Verner Geyzenberg haqida

Verner Geyzenberg
nem. Werner Heisenberg
Вернер Гейзенберг, 1933 год
Verner Geyzenberg, 1933-yil
Tug‘ilgan sanasi 5-dekabr 1901(1901-12-05)[…]
Tug‘ilgan joyi
Vafot etgan sanasi 1-fevral 1976(1976-02-01)[…] (74 yosh)
Vafot etgan joyi Myunxen, Germaniya Federativ Respublikasi
Mamlakat  Veymar respublikasi
 Natsistlar Germaniyasi
 Germaniya Federativ Respublikasi
Faoliyat turi nazariyotchi fizik
Ilmiy sohasi nazariy fizika
Ish joyi
Ta’lim olgan oliygohi Myunxen universiteti
Ilmiy darajasi fizika fanlari doktori
Ilmiy rahbari Arnold Zommerfeld
Shogirdlari Erik Bagge
Karl fon Vaytszekker
Edvard Teller
Feliks Blox
Rudolf Payerls
Hans Eyler
Shu jihati bilan mashhur kvant mexanikasini yaratgan olimlardan biri kvant mexanikasi
Mukofot va unvonlari
Dastxati Изображение автографа
Логотип Викицитатника Vikiiqtibosdagi iqtiboslar
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Vérner Karl Géyzenberg (nem. Werner Karl Heisenberg, nemis tilidagi to‘g‘ri talaffuzi Xalqaro fonetik alifboda — ˈhaɪzənbɛɐ̯k; 5-dekabr 1901, Vyursburg, Bavariya, Germaniya imperiyasi — 1-fevral 1976, Myunxen, Germaniya Federativ Respublikasi) — nemis nazariyotchi fizigi, kvant mexanikasini yaratgan olimlardan biri, laureati Nobel mukofoti fizika bo‘yicha (1932). Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniyaning yadro loyihasi.

Geyzenberg kvant nazariyasiga oid bir qator fundamental natijalarga erishgan: u matritsali mexanika asoslarini yaratgan, noaniqlik munosabatini ifodalagan, kvant mexanikasi usullarini ferromagnetizm,, anomal Zeyeman effekti va boshqa masalalarga qo‘llagan. Keyinchalik kvant elektrodinamikasi (Geyzenberg — Pauli) nazariyasi) hamda kvant maydon nazariyasi (S-matritsa nazariyasi) rivojida faol qatnashgan, umrining so‘nggi o‘n yilliklarida yagona nochiziqli spinor maydon nazariyasini yaratishga uringan. Geyzenberg yadro kuchlarining dastlabki kvant-mexanik nazariyalaridan birini ishlab chiqqan. Uning bir qator ishlari kosmik nurlar fizikasi, turbulentlik nazariyasi hamda tabiatshunoslikning falsafiy masalalariga bag‘ishlangan.

Keyinchalik u urushdan keyingi Germaniyada ilmiy tadqiqotlarni tashkil etishda katta rol o‘ynagan, turli akademiyalar va dunyo bo‘ylab ilmiy jamiyatlarga a’zo bo‘lgan. fan falsafasi bo‘yicha bir necha muhim asar yozgan. Shuningdek, «Germaniya Federativ Respublikasi oldidagi xizmatlari uchun» ordeni (1964).

Tarjimayi hol

Bolalik va yoshlik yillari (1901—1920)

Verner Geyzenberg Vyursburgda Avgust Geyzenberg — o‘rta asrlar va yangi davr yunon filologiyasi professori va Myunxendagi Maksimilian gimnaziyasi direktori qizi Anni Veklayn (Annie Wecklein) oilasida tug‘ilgan. Myunxendagi Maksimilian gimnaziyasi[nem.] (Maximilian Gymnasium). U oilaning ikkinchi farzandi bo‘lgan; akasi Ervin (1900—1965) keyinchalik kimyogar olim bo‘lib yetishgan. 1910-yilda oila Myunxenga ko‘chib o‘tgan. Verner bu yerda maktabda o‘qib, matematika, fizika va grammatikadan yaxshi natijalar ko‘rsatgan. 1918-yil bahorida uning o‘qishi uzilib qolgan: uni va boshqa 16 yoshli o‘smirlarni yordamchi ishlarni bajarish uchun fermaga yuborishgan. Shu davrda u falsafaga jiddiy qiziqib, Platon va Kant asarlarini o‘qigan. Birinchi jahon urushi tugagach, mamlakat va shahar noaniq vaziyatga tushib qolgan, hokimiyat bir siyosiy guruhdan boshqasiga o‘tib turgan. 1919-yil bahorida Geyzenberg bir muddat aloqachi bo‘lib xizmat qilgan va shaharga kirgan yangi Bavariya hukumati qo‘shinlariga yordam bergan. So‘ng u mavjud tartib, eski an’ana va xurofotlardan norozi yoshlar harakatida qatnashgan. Geyzenberg o‘sha yoshlarning yig‘ilishlaridan birini shunday eslagan:

Ko‘plab nutqlar so‘zlandi. Ularning ko‘tarinki ohangi bugun bizga begona tuyulishi mumkin. Biz uchun qaysi biri muhimroq: o‘z xalqimiz taqdirimi yoki butun insoniyatnikimi? Mag‘lubiyat halok bo‘lganlarning fidokorona o‘limini ma’nosiz qiladimi? Yoshlar o‘z qadriyatlari haqidagi tasavvurlariga muvofiq o‘z hayotini o‘zlari qurishga haqlimi? O‘ziga sodiq qolish muhimroqmi yoki asrlar davomida insonlar hayotini tartibga solib kelgan eski shakllarmi? Bularning barchasi ehtiros bilan muhokama qilinib, bahs-munozaraga sabab bo‘ldi. Men bu masalalarning barchasida shunchalik ikkilanardimki, munozaralarda qatnasha olmasdim, biroq qayta-qayta diqqat bilan tinglardim…

— V. Geyzenberg. Fizika va falsafa. Qism va butun. — M.: Nauka, 1990. — B. 145.

Biroq o‘sha paytda uning asosiy qiziqishi siyosat, falsafa yoki musiqa emas (Geyzenberg iste’dodli pianinochi bo‘lgan va Feliks Blox eslashicha, soatlab pianino chalishni mashq qila olgan), balki matematika va fizika edi. U bu fanlarni asosan mustaqil o‘rgangan. Uning maktab dasturidan ancha keng bo‘lgan bilimlari gimnaziyadagi yakuniy imtihonlarda alohida e’tirof etilgan. Uzoq davom etgan kasalligi vaqtida Herman Veylning «Fazo, vaqt va materiya» kitobini o‘qib, matematik usullar qudrati va ularning qo‘llanishidan ta’sirlangan. Shundan so‘ng u Myunxen universitetida matematika o‘rganishga qaror qilib, 1920-yil yozida shu universitetga o‘qishga kirgan. Ammo matematika professori Ferdinand fon Lindeman yangi talabani seminariga qabul qilishdan bosh tortgan. Otasining maslahatiga ko‘ra, Geyzenberg mashhur nazariyotchi fizik Arnold Zommerfeldga murojaat qilgan. U Vernerni darhol o‘z guruhiga olgan. Bu guruhda allaqachon yosh Volfgang Pauli ishlayotgan edi; tez orada u Geyzenbergning yaqin do‘stiga aylangan.

Myunxen — Gyottingen — Kopengagen (1920—1927)

Arnold Zommerfeld (1930)

Zommerfeld rahbarligida Geyzenberg «eski kvant nazariyasi» deb ataluvchi yo‘nalishda ishlay boshlagan. Zommerfeld 1922—1923-yillar qishini AQSHdagi Viskonsin universitetida o‘tkazib, shogirdiga Gyottingenda Maks Born rahbarligida ishlashni tavsiya etgan. Ikki olimning samarali hamkorligi shu tariqa boshlangan. Geyzenberg 1922-yil iyunida «Bor festivali» deb atalgan, Nils Bor yangi atom fizikasi haqida ma’ruzalar o‘qigan anjumanda Gyottingenga kelgan edi. Yosh fizik mashhur daniyalik olim bilan tanishish va sayrlardan birida suhbatlashish imkoniga ham ega bo‘lgan. Geyzenberg keyinchalik eslashicha, bu suhbat uning qarashlari va ilmiy muammolarni hal qilish usuli shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. U hayotidagi turli olimlarning ta’sirini quyidagicha ta’riflagan: «Zommerfelddan optimizmni, gyottingenliklardan matematikani, Bordan esa fizikani o‘rgandim».

Geyzenberg 1923-yil yozgi semestrida Myunxenga qaytgan. Bu paytga kelib u gidrodinamikaning ayrim fundamental muammolariga bag‘ishlangan dissertatsiyasini tayyorlagan edi. Mavzuni Zommerfeld taklif qilgan, chunki klassikroq mavzu himoyani osonlashtiradi, deb o‘ylagan. Biroq dissertatsiyadan tashqari, falsafa doktori ilmiy darajasini olish uchun uchta fandan og‘zaki imtihon topshirish kerak edi. Eksperimental fizika imtihoni ayniqsa qiyin kechgan, chunki Geyzenberg bu fanga yetarli e’tibor bermagan. Natijada u professor Vilgelm Vinning (ajratish qobiliyati , Fabri—Pero interferometri, , mikroskop, , teleskop va qo‘rg‘oshinli akkumulyatorning ishlash tamoyili haqidagi) birorta savoliga ham javob bera olmagan. Shunga qaramay, Zommerfeldning aralashuvi tufayli unga ilmiy daraja olish uchun yetarli bo‘lgan eng past baho qo‘yilgan.

1923-yil kuzida Geyzenberg Gyottingenga, o‘zi uchun qo‘shimcha assistent o‘rnini ajratishga erishgan Born huzuriga qaytgan. Born yangi hamkasbini shunday tasvirlagan:

U kalta, och rangli sochlari, tiniq va chaqqon ko‘zlari hamda yoqimli yuz ifodasi bilan oddiy qishloq yigitiga o‘xshardi. U assistentlik vazifalariga Paulidan jiddiyroq yondashardi va menga katta yordam berardi. Uning aql bovar qilmas tezligi va idrok o‘tkirligi juda katta ishlarni hech qanday zo‘riqishsiz bajarishiga imkon berardi.

— J. Mexra. Kvant mexanikasining tug‘ilishi // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya Fanlar akademiyasi, 1977. — J. 122, № 4. — B. 723.

