytganda, ular hatto faraziy maydonlar sifatida ham qaralmaydi.

Adabiyotlar