Gyottingenda yosh olim Zeyeman effekti nazariyasi va boshqa kvant muammolari ustidagi ishini davom ettirgan. Keyingi yili habilitatsiya jarayonidan o‘tib, ma’ruza o‘qish uchun rasmiy huquqqa ega bo‘lgan. 1924-yil kuzida Geyzenberg birinchi marta Kopengagenga Nils Bor rahbarligida ishlash uchun kelgan. Shuningdek, Xendrik Kramers bilan yaqin hamkorlikni boshlagan va kvant dispersiyasi.

1925-yil bahorida Geyzenberg Gyottingenga qaytgan va keyingi bir necha oyda birinchi mantiqiy izchil kvant nazariyasi — matritsali mexanikani yaratishda hal qiluvchi yutuqqa erishgan. Keyinchalik Born va Paskual Yordan ishtirokida nazariyaning matematik apparati mukammallashtirilgan. Nazariyaning boshqa ifodasi — to‘lqin mexanikasi — Ervin Shryodinger tomonidan yaratilgan. Bu esa ko‘plab amaliy tatbiqlarga va nazariyaning fizik asoslarini chuqur o‘rganishga turtki bo‘lgan. Mazkur ishlar natijalaridan biri Geyzenberg noaniqlik prinsipi, 1927-yil boshida shakllantirilgan.

1926-yil mayida Geyzenberg Daniyaga ko‘chib, Kopengagen universitetida dotsent va Nils Borning assistenti sifatida ish boshlagan.

Leypsig — Berlin (1927—1945)

Geyzenberg, taxminan 1927-yil

Geyzenbergning ilmiy xizmatlari e’tirof etilib, unga Leypsig va Syurixdan professorlik lavozimlari taklif etilgan. Olim universitet qoshidagi fizika instituti direktori Peter Debay bo‘lgan Leypsigni tanlagan va 1927-yil oktabrida nazariy fizika professori lavozimini egallagan. Uning boshqa hamkasblari Gregor Ventsel va Fridrix Hund bo‘lgan, birinchi assistenti esa Gvido Bek edi. Geyzenberg fakultetda ko‘plab vazifalarni bajargan, nazariy fizikadan ma’ruzalar o‘qigan hamda atom nazariyasi bo‘yicha haftalik seminar tashkil etgan. Seminarlar nafaqat ilmiy muammolarning qizg‘in muhokamalari, balki do‘stona choyxo‘rliklar bilan ham o‘tgan, ba’zan esa stol tennisi musobaqasiga aylanib ketgan (yosh professor bu o‘yinni juda yaxshi va katta ishtiyoq bilan o‘ynardi). Olimning biograflari Nevill Mott va Rudolf Payerls ta’kidlashicha, erta kelgan shuhrat Geyzenbergning shaxsiy fazilatlariga deyarli ta’sir qilmagan:

U fizikani tubdan o‘zgartirgan kamida ikkita hal qiluvchi qadam qo‘yganidan va hali juda yosh paytida professorlik maqomiga erishganidan keyin o‘zini haddan tashqari jiddiy tutib, biroz kibrlanib qolganida, uni hech kim ayblamagan bo‘lardi. Axir bu maqom ko‘plab yoshi kattaroq va unchalik yirik bo‘lmagan kishilarni o‘zini muhim shaxs deb bilishga undardi. Ammo u avvalgidek qoldi: muomalada samimiy va quvnoq, deyarli bolalarcha sodda, tortinchoqlik bilan chegaradosh kamtarlikka ega inson edi.

— N. Mott, R. Peierls. Werner Heisenberg (1901—1976) // Biogr. Mems Fell. Roy. Soc.. — 1977. — Jild. 23. — B. 225.

Leypsigda Geyzenbergning dastlabki shogirdlari paydo bo‘ldi va tez orada bu yerda yirik ilmiy maktab shakllandi. Turli davrlarda nazariy guruhda Feliks Blox, Ugo Fano, Erik Xyukkel, Robert Malliken, Rudolf Payerls, Georg Plachek, Jon Sleyter, Edvard Teller, Laslo Tissa, Jon Xazbruk van Flek, Viktor Vayskopf, Karl fon Vaytszekker, Klarens Zener, Isidor Rabi, Gleb Vatagin, Erik Bagge, Hans Eyler, Zigfrid Flyugge, Teodor Fyoster[ingl.], Greta Herman, Herman Artur Yan, Frits Zauter[ingl.], Ivan Supek, Xarald Vergeland[ingl.], Jankarlo Vik, Uilyam Xyuston[ingl.] va boshqa ko‘plab olimlar ishlagan. Professor odatda shogirdlarining ishlari matematik tafsilotlariga chuqur kirmasa-da, ko‘pincha o‘rganilayotgan muammoning fizik mohiyatini tushunishga yordam bergan. Geyzenbergning birinchi talabasi, keyinchalik Nobel mukofoti laureati bo‘lgan Feliks Blox ustozining pedagogik va ilmiy fazilatlarini quyidagicha ta’riflagan:

Agar uning ustoz sifatidagi buyuk fazilatlaridan bittasini ajratishim kerak bo‘lsa, bu har qanday yutuqqa nihoyatda ijobiy munosabatda bo‘lishi va shu bilan ruhlantirishidir. …Geyzenbergning eng hayratlanarli jihatlaridan biri fizik muammoga yondashishda ko‘rsatadigan deyarli xato qilmaydigan sezgirligi hamda yechimlar go‘yo osmondan tushgandek topiladigan favqulodda usuli edi.

— F. Bloch. Heisenberg and the early days of quantum mechanics // Physics Today. — 1976. — Jild. 29, № 12. — B. 26—27.

1933-yilda Geyzenberg fizika bo‘yicha Nobel mukofoti bilan avvalgi yil uchun «kvant mexanikasini yaratgani va uning qo‘llanilishi, jumladan, vodorodning allotropik shakllarini kashf etishga olib kelgani uchun» degan ta’rif asosida taqdirlangan. Olim quvongan bo‘lsa-da, hamkasblari Pol Dirak va Ervin Shryodinger (1933-yil uchun) bitta mukofotni bo‘lishgani, Maks Born esa Nobel qo‘mitasining e’tiboridan umuman chetda qolganidan hayratini bildirgan.

Bu paytga kelib Germaniyadagi siyosiy vaziyat tubdan o‘zgargan: hokimiyat tepasiga Gitler kelgan edi. Mamlakatda qolishga qaror qilgan Geyzenberg tez orada «yahudiy fizikasi» deb atalgan yo‘nalishga qarshi bo‘lganlar hujumiga uchradi. Bu yo‘nalishga, jumladan, kvant mexanikasi va nisbiylik nazariyasi ham kiritilgan. Shunga qaramay, 1930-yillar va 1940-yillarning boshida olim atom yadrosi nazariyasi, kosmik nurlar fizikasi va kvant maydon nazariyasi muammolari ustida samarali ishlagan. 1939-yildan boshlab Germaniya yadro loyihasi rahbarlaridan biri sifatida faoliyat yuritgan; 1942-yilda esa Berlin universiteti hamda Kayzer Vilgelm jamiyatining Fizika instituti rahbarietib tayinlangan..

Urushdan keyingi davr (1946—1976)

«Epsilon» operatsiyasi davomida ittifoqchi qo‘shinlar natsistlar Germaniyasida yadro quroli ustida ishlagan o‘n nafar nemis olimini, jumladan, Geyzenbergni hibsga olgan. Olimlar 1945-yil 1-maydan 30-iyungacha qo‘lga olinib, maxfiy tinglash moslamalari o‘rnatilgan Farm-Xoll binosiga, Godmanchester[ingl.] (yaqinidagi Kembrij, , Angliya)ga olib kelingan. Ular Germaniya atom bombasini yaratishga qanchalik yaqin kelganini aniqlash uchun 1945-yil 3-iyuldan 1946-yil 3-yanvargacha shu yerda saqlangan.

Fridrix Hund, Verner Geyzenberg va Maks Born (Gyottingen, 1966)

1946-yil boshida polkovnik Blaunt (B. K. Blount) — Britaniya okkupatsiya zonasidagi harbiy hukumat ilmiy bo‘limining a’zosi — Geyzenberg va Otto Ganni urushda vayron bo‘lgan Germaniyada ilm-fanni qayta tiklash boshlanishi kerak bo‘lgan Gyottingenga taklif qilgan. Olimlar dastlab Ilmiy kengash, so‘ng esa Maks Plank jamiyati doirasida tashkiliy ishlarga katta e’tibor qaratgan. Bu jamiyat Kayzer Vilgelm jamiyatining o‘rnini egallagan edi. 1949-yilda Germaniya Federativ Respublikasi tashkil topgach, Geyzenberg Germaniya ilmiy-tadqiqot jamiyatining birinchi prezidenti bo‘lgan. Jamiyat mamlakatda ilmiy ishlarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilishi kerak edi. Atom fizikasi qo‘mitasi rahbari sifatida u Germaniyada yadro reaktorlari ustida ish boshlash tashabbuskorlaridan biriga aylangan. Ayni vaqtda Geyzenberg yadro qurolini qo‘lga kiritishga qarshi chiqqan; buni Adenauer hukumati rejalashtirgan edi. 1955-yilda u o‘n olti nafar Nobel mukofoti laureati imzolagan Maynau deklaratsiyasi[ingl.]ni tayyorlashda faol qatnashgan, ikki yildan keyin esa o‘n sakkiz nafar nemis olimining Gyottingen manifesti[ingl.]ni qo‘llab-quvvatlagan. 1958-yilda u yadro sinovlarini taqiqlashga da’vat etuvchi, Laynus Poling tashabbusi bilan BMT bosh kotibiga yo‘llangan murojaatni imzolagan. Bu faoliyatning uzoq muddatli natijalaridan biri GFRning Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi shartnoma.

ga qo‘shilishi bo‘lgan. Geyzenberg CERN tashkil etilishini faol qo‘llab-quvvatlab, uning bir qator qo‘mitalarida ishlagan. Jumladan, u Ilmiy siyosat qo‘mitasining birinchi raisi bo‘lib, CERNning rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash bilan shug‘ullangan. Shu bilan birga, Geyzenberg Maks Plank jamiyati Fizika instituti direktori bo‘lgan. Institut 1958-yilda Gyottingendan Myunxenga ko‘chib, Fizika va astrofizika instituti deb qayta nomlangan (nem. Max-Planck-Institut für Physik). Olim 1970-yilda nafaqaga chiqquniga qadar unga rahbarlik qilgan. U jamiyat tarkibida yangi muassasalar — Karlsruedagi tadqiqot markazi (hozir Karlsrue universiteti), tarkibida), Plazma fizikasi instituti, , Yerdan tashqari fizika institutini ochishda o‘z ta’siridan foydalangan. 1953-yilda Germaniyada ishlashni istagan xorijlik olimlarni qo‘llab-quvvatlaydigan Aleksandr fon Gumboldt jamg‘armasining urushdan keyingi birinchi prezidenti bo‘lgan. Bu lavozimda yigirma yil faoliyat yuritgan Geyzenberg jamg‘armaning mustaqilligini, davlat idoralariga xos byurokratik kamchiliklardan xoli tuzilishini ta’minlashga intilgan.

Geyzenberg qabri ustidagi yodgorlik

Ko‘plab ma’muriy va jamoat vazifalariga qaramay, olim ilmiy faoliyatini davom ettirgan. So‘nggi yillarda uning asosiy e’tibori yagona maydon nazariyasini yaratishga qaratilgan. Gyottingendagi guruhida turli davrlarda Karl fon Vaytszekker, Kazuxiko Nisidzima, , Garri Leman[nem.], , Gerxart Lyuders[ingl.], , Raynxard Eme[ingl.], , Valter Tirring, , Bruno Zumino[ingl.], , Xans-Peter Dyurr[ingl.] va boshqalar ishlagan. Nafaqaga chiqqach, Geyzenberg asosan tabiatshunoslikning umumiy va falsafiy masalalari haqida ma’ruzalar qilgan. 1975-yilda sog‘lig‘i yomonlasha boshlagan va 1976-yil 1-fevralda vafot etgan. Mashhur fizik Yujin Vigner shu munosabat bilan yozgan:

Hozir yashayotgan nazariyotchi fiziklarning hech biri fanimizga u qo‘shgan darajada hissa qo‘shmagan. Shu bilan birga, u hammaga do‘stona munosabatda bo‘lardi, kibrdan yiroq va suhbatlashish yoqimli inson edi.

— E. P. Wigner. Werner K. Heisenberg (Obituary) // Physics Today. — 1976. — Jild. 29, № 4. — B. 86—87.

Ilmiy faoliyati

Eski kvant nazariyasi

1920-yillar boshlari atom fizikasida «eski kvant nazariyasi» deb atalgan davr edi. Nazariyaga dastlab Nils Bor g‘oyalari asos bo‘lib, ular Zommerfeld va boshqa olimlar ishlarida rivojlantirilgan. Yangi natijalar olishning asosiy usullaridan biri Borning moslik prinsipi edi. Bir qator muvaffaqiyatlarga qaramay, ko‘plab masalalar, xususan, o‘zaro ta’sirlashuvchi bir nechta zarracha va fazoviy kvantlanish muammolari hali yetarli darajada hal qilinmagandi. Bundan tashqari, nazariyaning o‘zi ham izchil emas edi: klassik Nyuton qonunlarini faqat elektronning statsionar orbitalariga qo‘llash mumkin edi, orbitallar orasidagi o‘tishlarni esa shu asosda tushuntirib bo‘lmasdi.

Maks Born

Bu qiyinchiliklarning barchasidan xabardor Zommerfeld Geyzenbergni nazariya ustida ishlashga jalb qilgan. 1922-yil boshida nashr etilgan birinchi maqolasi Zeyeman effektining fenomenologik modeliga bag‘ishlangan. Valent elektronlar bilan ta’sirlashadigan atom o‘zagining dadil modeli taklif etilgan va yarim butun kvant sonlari kiritilgan bu ish yosh olimni darhol nazariy spektroskopiyaning yetakchilaridan biriga aylantirgan. Keyingi ishlarda moslik prinsipi asosida spektral chiziqlarning kengligi, intensivligi va ularning zeyeman komponentlari masalalari o‘rganilgan. Maks Born bilan yozilgan maqolalarda ko‘p elektronli atomlar nazariyasining umumiy muammolari (klassik g‘alayonlar nazariyasi doirasida), molekulalar nazariyasi tahlil qilingan; energiyasi turlicha bo‘lgan molekula ichki harakatlarining iyerarxiyasi (molekulyar aylanish va tebranishlar, elektron qo‘zg‘alishlari) taklif etilgan; atomlarning qutblanuvchanlik qiymatlari baholanib, yarim butun kvant sonlarini kiritish zarurligi xulosasi chiqarilgan. Atomning kvant holatlariga burchak momenti kvant sonlarining ikkita yarim butun qiymatini berishdan iborat boshqa o‘zgartirish anomal Zeyeman effektini o‘rganish natijasida kelib chiqqan (keyinchalik bu elektronning spini mavjudligi bilan izohlangan). Bornning taklifiga ko‘ra, ushbu ish Habilitationsschrift, ya’ni habilitatsiya uchun asos bo‘lgan. Geyzenberg bu ilmiy huquqni 22 yoshida Gyottingen universitetida.

Geyzenbergning Xendrik Kramers bilan Kopengagenda yozgan qo‘shma ishida dispersiya nazariyasi ifodalangan va Born hamda Kramersning yaqindagi natijalari umumlashtirilgan. Natijada atomning dispersiya formulalariga kvant-nazariyaviy analoglar olinib, muayyan statsionar holatdagi atomning qutblanuvchanligi va boshqa holatlarga o‘tish imkoniyati hisobga olingan. 1925-yil boshida chiqqan bu muhim ish kvant mexanikasining dastlabki ifodasi uchun bevosita zamin yaratgan..

Matritsali mexanikaning yaratilishi

Geyzenberg har bir muayyan masalani avval klassik fizika doirasida yechib, so‘ng moslik prinsipi yordamida kvant tiliga o‘girishni talab qiladigan nazariyaning holatidan qoniqmagan. Bunday yondashuv hamisha natija bermas, ko‘p jihatdan tadqiqotchining intuitsiyasiga bog‘liq edi. Qat’iy va mantiqan izchil matematik apparat yaratishga intilgan Geyzenberg 1925-yil bahorida avvalgi tavsifdan voz kechib, uni kuzatiladigan kattaliklar orqali tavsiflashga qaror qilgan. Bu g‘oya Albert Eynshteynning ishlari ta’sirida tug‘ilgan: Eynshteyn kuzatib bo‘lmaydigan Nyutoncha mutlaq vaqt o‘rniga vaqtning relyativistik ta’rifini bergan edi. (Biroq 1926-yil aprelida Eynshteyn Geyzenberg bilan shaxsiy suhbatda aynan nazariya qaysi kattaliklarni kuzatiladigan deb hisoblash mumkinligini belgilashini ta’kidlagan.) Geyzenberg atomdagi elektronning joylashuvi va impulsi haqidagi klassik tushunchalardan voz kechib, optik tajribada aniqlash mumkin bo‘lgan tebranishlar chastotasi va amplitudasini ko‘rib chiqqan. U bu kattaliklarni kompleks sonlar to‘plami sifatida ifodalashga va ularni ko‘paytirish qoidasini berishga muvaffaq bo‘lgan; bu amal kommutativ bo‘lmagan. So‘ng ishlab chiqqan usulini angarmonik ossillyator masalasiga qo‘llagan. Bunda garmonik ossillyatorning xususiy holatidan tabiiy ravishda «nol nuqtaviy energiya» deb ataladigan tushunchaning mavjudligi kelib chiqqan. Shunday qilib, moslik prinsipi ishlab chiqilgan matematik sxemaning asoslariga singdirilgan.

Gelgoland orolidagi yodgorlik lavhasi

Geyzenberg bu masalani 1925-yil iyunida Gelgoland orolida, pichan isitmasi xurujidan tuzalayotgan paytda hal qilgan. Gyottingenga qaytgach, natijalarini «Kinematik va mexanik munosabatlarning kvant-nazariyaviy talqini haqida» maqolasida bayon etib, uni Volfgang Pauliga yuborgan. Uning ma’qullashini olgach, Geyzenberg ishni nashr qilish uchun Bornga topshirgan. Maqola Zeitschrift für Physik jurnaliga 1925-yil 29-iyulda kelib tushgan. Ko‘p o‘tmay Born fizik kattaliklarni ifodalovchi sonlar to‘plami aslida matritsalar ekanini, Geyzenbergning ularni ko‘paytirish qoidasi esa matritsalarni ko‘paytirish qoidasi ekanini tushungan.

Umuman olganda, matritsali mexanikani fiziklar hamjamiyati ancha sust qarshi olgan: ko‘pchilik matritsalarning matematik apparati bilan yaxshi tanish emasdi va nazariyaning nihoyatda mavhumligi ularni cho‘chitardi. Geyzenberg maqolasiga faqat ayrim olimlar jiddiy e’tibor qaratgan. Masalan, Nils Bor uni darhol yuqori baholab, «mexanika bilan matematikaning bir-birini rag‘batlantirishining yangi davri boshlandi» deb e’lon qilgan. Matritsali mexanikaning birinchi qat’iy ifodasi Born va Paskual Yordan bilan birgalikda 1925-yil sentabrda yakunlagan «Kvant mexanikasi haqida» maqolasida berilgan. Ular fundamental kommutatsiya munosabati (kvant sharti)ni koordinata va impuls matritsalari uchun keltirib chiqargan. Tez orada Geyzenberg tadqiqotlarga qo‘shilib, natijada mashhur «uch olim ishi» (Drei-Männer Arbeit) 1925-yil noyabrida yakunlangan. Unda matritsali mexanika doirasidagi masalalarni hal qilishning umumiy usuli taqdim etilgan; xususan, ixtiyoriy miqdordagi erkinlik darajalariga ega tizimlar ko‘rib chiqilgan, kanonik almashtirishlar kiritilgan, kvant-mexanik g‘alayonlar nazariyasi asoslari berilgan, kvantlash masalasi burchak momentiga tatbiq etilgan, tanlash qoidalari va boshqa qator masalalar muhokama qilingan.

Matritsali mexanikaning keyingi o‘zgartirilishi ikki asosiy yo‘nalishda kechgan: Born va operatorlarni yaratgan Norbert Viner tomonidan matritsalarni umumlashtirish, shuningdek Gamilton formalizmi doirasida nazariyani algebraik shaklda ifodalash. Bu yo‘nalishni Pol Dirak rivojlantirgan. Oradan yillar o‘tgach, Dirak matritsali mexanikaning paydo bo‘lishi atom fizikasi rivojini qay darajada rag‘batlantirganini eslagan:

Verner Geyzenbergni hurmat qilish uchun juda asosli sabablarim bor. Biz bir davrda o‘qiganmiz, yoshimiz deyarli teng bo‘lgan va bitta muammo ustida ishlaganmiz. Men muvaffaqiyatsizlikka uchragan joyda Geyzenberg yutuqqa erishdi. O‘sha vaqtga kelib juda ko‘p spektroskopik material to‘plangan edi va Geyzenberg bu labirintda to‘g‘ri yo‘lni topdi. Shu bilan u nazariy fizikaning oltin davriga yo‘l ochdi va ko‘p o‘tmay hatto o‘rtacha darajadagi talaba ham birinchi darajali ilmiy ishlarni bajarish imkoniga ega bo‘ldi.

— P. A. M. Dirak. Nazariy fizika usullari // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya Fanlar akademiyasi, 1970. — J. 102. — B. 299.

Noaniqlik munosabati

Geyzenberg tavalludining yuz yilligiga bag‘ishlab chiqarilgan Germaniya markasida noaniqlik munosabati tasviri

1926-yil boshida Ervin Shryodingerning to‘lqin mexanikasi haqidagi ishlari nashr etila boshlagan. Ular atom jarayonlarini uzluksiz differensial tenglamalarning odatiy shaklida tasvirlar, tez orada esa bu yondashuv matritsali formalizmga matematik jihatdan ekvivalent ekani aniqlangan. Geyzenberg yangi nazariyaga, ayniqsa uning elektr zaryadini tashiydigan haqiqiy to‘lqinlar bilan ish ko‘radi, degan dastlabki talqiniga tanqidiy qaragan. Hatto Bornning to‘lqin funksiyasini ehtimollik asosida talqin qilishi ham matematik apparatni sharhlash, ya’ni undagi tushunchalarning ma’nosini aniqlashtirish muammosini hal qilmagan. Bu masala 1926-yil sentabrida Shryodinger Kopengagenga kelganidan so‘ng yanada dolzarb bo‘lgan. U Bor va Geyzenberg bilan uzoq munozaralarda atom hodisalarining uzluksizligini himoya qilgan, diskretlik va kvant sakrashlari haqidagi tasavvurlarni tanqid qilgan.

Ishtirokchilar: Solvey kongressi (1927-yil). Unda kvant mexanikasi talqini muammolari muhokama qilingan. Geyzenberg o‘ngdan uchinchi bo‘lib turibdi.

Geyzenberg tahlilining boshlang‘ich nuqtasi «koordinata» va «impuls» kabi klassik tushunchalarni mikrofizikada qo‘llash uchun ularni qayta ko‘rib chiqish zarurligini anglash bo‘lgan. Xuddi nisbiylik nazariyasi fazo va vaqt tushunchalarini o‘zgartirib, Lorens almashtirishlari formalizmiga ma’no bergani kabi. Geyzenberg muammoning yechimini klassik tushunchalarni qo‘llashga matematik jihatdan noaniqlik munosabati: «Jismning holati qanchalik aniq belgilansa, uning impulsi shunchalik noaniq bo‘ladi va aksincha». U xulosalarini gamma-mikroskop bilan bog‘liq mashhur fikriy tajribada ko‘rsatgan. Olingan natijalarni Geyzenberg Pauliga 14 sahifali maktubda bayon qilgan, Pauli ularni yuqori baholagan. Norvegiyadan ta’tildan qaytgan Bor esa to‘liq qoniqmagan va bir qator e’tiroz bildirgan. Biroq Geyzenberg Borning takliflarini postskriptumda qayd etish bilan cheklanib, matnini o‘zgartirishdan bosh tortgan. Noaniqlik prinsipi batafsil bayon etilgan «Kvant-nazariyaviy kinematika va mexanikaning ko‘rgazmali mazmuni haqida» maqolasi Zeitschrift für Physik tahririyatiga 1927-yil 23-martda kelib tushgan.

Noaniqlik prinsipi nafaqat kvant mexanikasi talqini rivojida katta rol o‘ynagan, balki bir qator falsafiy muammolarni ham ko‘targan. Bor uni o‘sha paytda ishlab chiqayotgan yanada umumiy to‘ldiruvchanlik konsepsiyasi bilan bog‘lagan: u noaniqlik munosabatlarini bir-birini istisno qiluvchi (o‘zaro to‘ldiruvchi) tushunchalarni qo‘llash mumkin bo‘lgan chegaraning matematik ifodasi deb hisoblagan. Bundan tashqari, Geyzenberg maqolasi fizik va faylasuflarning diqqatini o‘lchash konsepsiyasi, shuningdek muallif taklif etgan sababiyatning yangi, noodatiy talqiniga qaratgan: «…sababiyat qonunining qat’iy ifodasidagi: “agar hozirgi holat aniq ma’lum bo‘lsa, kelajakni oldindan aytish mumkin” degan fikrda xulosa emas, balki dastlabki shart xato. Biz hozirgi holatning barcha tafsilotlarini prinsip jihatidan bila olmaymiz». Keyinchalik, 1929-yilda u kvant nazariyasiga «to‘lqin paketining kollapsi» atamasini kiritgan. Bu atama kvant mexanikasining «Kopengagen talqini» doirasidagi asosiy tushunchalardan biriga aylangan.

Kvant mexanikasining qo‘llanishi

Ilmiy hamjamiyat darhol qabul qilgan kvant mexanikasining (avval matritsali, so‘ng to‘lqin shaklida) yaratilishi kvant tasavvurlari rivojiga va ko‘plab masalalarni hal etishga tez turtki berdi. 1926-yil martida Geyzenberg Yordan bilan Gaudsmit va Ulenbekning elektron spini haqidagi faraziga asoslanib anomal Zeyeman effektini tushuntirgan qo‘shma maqolasini yakunlagan. Keyingi ishlarida u Shryodinger formalizmi asosida ko‘p zarrachali tizimlarni o‘rganib, holatlarning simmetriyasi geliy spektrining o‘ziga xos xususiyatlarini (para- va ortogeliy termlari), litiy, ionlari va ikki atomli molekulalar spektrlarini tushunishda muhimligini ko‘rsatgan. Bu vodorodning ikkita allotropik shakli — orto- va paravodorodFermi — Dirak statistikasiga, Pauli prinsipiga.

bo‘ysunadigan tizimlar uchun, mustaqil ravishda kelgan. 1928-yilda Geyzenberg ferromagnetizm (ning kvant nazariyasiga asos solgan (Geyzenberg modeli), bunda almashinuv kuchlari haqidagi tushunchani elektronlar o‘rtasidagi ta’sirlashuvni tushuntirish uchun qo‘llagan va Pyer Veys 1907-yilda kiritgan «molekulyar maydon»ni izohlagan. Bunda elektron spinlarining o‘zaro yo‘nalishi muhim bo‘lib, u to‘lqin funksiyasining fazoviy qismi simmetriyasini belgilagan. Bu esa elektronlarning fazoviy taqsimlanishi va elektrostatik o‘zaro ta’siriga ta’sir ko‘rsatgan. 1940-yillarning ikkinchi yarmida Geyzenberg faqat elektronlarning elektrostatik ta’siriga asoslangan o‘ta o‘tkazuvchanlik nazariyasini yaratishga muvaffaq bo‘lmagan.

Kvant elektrodinamikasi

Volfgang Pauli

1927-yil oxiridan Geyzenbergning asosiy vazifasi kvant elektrodinamikasini yaratish edi. Bu nazariya nafaqat kvantlangan elektromagnit maydonni, balki uning relyativistik zaryadlangan zarrachalar bilan o‘zaro ta’sirini ham hisobga olishi kerak edi. Relyativistik elektron uchun Dirak tenglamasi 1928-yil boshida paydo bo‘lgan bo‘lib, bir tomondan to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatgan, boshqa tomondan esa yechib bo‘lmasdek tuyulgan muammolarni yuzaga keltirgan: elektronning o‘z energiyasi muammosi, ya’ni zarracha massasiga cheksiz katta qo‘shimcha paydo bo‘lishi va manfiy energiyali holatlar muammosi. Geyzenberg Pauli bilan olib borgan tadqiqotlar boshi berk ko‘chaga kirib qolganidan keyin ularni vaqtincha to‘xtatib, ferromagnetizm nazariyasi bilan shug‘ullangan. Faqat 1929-yil boshida ular relyativistik nazariyaning umumiy sxemasini yaratishda ilgarilagan va o‘sha yilning martida yakunlangan maqolada uni bayon qilgan. Taklif etilgan sxema relyativistik invariant Lagranjianga ega klassik maydon nazariyasini kvantlash usuliga asoslangan. Olimlar bu formalizmni elektromagnit maydon va o‘zaro ta’sirlashuvchi materiya to‘lqinlaridan iborat tizimga qo‘llagan. 1930-yilda chiqqan keyingi maqolada ular mashhur matematik Herman Veyl bilan muloqotdan olingan simmetriya g‘oyalaridan foydalanib, nazariyani sezilarli darajada soddalashtirgan. Avvalo bu kalibrovka invariantligiga tegishli bo‘lib, dastlabki formuladagi ayrim sun’iy tuzilmalardan xalos bo‘lishga imkon bergan.

Geyzenberg va Pauli kvant elektrodinamikasini yaratishga urinib, atom nazariyasi chegaralarini ancha kengaytirgan va qator ma’lum natijalarni birlashtirgan bo‘lsalar-da, nuqtaviy elektronning cheksiz o‘z energiyasi bilan bog‘liq divergentliklarni bartaraf eta olmaganlar. Keyinchalik bu muammoni hal qilish bo‘yicha barcha urinishlar, jumladan, fazoni kvantlash (panjara modeli) singari keskin yondashuvlar ham samara bermagan. Yechim ancha keyin qayta normallash.

nazariyasi doirasida topilgan. 1932-yildan boshlab Geyzenberg kosmik nurlarga katta e’tibor qaratgan, chunki ular nazariy tasavvurlarni jiddiy sinash imkonini beradi deb hisoblagan. Aynan kosmik nurlanishda Karl Anderson Dirak ilgari bashorat qilgan pozitronni («Dirak teshigi») topgan. 1934-yilda Geyzenberg pozitronlarni kvant elektrodinamikasi formalizmiga kiritib, teshiklar nazariyasini rivojlantirgan. U ham Dirak kabi vakuum qutblanishi hodisasi mavjudligini faraz qilgan va 1936-yilda Hans Eyler bilan birgalikda shu ta’sir bilan bog‘liq Maksvell tenglamalariga kvant tuzatmalarini hisoblagan (bu Geyzenberg — Eyler lagranjiani).

Yadro fizikasi

1933-yilgi Solvey kongressi ishtirokchilari. Unda yadro fizikasi muammolari muhokama qilingan. Geyzenberg chapdan to‘rtinchi bo‘lib turibdi.

1932-yilda, neytron Jeyms Chedvik tomonidan kashf etilganidan ko‘p o‘tmay Geyzenberg atom yadrosining proton-neytronli tuzilishi haqida fikr bildirgan (buni undan avval mustaqil ravishda Dmitriy Ivanenko ham taklif qilgan). Geyzenberg uch maqolada shunday yadroning kvant-mexanik nazariyasini yaratishga uringan. Bu gipoteza avvalgi proton-elektron modeldagi ko‘plab muammolarni hal qilgan bo‘lsa-da, beta-parchalanish vaqtida ajralib chiqadigan elektronlarning kelib chiqishi, yadro zarrachalari statistikasining ayrim xususiyatlari va nuklonlar orasidagi kuchlarning tabiati mavhumligicha qolgan. Geyzenberg bularni aniqlashtirish uchun almashinuv ta’sirlashuvlari borligini taxmin qilgan. Ular proton bilan vodorod atomi orasidagi, vodorodning molekulyar ionini hosil qiladigan kuchlarga o‘xshash deb hisoblangan. Taxminga ko‘ra, bu ta’sirlashuv neytron va proton o‘zaro almashadigan elektronlar vositasida yuz berishi kerak edi. Ammo buning uchun yadro elektronlariga «noto‘g‘ri» xossalarni berishga to‘g‘ri kelgan (xususan, ular spinsiz, ya’ni bozonlar bo‘lishi kerak edi). Neytronlar orasidagi ta’sirlashuv vodorod molekulasidagi ikkita neytral atomning o‘zaro ta’siriga o‘xshash tarzda tasvirlangan. Shu yerning o‘zida olim birinchi marta izotopik invariantlik g‘oyasini ilgari surgan. Bu nuklonlar orasida zaryad almashinuvi va yadro kuchlarining zaryadga bog‘liq emasligi bilan bog‘liq edi. Mazkur modelni keyinchalik Ettore Mayorana takomillashtirib, yadro kuchlarining to‘yinish effektini aniqlagan.

1934-yilda beta-parchalanish nazariyasini Enriko Fermi ishlab chiqqach, Geyzenberg uni rivojlantirishga kirishgan va yadro kuchlari elektronlar emas, elektron — neytrino juftlari almashinuvi hisobidan yuzaga kelishini taxmin qilgan (bu g‘oyani Ivanenko, Igor Tamm va Arnold Nordsik ham mustaqil rivojlantirgan). Biroq bunday ta’sirlashuv kuchi tajriba ko‘rsatganidan ancha kichik bo‘lib chiqqan. Shunga qaramay, ushbu model (ayrim qo‘shimchalar bilan) Xideki Yukava neytron va protonlar o‘zaro ta’sirini ta’minlaydigan og‘irroq zarrachalar mavjudligini ilgari surgan nazariya paydo bo‘lguniga qadar ustun bo‘lib qolgan. 1938-yilda Geyzenberg va Eyler kosmik nurlarning yutilish ma’lumotlarini tahlil qilish usullarini ishlab chiqqan, nurlarning qattiq komponentiga mansub va dastlab Yukavaning taxminiy zarrachasiga bog‘langan «mezotron» (keyinchalik mezon deb atalgan) zarrachaning umrini ilk bor baholashga erishgan. Bu zarracha kosmik nurlarning qattiq komponentiga mansub bo‘lib, dastlab Yukavaning taxminiy zarrachasi bilan bog‘langan. Keyingi yili Geyzenberg elementar zarrachalar ta’sirlashuvining g‘alayonlar nazariyasiga asoslangan mavjud kvant nazariyalari cheklanganligini tahlil qilgan hamda kosmik nurlarda erishiladigan yuqori energiyalarda bu nazariyalardan tashqariga chiqish imkoniyatlarini muhokama etgan. Bunday energiyalarda kosmik zarracha yomg‘irlari paydo bo‘lib, ko‘plab zarrachalar hosil bo‘lishi mumkin; u buni vektor mezonlar nazariyasi doirasida ko‘rib chiqqan.

Kvant maydon nazariyasi

1942-yil sentabrdan 1944-yil maygacha yozilgan uch maqolada Geyzenberg kvant maydon nazariyasidagi cheksizliklardan qutulishning tubdan yangi usulini taklif qilgan. Fundamental uzunlik (fazo kvanti) g‘oyasi uni uzluksiz Shryodinger tenglamasi orqali tavsiflashdan voz kechishga undagan. Olim yana kelajakdagi nazariya asosini tashkil etishi kerak bo‘lgan, o‘zaro munosabatlarga ega kuzatiladigan kattaliklar konsepsiyasiga qaytgan. Ularga, shubhasiz, statsionar holatlar energiyalari va nurlanishning sochilishi, yutilishi hamda chiqarilishi jarayonlarida to‘lqin funksiyasining asimptotik xatti-harakati kirardi. Bu kattaliklarni bog‘lash uchun (buni ham ilgari surgan Jon Uilerdan mustaqil ravishda; Uiler bu fikrni 1937-yilda ilgari surgan) S-matritsa (sochilish matritsasi) tushunchasi kiritilgan. Bu tushuncha tushuvchi to‘lqin funksiyasini sochilgan to‘lqin funksiyasiga aylantiruvchi operatorni bildiradi. Geyzenberg fikricha, kelajakdagi nazariyada S-matritsa Gamiltonianning o‘rnini egallashi kerak edi. Urush sharoitida ilmiy axborot almashish qiyin bo‘lishiga qaramay, sochilish matritsasi nazariyasini tez orada bir qator olimlar (Ernst Shtyukelberg Jenevada, Xendrik Kramers Leyden shahrida, , Kristian Myoller Kopengagenda, Pauli Prinstonda) rivojlantira boshlagan, uning matematik apparati va fizik jihatlarini o‘rgangan. Biroq vaqt o‘tishi bilan ma’lum bo‘ldiki, bu nazariya sof shaklda oddiy kvant maydon nazariyasiga muqobil bo‘la olmaydi, ammo uning doirasidagi foydali matematik vositalardan biri bo‘lishi mumkin. Xususan, u o‘zgartirilgan shaklda kvant elektrodinamikasining Feynman formalizmida qo‘llanadi. Qo‘shimcha shartlar bilan boyitilgan S-matritsa tushunchasi aksiomatik kvant maydon nazariyasini shakllantirishda, keyinroq esa torlar nazariyasi.

ni rivojlantirishda markaziy o‘rin egallagan. Urushdan keyin yangi kashf etilgan elementar zarrachalar soni ortgani sayin ularni imkon qadar kam maydon va o‘zaro ta’sir yordamida, eng sodda holatda yagona maydon orqali tasvirlash masalasi yuzaga kelgan (bunda «yagona maydon nazariyasi» haqida gapirish mumkin). Taxminan 1950-yildan Geyzenberg ilmiy ishining asosiy yo‘nalishi shu yagona maydonni tasvirlaydigan to‘g‘ri tenglamani izlash bo‘lgan. Uning yondashuvi Dirak tenglamasini nochiziqli umumlashtirishga va odatiy kvant mexanikasining qo‘llanish chegarasini belgilaydigan fundamental uzunlik (elektronning klassik radiusi tartibida) mavjudligiga asoslangan. Bu yo‘nalish boshidanoq murakkab matematik muammolar va juda ko‘p tajriba ma’lumotlarini hisobga olish zaruratiga duch kelgan. Ilmiy hamjamiyat unga shubha bilan qaragan va u deyarli faqat Geyzenberg guruhida rivojlantirilgan. Muvaffaqiyatga erishilmagan, kvant nazariyasi asosan boshqa yo‘llar bilan rivojlangan bo‘lsa-da, nemis olimining ayrim g‘oya va usullari keyingi taraqqiyotda o‘z rolini o‘ynagan. Xususan, neytrinoni Goldstoun zarrachasi sifatida tasavvur qilish haqidagi fikr simmetriyaning o‘z-o‘zidan buzilishi natijasida kelib chiqib, supersimmetriya.

Gidrodinamika

Geyzenberg gidrodinamikaning fundamental muammolarini 1920-yillar boshidayoq o‘rganishni boshlagan. Birinchi maqolasida Teodor fon Karmanga ergashib, harakatlanayotgan plastina ortida paydo bo‘ladigan uyurmali izning parametrlarini aniqlashga uringan. Doktorlik dissertatsiyasida u laminar oqimning barqarorligi va turbulentlikning tabiatini ikki parallel tekis plastina orasidagi suyuqlik oqimi misolida o‘rgangan. U kichik Reynolds sonlarida (kritik qiymatdan pastda) barqaror bo‘lgan laminar oqim bu parametr oshganda avval beqarorlashishini, biroq juda katta qiymatlarda yana barqarorroq bo‘lishini ko‘rsatgan (faqat uzun to‘lqinli g‘alayonlar beqaror qoladi). 1945-yilda Angliyada internatsiya qilingan paytida Geyzenberg turbulentlik muammosiga qaytgan. U statistik mexanikaga asoslangan yondashuvni ishlab chiqqan. U ko‘p jihatdan Jeffri Teylor, , Andrey Kolmogorov va boshqa olimlarning g‘oyalariga o‘xshash edi. Xususan, turli o‘lchamdagi uyurmalar o‘rtasida energiya qanday almashinishini ko‘rsatgan.

Geyzenberg va Germaniya yadro loyihasi

Natsistlar rejimi bilan munosabatlar

Ko‘p o‘tmay, Gitler hokimiyat tepasiga kelgach, 1933-yil yanvarida universitet hayotiga siyosatning qo‘pol aralashuvi boshlangan. Maqsad ilm-fan va ta’limni yahudiylar hamda boshqa «nomaqbul unsurlar»dan «tozalash» edi. Geyzenberg ko‘plab hamkasblari singari yangi rejimning ochiq antiintellektualizmidan larzaga tushgan: bu Germaniya ilm-fanining zaiflashishiga olib kelishi muqarrar edi. Shunga qaramay, dastlab u mamlakatdagi o‘zgarishlarning ijobiy jihatlarini ko‘proq ta’kidlashga moyil bo‘lgan. Natsistlarning Germaniya va nemis madaniyatini tiklash haqidagi nutqlari uning Birinchi jahon urushidan keyingi yoshlar harakati ishtirokchilari bilan baham ko‘rgan romantik ideallariga yaqin tuyulgan. Bundan tashqari, olim biografi Devid Kessidi ta’kidlashicha, Geyzenberg va hamkasblarining o‘zgarishlarni passiv qabul qilishi ilm-fanga siyosatdan tashqaridagi institut sifatida qarash an’anasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Geyzenberg, Maks Plank va Maks fon Lauening yahudiy olimlarga nisbatan siyosatni o‘zgartirish yoki hech bo‘lmaganda uning oqibatlarini shaxsiy aloqalar va rasmiy idoralarga murojaatlar orqali yumshatishga urinishlari muvaffaqiyatsiz tugagan. 1933-yil kuzidan «oriy bo‘lmaganlar», ayollar va so‘l qarashdagi kishilar dars berish huquqidan mahrum qilina boshlagan; 1938-yildan bo‘lajak ma’ruzachilar siyosiy ishonchliligini isbotlashi kerak bo‘lgan. Bu vaziyatda Geyzenberg va hamkasblari nemis fizikasini saqlab qolishni birinchi vazifa deb bilib, bo‘shagan lavozimlarga nemis yoki xorijiy olimlarni tayinlashga uringan. Bu ilmiy hamjamiyatda salbiy qarshi olingan va maqsadga ham erishilmagan. So‘nggi chora sifatida norozilik bildirib iste’foga chiqish qolgan edi, ammo Plank Geyzenbergni bunday qilishdan qaytargan: u Germaniyani kelajakda kutayotgan falokatga qaramay, fizikaning yashab qolishi muhimligini ta’kidlagan.

Yoxannes Shtark

O‘z siyosatdan xoli mavqeyini saqlashga intilishi Geyzenberg va boshqa olimlarning universitetlardagi kuchayib borayotgan antisemitizmga qarshi turishiga to‘sqinlik qilgan va tez orada ularning o‘zini «oriy fiziklari»ning jiddiy hujumiga duchor qilgan. 1935-yilda «yahudiy fizikasi»ga qarshi hujumlar kuchaygan; bu yo‘nalishga nisbiylik nazariyasi va kvant mexanikasi ham kiritilgan. Rasmiy matbuot qo‘llagan bu kampaniyalarni natsistlar rejimining faol tarafdorlari, Nobel mukofoti laureatlari Yoxannes Shtark va Filipp Lenard. Arnold Zommerfeldning iste’foga chiqib, professorlik lavozimiga o‘z vorisi sifatida Myunxen universitetida mashhur shogirdini tanlashi Geyzenbergga hujumlarga turtki bo‘lgan. Shtark 1935-yil dekabrda uni «Eynshteyn ruhining ruhi» (nem. Geist von Einsteins Geist) deb tamg‘alagan. Olim natsistlar partiyasining Völkischer Beobachter gazetasida javob maqolasi chiqarib, fundamental fizika nazariyalariga ko‘proq e’tibor qaratishga chaqirgan. 1936-yil bahorida Geyzenberg Xans Geyger va Maks Vin bilan birga bu chaqiriqni qo‘llab-quvvatlash haqidagi murojaatga 75 nafar professorning imzosini to‘plagan. Bu choralar Reyx ta’lim vazirligini olimlar tomoniga og‘dirgandek tuyulgan, biroq 1937-yil 15-iyulda vaziyat yana o‘zgargan. Shu kuni SS Das Schwarze Korps gazetasida Shtarkning «Fandagi “oq yahudiylar”» (nem. «Weisse Juden» in der Wissenschaft) nomli katta maqolasi chiqqan. Unda nemis fizikasidan «yahudiy ruhini» yo‘qotish zarurligi e’lon qilingan. Shaxsan Geyzenbergni konsentratsion lagerga yuborish bilan qo‘rqitishgan va «fizikaning Osetskiysi» deb atashgan. O‘sha davrda chet eldan ko‘plab takliflar olganiga qaramay, Geyzenberg mamlakatni tark etishni istamagan va hukumat bilan kelishishga qaror qilgan. Devid Kessidi bu murakkab tanlovni shunday tasvirlagan:

Agar rejim uning eng yuqori maqomini tiklasa, u talab qilinadigan murosalarga rozi bo‘lardi. Shu bilan birga, u o‘zini yangi asos bilan ishontirardi: lavozimida qolish orqali shaxsiy fidoyilik ko‘rsatib, aslida nemis fizikasini milliy sotsializm tomonidan buzilishdan himoya qilmoqda.

— D. C. Cassidy. Heisenberg, German Science, and the Third Reich // Social Research. — 1992. — Jild. 59, № 3. — B. 656.

Geyzenberg tanlagan yo‘lidan borib, ikki rasmiy xat — Reyx ta’lim vazirligi va SS reyxsfyureri Genrix Gimmler nomiga — yozib, Shtark va tarafdorlarining harakatlariga rasmiy munosabat bildirishni talab qilgan. Xatlarida u hujumlarni hukumat rasman ma’qullagan bo‘lsa, lavozimidan ketishini, aks holda esa hukumat himoyasiga muhtojligini bildirgan. Olimning onasi Gimmlerning onasi bilan tanish bo‘lgani uchun xat manziliga yetgan. Ammo Reyxning yuqori rahbarlaridan birining ijobiy javobi kelguniga qadar deyarli bir yil o‘tgan: shu vaqt ichida Geyzenberg gestapo tomonidan so‘roq qilingan, uyidagi suhbatlari eshitilgan va ortidan josuslik qilingan. Shunga qaramay, Myunxendagi professorlik lavozimi partiyaga sodiqroq boshqa nomzodga berilgan.

Uran loyihasining boshlanishi. Kopengagenga safar

Geyzenberg va natsistlar rahbariyati erishgan murosani Kessidi obrazli qilib «Faustcha bitim» deb atagan. Bir tomondan, «oriy fiziklari»ga qarshi kurashdagi muvaffaqiyat va olimning ommaviy oqlanishi uning hamda hamkasblarining mamlakatda fizikani o‘qitish va ilmiy tadqiqotlar darajasini yuqori ushlab turishdagi ahamiyati tan olinganini bildirardi. Murosaning ikkinchi tomoni nemis olimlarining, jumladan, Geyzenbergning hokimiyat bilan hamkorlik qilishga va Uchinchi reyx harbiy ishlanmalarida qatnashishga tayyorligidir. Buning dolzarbligi Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan keyin nafaqat armiya, balki olimlarning o‘zi uchun ham ortgan, chunki harbiylar bilan hamkorlik frontga chaqirilishdan ishonchli himoya bo‘lgan. Geyzenbergning natsistlar hukumati uchun ishlashga roziligining yana bir tomoni bor edi; Mott va Payerls buni quyidagicha ifodalagan:

…u Germaniyaning urushda g‘alaba qozonishini istagan deb taxmin qilish o‘rinli. U natsistlar rejimining ko‘plab jihatlarini qabul qilmagan, biroq vatanparvar edi. O‘z mamlakatining mag‘lub bo‘lishini istash uning asl qarashlaridan ancha isyonkor pozitsiyani anglatgan bo‘lardi.

— N. Mott, R. Peierls. Werner Heisenberg (1901—1976) // Biogr. Mems Fell. Roy. Soc.. — 1977. — Vol. 23. — B. 232.

1939-yil sentabridayoq harbiy rahbariyat «Uran klubi» (Uranverein) deb ataladigan tuzilmani yaratishni qo‘llab-quvvatlagan. Uning maqsadi uran yadrolarining bo‘linishini kashf etgan Otto Gan va Frits Shtrassmanning 1938-yil oxiridagi kashfiyotidan foydalanish istiqbollarini chuqur o‘rganish edi. Geyzenberg 1939-yil 26-sentabrdagi dastlabki muhokamalardan biriga taklif etilgan. Bu yig‘ilishda loyiha rejasi tuzilib, yadro energiyasidan harbiy maqsadda foydalanish imkoniyati ta’kidlangan. Olim o‘sha paytda yadro reaktori deb emas, «uran mashinasi» deb atalgan qurilma ishlashining nazariy asoslarini o‘rganishi kerak edi. 1939-yil dekabrida u yadro bo‘linishi hisobidan energiya olish imkoniyatini nazariy tahlil qilgan birinchi maxfiy hisobotni taqdim etgan. Hisobotda neytronlarni sekinlashtiruvchi modda sifatida uglerod va og‘ir suv taklif etilgan. Biroq 1940-yil yozidan og‘ir suv arzonroq va mavjudroq variant sifatida tanlangan (okkupatsiya qilingan Norvegiyada uning ishlab chiqarilishi allaqachon yo‘lga qo‘yilgan edi).

Natsistlar rahbariyati tomonidan obro‘si tiklangach, Geyzenberg nafaqat Germaniyada, balki Yevropaning boshqa, jumladan, bosib olingan mamlakatlarida ham ma’ruzalar qilish imkoniga ega bo‘lgan. Partiya amaldorlari nazarida u nemis ilm-fani ravnaqining timsoli bo‘lishi kerak edi. O‘sha davr nemis ilm-fani tarixining taniqli tadqiqotchisi Mark Uoker bu haqda shunday yozgan:

Ko‘rinib turibdiki, Geyzenberg natsistlar targ‘ibotiga o‘zi bilmagan holda, balki beixtiyor xizmat qilgan. Ammo milliy sotsialist amaldorlar undan targ‘ibot maqsadida foydalangani, uning faoliyati bu borada samarali bo‘lgani va xorijdagi hamkasblarida uni natsizmni targ‘ib qilyapti deb hisoblashga asos bo‘lgani ham shubhasiz… Xorijdagi bunday ma’ruza safarlari, ehtimol, boshqa barcha omillardan ham ko‘proq uning Germaniyadan tashqaridagi ko‘plab hamkasblari va eski do‘stlari bilan munosabatini zaharlagan.

— M. Uoker. Milliy sotsializm davridagi fan // Tabiatshunoslik va texnika tarixi masalalari. — 2001. — № 1. — B. 3—30.
Urushdan oldin Geyzenberg va Borning ochiq suhbatlashishiga hech narsa to‘sqinlik qilmasdi

Bunday safarning eng mashhur misoli, ehtimol, Nils Bor bilan Kopengagenda 1941-yil sentabrida bo‘lgan uchrashuvdir. Ikki olim suhbatining tafsilotlari noma’lum, uni talqin qilishda esa jiddiy farqlar bor. Geyzenbergning aytishicha, u ustozining yangi qurol yaratishning axloqiy jihati haqidagi fikrini bilmoqchi bo‘lgan, ammo ochiq gapira olmagani sababli Bor uni noto‘g‘ri tushungan. Daniyalik olim esa uchrashuvni boshqacha talqin qilgan. Uning taassuroticha, nemislar uran ustida jadal ishlayotgan, Geyzenberg esa Bor bu haqda nimalarni bilishini aniqlamoqchi bo‘lgan. Bundan tashqari, Bor mehmoni uni natsistlar bilan hamkorlikka chaqirgan deb hisoblagan. Daniyalik olimning qarashlari 2002-yilda ilk marta e’lon qilingan va matbuotda keng muhokama etilgan xat qoralamalarida aks etgan.

1998-yilda Londonda ingliz dramaturgi Maykl Freyn «ning «Kopengagen[ingl.]» pyesasi premyerasi bo‘lib o‘tgan. Pyesa Bor va Geyzenberg munosabatlaridagi shu hanuz to‘liq oydinlashmagan voqeaga bag‘ishlangan. Uning Buyuk Britaniyada, keyin Brodveyda muvaffaqiyat qozonishi fizik va fan tarixchilarining nemis olimi «Gitler uchun bomba» yaratishdagi o‘rni hamda Bor bilan suhbatining mazmuni haqida munozaralariga turtki bo‘lgan. Geyzenberg Bor orqali ittifoqchi davlatlar fiziklariga yadro qurolini yaratishga kirishmaslik yoki nemis olimlari kabi tinch maqsadli reaktorga e’tibor qaratish kerakligini yetkazmoqchi bo‘lgan, degan fikr ham bildirilgan. Uokerning fikricha, Geyzenberg suhbatda «uch narsani aytgan: 1) nemislar atom bombasi ustida ishlamoqda; 2) uning o‘zi bu ishga ikki xil munosabatda; 3) Bor Germaniya ilmiy instituti va okkupatsiya ma’muriyati bilan hamkorlik qilishi kerak». Shu sababli 1943-yil kuzida Angliyaga, keyin AQSHga ko‘chgan Borning ushbu mamlakatlarda atom bombasini tezroq yaratishni qo‘llab-quvvatlagani ajablanarli emas.

Reaktor yaratishga urinishlar

1942-yil boshiga kelib, uran va og‘ir suv tanqisligiga qaramay, Germaniyadagi turli olimlar guruhlari «uran mashinasi»ni yaratishga umid uyg‘otadigan laboratoriya tajribalarini o‘tkazgan. Xususan, Leypsigda Robert Dyopel Geyzenberg taklif etgan uran qatlamlarining sferik joylashuvida neytronlar sonining ijobiy ortishiga erishgan. Germaniyada uran muammosi ustida yagona rahbariyatga birlashtirilmagan turli guruhlarda jami 70—100 nafar olim ishlagan. 1942-yil fevralida harbiy ilmiy kengash uyushtirgan konferensiya (unda Geyzenberg ham ma’ruza qilgan) loyiha kelajagi uchun katta ahamiyat kasb etgan. Yig‘ilishda yadro energiyasining harbiy salohiyati tan olingan bo‘lsa-da, Germaniyaning o‘sha paytdagi iqtisodiy va harbiy ahvolini hisobga olib, uni oqilona muddatda (taxminan bir yil ichida) qo‘llashga erishib bo‘lmaydi, demak, yangi qurol urush borishiga ta’sir qila olmaydi degan qarorga kelingan. Shunga qaramay, yadro tadqiqotlari kelajak uchun ham harbiy, ham tinch maqsadlarda muhim deb topilib, ularni moliyalashtirish davom ettirilgan, biroq umumiy boshqaruv harbiylardan Reyx tadqiqot kengashiga o‘tkazilgan. Bu qaror 1942-yil iyunida qurol-yarog‘ vaziri Albert Shpeer bilan olimlar uchrashuvida tasdiqlangan. Asosiy maqsad yadro reaktorini yaratish bo‘lgan. Uoker ta’kidlashicha, ishlarni sanoat miqyosiga o‘tkazmaslik qarori butun Germaniya uran loyihasi taqdirida hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan:

Shu paytgacha Amerika va Germaniya tadqiqotlari bir-biriga parallel borgan bo‘lsa-da, ko‘p o‘tmay amerikaliklar nemislardan o‘zib ketdi… 1941/42-yillar qishidan boshlab amerikalik va nemis olimlarining ishlarini taqqoslashning o‘zi mantiqsiz. 1942-yil yanvardan iyungacha amerikaliklar laboratoriya tadqiqotlaridan sanoat sinovlariga o‘tib, loyihaga minglab olim va muhandislarni jalb etganida, nemislarga butun qolgan urush davomida yetgan ishni amalga oshirdilar.

— M. Uoker. Germaniya atom bombasi haqidagi afsona // Tabiat. — Fan, 1992. — № 1.
Xaygerloxdagi qoyada qazilgan inshootning kirish joyi (hozir muzey)

1942-yil iyulida «uran mashinasi» ustidagi ishlarni tashkil etish uchun Berlindagi Fizika instituti yana Kayzer Vilgelm jamiyati tarkibiga qaytarilib, Geyzenberg uning rahbari etib tayinlangan (bir paytning o‘zida u Berlin universiteti professori bo‘lgan). Peter Debay AQSHdan qaytmagan bo‘lsa-da, rasmiy direktor bo‘lib qolganidan, Geyzenbergning lavozimi «institut huzuridagi direktor» deb nomlangan. Materiallar tanqisligiga qaramay, keyingi yillarda Berlinda turli geometrik tuzilishga ega yadro qurilmalarida o‘zini o‘zi ta’minlovchi zanjir reaksiyasini hosil qilish bo‘yicha bir necha tajriba o‘tkazilgan. Maqsadga 1945-yil fevralidagi so‘nggi tajribada deyarli erishilgan. U paytda olimlar evakuatsiya qilingan, tajriba esa Xaygerlox qishlog‘idagi qoyada o‘yilgan xonada o‘tkazilgan (institut yaqin atrofdagi Xexingenda joylashgan edi). Aynan shu yerda olimlar va qurilma maxfiy «Alsos» missiyasi tomonidan 1945-yil aprelida qo‘lga olingan.

Amerika qo‘shinlari kelishidan sal oldin Geyzenberg velosipedda Bavariyaning Urfeld (Urfeld) yaqinidagi oilasi yashayotgan qishloqqa ketgan va uni tez orada ittifoqchilar topgan. 1945-yil iyulida natsistlar yadro loyihasi bilan bog‘liq o‘n nafar yetakchi nemis olimidan biri sifatida u internatsiya qilingan va Kembrij yaqinidagi Farm-Xoll mulkida saqlangan. Yarim yil davomida bu yerda fiziklar doimiy kuzatuv ostida bo‘lib, suhbatlari yashirin mikrofonlarga yozib borilgan. Yozuvlar Britaniya hukumati tomonidan 1992-yil fevralida maxfiylikdan chiqarilgan va ular Germaniya yadro loyihasi tarixiga oid qimmatli hujjat hisoblanadi.

Urushdan keyingi munozaralar

Jahon urushi tugaganidan ko‘p o‘tmay nemis fiziklari atom bombasini yaratishda nega muvaffaqiyatsiz bo‘lgani haqida qizg‘in munozara boshlangan. 1946-yil noyabrida Die Naturwissenschaftenjurnalida Geyzenbergning natsistlar yadro loyihasi haqidagi maqolasi e’lon qilingan. Mark Uoker nemis olimining voqealar talqinidagi bir qancha xos noaniqliklarni ajratgan: harbiy doiralar bilan chambarchas bog‘langan va buni yashirmagan fiziklar (masalan, Kurt Dibner, , Abraham Ezau[ingl.] va Erik Shuman[ingl.]) rolining pasaytirib ko‘rsatilishi; og‘ir suvning sekinlashtiruvchi modda sifatida (grafit emas) tanlanishiga olib kelgan tajriba xatosiga urg‘u berilishi, garchi tanlov avvalo iqtisodiy sabablar bilan bog‘liq bo‘lsa ham; nemis olimlari reaktorning qurolbop plutoniy olishdagi rolini tushungani xiralashtirilishi; olimlarning Shpeer bilan uchrashuviga urush tugaguncha yadro qurolini yaratib bo‘lmasligini anglashda hal qiluvchi rol berilishi, vaholanki, buni tadqiqotlarni sanoat miqyosiga o‘tkazmaslik va qimmatli resurslarni sarflamaslikka qaror qilgan harbiy rahbariyat bundan ancha oldin tan olgan edi. Shu maqolada Geyzenberg birinchi marta nemis fiziklari (hech bo‘lmaganda Geyzenberg atrofidagilar) ishlarni nazorat qilib, axloqiy sabablar bilan uni yadro quroli yaratishdan uzoqlashtirishga uringaniga ishora qilgan. Biroq Uoker ta’kidlashicha,

birinchidan, Geyzenberg va uning atrofidagilar Germaniyaning yadro energiyasini egallash bo‘yicha sa’y-harakatlarini nafaqat nazorat qilmagan, balki uringan taqdirda ham buni uddalay olmagan bo‘lardi. Ikkinchidan, 1942-yildagi harbiy rahbariyat qarori va urushdagi umumiy vaziyat sababli Geyzenberg va yadro muammosi ustida ishlagan boshqa olimlar natsistlar uchun yadro quroli yaratish haqidagi fikrdan tug‘iladigan og‘ir axloqiy dilemmaga duch kelmagan. Urush natijasiga ta’sir qila olmasligiga ishongan bo‘lsalar, nega tavakkal qilib tadqiqot yo‘nalishini o‘zgartirishga urinishlari kerak edi?

— M. Uoker. Germaniya atom bombasi haqidagi afsona // Tabiat. — Fan, 1992. — № 1.
Semyuel Gaudsmit (o‘ngda), «Alsos» missiyasidagi xizmati vaqtida (1945-yil aprel)

Munozarada qarshi tomon vakili Sem Gaudsmit bo‘lgan. U urush oxirida «Alsos» missiyasining ilmiy rahbari bo‘lib ishlagan (ilgari Geyzenberg bilan ancha yaqin do‘st edilar). Bir necha yil davom etgan hissiyotli bahsda Gaudsmit Germaniyaning muvaffaqiyatiga totalitar jamiyatdagi ilm-fan tashkilotining nuqsonlari to‘sqinlik qilgan deb hisoblagan. Shu bilan birga, nemis olimlarini amalda malakasizlikda ayblab, ular bomba fizikasini to‘liq tushunmaganini ta’kidlagan. Geyzenberg bu so‘nggi da’voga keskin e’tiroz bildirgan. Uoker so‘zlariga ko‘ra, «fizik sifatidagi obro‘siga yetgan zarar uni natsistlarga xizmat qilgani uchun qilingan tanqiddan ko‘ra ko‘proq tashvishga solgan bo‘lishi mumkin».

Keyinchalik Geyzenbergning «axloqiy qarshilik» haqidagi g‘oyasini Robert Yung «Ming quyoshdan yorqinroq» bestsellerida rivojlantirgan. Asarda nemis olimlari yangi qurol yaratish ishlarini ongli ravishda sabotaj qilgani amalda tasdiqlangan. Keyinchalik bu talqin Tomas Pauersning kitobida ham aks etgan. Boshqa tomondan, Gaudsmitning natsistlar davrida yetakchi bo‘lgan fiziklarning malakasizligi haqidagi fikrini «Lesli Grovs» generali, «Manxetten loyihasi» rahbari qo‘llab-quvvatlagan, keyinchalik Pol Lourens Rouz ham kitobida ifodalagan. Urush davridagi iqtisodiy qiyinchiliklarni muvaffaqiyatsizlikning asosiy sababi deb hisoblagan Uokerga ko‘ra, bir-biriga qarama-qarshi ikki da’vo ham tarixiy haqiqatdan uzoq edi va o‘z davrining ehtiyojlarini aks ettirardi: Geyzenbergning qarashi nemis ilm-fanini oqlashi, natsistlar bilan hamkorlik qilgan olimlarning obro‘sini tiklashi kerak edi; Gaudsmitning fikri esa natsistlar yadro qurolidan qo‘rqishni hamda ittifoqchilarning uni yaratish bo‘yicha sa’y-harakatlarini oqlardi. Mott va Payerls ham amalda texnik qiyinchiliklarning hal qiluvchi o‘rni va Germaniya o‘sha sharoitda bunday katta ishni amalga oshira olmasligi haqidagi qarashga qo‘shilgan.

Qarama-qarshi ikkala nuqtayi nazar (sabotaj va malakasizlik haqidagi) Farm-Xollda internatsiya qilingan nemis fiziklarining suhbat yozuvlari bilan to‘liq tasdiqlanmaydi. Bundan tashqari, aynan Farm-Xollda ular muvaffaqiyatsizlik sabablarini ilk bor muhokama qilishga majbur bo‘lgan; axir Xirosimaning bombardimon qilinishigacha ular yadro ishlanmalarida amerikalik va britaniyaliklardan sezilarli darajada oldinda ekaniga ishonganlar. Muammoni muhokama qilish jarayonida Karl fon Vaytszekker birinchi bo‘lib ular bomba yaratmaganini, chunki «buni istamaganini» aytgan. Tarixchi Xorst Kant ta’kidlashicha, bu fikrda ma’lum mantiq bor: Geyzenberg va Vaytszekker «Manxetten loyihasi» ishtirokchilaridan farqli o‘laroq, butun vaqtini yadro ishlanmalariga sarflamagan. Xususan, 1942—1944-yillarda Geyzenberg S-matritsa nazariyasini faol rivojlantirgan va ehtimol, faqat harbiy tadqiqotlarga katta qiziqish bildirmagan. Xans Bete esa urush vaqtida Los-Alamos laboratoriyasining nazariy bo‘limini boshqargan. U Farm-Xoll yozuvlari asosida ham Geyzenberg atom bombasi ustida ishlamagan, degan xulosaga kelgan. Munozaralar hanuz davom etmoqda va yakunlanishdan yiroq. Ammo Kessidi fikricha, katta ishonch bilan Geyzenbergga quyidagicha qarash mumkin:

…qahramon yoki shafqatsiz yovuz sifatida emas, balki o‘z davrining dahshatli sharoitida ojiz qolgan nihoyatda iste’dodli va ma’rifatli inson sifatida. Afsuski, ko‘pchilik singari u ham bunday vaziyatga mutlaqo tayyor emas edi.

— D. C. Cassidy. A Historical Perspective on Copenhagen // Physics Today. — 2000. — Jild. 53, № 7. — B. 32.

Falsafiy qarashlari

Fan falsafasiga oid fikrlari va asarlari

Platon boshining haykal tasviri Myunxendagi Gliptoteka

da joylashgan. Geyzenberg butun umri davomida fan falsafasining asoslariga alohida e’tibor qaratgan va ularga ko‘plab asar hamda nutqlarini bag‘ishlagan. 1950-yillarning oxirida uning Sent-Endryus universitetida o‘qigan Gifford ma’ruzalari asosidagi «Fizika va falsafa» kitobi nashr etilgan. Oradan o‘n yil o‘tgach, u avtobiografik «Qism va butun» asarini chiqargan, Karl fon Vaytszekker esa uni zamonamizdagi yagona Platon dialogi deb atagan. Geyzenberg Platon falsafasi bilan Myunxendagi klassik gimnaziyada o‘qiyotgan paytida tanishgan va yaxshi gumanitar ta’lim olgan. Unga filolog olim bo‘lgan otasi ham katta ta’sir ko‘rsatgan. Butun umri davomida Platon va boshqa qadimgi faylasuflarga qiziqishini saqlagan, hatto yunon falsafasini bilmasdan zamonaviy atom fizikasida ilgarilash qiyin, deb hisoblagan. XX asrning ikkinchi yarmidagi nazariy fizika rivojida u ayrim atomistikPlaton g‘oyalariga qaytishni (yangi darajada) ko‘rgan:

Agar zamonaviy zarrachalar fizikasi natijalarini qadimgi faylasuflardan birining g‘oyalari bilan taqqoslamoqchi bo‘lsak, Platon falsafasi eng mos keladigandek tuyuladi: zamonaviy fizikadagi zarrachalar simmetriya guruhlarining vakillari bo‘lib, shu jihatdan Platon falsafasidagi simmetrik shakllarni eslatadi.

— V. Geyzenberg. Elementar zarrachalarning tabiati // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya Fanlar akademiyasi, 1977. — J. 121, 4-son. — B. 665.
Myunxendagi Shon-shuhrat zalida (Ruhmeshalle)

Geyzenbergning byusti. Aynan simmetriyalar — zarrachalarning o‘zi emas — ularning xossalarini belgilashini Geyzenberg asosiy deb hisoblagan. Bu simmetriyalar va ular bilan bog‘liq saqlanish qonunlarini izlovchi nazariyaning to‘g‘rilik mezonlaridan birini u go‘zallik va mantiqiy izchillikda ko‘rgan. Platon falsafasining ta’sirini olimning kvant mexanikasiga oid dastlabki ishlarida ham ko‘rish mumkin. Geyzenberg mutafakkir sifatida ilhom olgan yana bir manba Immanuil Kant ijodi, xususan, uning apriori bilim haqidagi konsepsiyasi va tajribaviy tafakkur tahlili bo‘lib, ular kvant nazariyasi talqinida aks etgan. Kant ta’sirini Geyzenbergning sababiyat tushunchasi ma’nosini o‘zgartirganida ham, fizik kattaliklarning kuzatilishiga oid qarashlarida ham ko‘rish mumkin. Bular noaniqlik prinsipini aniqlash va mikrofizikada o‘lchash muammosini qo‘yishga olib kelgan. Olimning kvant mexanikasiga oid ilk ishlariga pozitivistik g‘oyalar ham bilvosita ta’sir qilgan. Bular Ernst Maxning (Eynshteyn).

ishlari orqali) g‘oyalari edi. Eynshteyndan tashqari, Geyzenbergning falsafiy qarashlari shakllanishiga Nils Bor bilan do‘stligi va hamkorligi ham chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Bor nazariya talqini va undagi tushunchalarning ma’nosini aniqlashtirishga alohida e’tibor bergan. Volfgang Pauli dastlab Geyzenbergni sof formalist deb atagan bo‘lsa-da, u tez orada Borning g‘oyalarini o‘zlashtirib, noaniqlik munosabatlari haqidagi mashhur ishida mikrodunyodagi klassik tushunchalarni qayta ta’riflashga katta hissa qo‘shgan. Keyinchalik Geyzenberg nafaqat Kopengagen talqini deb ataladigan kvant mexanikasi talqinining yakuniy shakllanishida asosiy shaxslardan biri bo‘lgan, balki zamonaviy fizikaning tarixiy va tushunchaviy tahliliga ham qayta-qayta murojaat qilgan. Faylasuf Anatoliy Axutin uning mulohazalaridagi asosiy mavzular sifatida chegaralar g‘oyasini keng ma’noda (xususan, nazariyaning qo‘llanish chegaralari); dunyo va fan haqidagi yaxlit manzara shakllanadigan tashkil etuvchi markaz konsepsiyasini; mavjud bilim chegarasidan chiqish va reallikning yangi manzarasini yaratish («ufqdan tashqariga qadamlar») masalasini ajratib ko‘rsatgan.

Falsafiy va diniy qarashlari

Kvant fizikasini kuzatib, Geyzenberg ma’lum darajada diniy hayajonga tushgan. Albert Eynshteynga yozgan so‘nggi maktubida u shunday degan:«Mehribon Parvardigor subatom zarrachalarning holatini biladi va shu tariqa sababiyat prinsipining amal qilishiga yo‘l qo‘yadi, degan fikr bilan o‘zimizni ovuta olamiz», garchi boshqa manbalarda u ateist.

deb ta’riflangan bo‘lsa ham. Nemis fizigi Rene Dekartning materiya va ruh o‘rtasidagi ajralish haqidagi g‘oyasini xavfli deb tanqid qilgan. Bu haqda u shunday yozgan:«Dekart o‘z tafakkurimiz haqidagi bilim tashqi dunyo haqidagi bilimimizdan ishonchliroq ekanini tan oladi. Ammo uning Xudo, dunyo va shaxsdan iborat uchburchak haqidagi boshlang‘ich nuqtayi nazari keyingi falsafiy fikrlash asosini xavfli darajada soddalashtiradi. Platon falsafasida boshlangan materiya va aql yoki tana va ruh o‘rtasidagi ajralish endi yakuniga yetdi». Bu yerda u inson mohiyati haqidagi savolga fan din yoki falsafadan ko‘ra ko‘proq javob bera olishini e’tirof etgan.

Oilasi va qiziqishlari

1937-yil yanvarida Geyzenberg berlinlik iqtisodiyot professori qizi Elizabet Shumaxer (Elisabeth Schumacher, 1914—1998) bilan tanishib, aprelda unga uylangan. Keyingi yili ularning egizak farzandlari Volfgang va Anna-Mariya tug‘ilgan. Jami yetti nafar farzandlari bo‘lgan, ulardan ayrimlari ilm-fanga qiziqqan: Martin[ingl.] genetik bo‘lgan, Yoxen[ingl.] esa fizik, Anna-Mariya va Verena esa fiziolog bo‘lishgan.

Geyzenberg musiqiy iste’dodga ega bo‘lgan, avval violonchel chalgan, yoshligida fortepiano bo‘yicha pianinochi Piter Dorfingerdan dars olgan. U yaxshi ijro etgan va kamer musiqa. Hatto uning re minor Motsart fortepiano konsertini havaskorlar orkestri bilan 1966-yil 3-iyulda Myunxendagi uyida pianinoda ijro etgani yozib olingan.

Kinematografiyada

  • 1975-yilda «Maqsadni tanlash» filmida olim obrazini Xorst Shulse.
  • gavdalantirgan. 1997-yilda Jim Ottaviani komiks rassomi Stiv Liber bilan birga Nils Bor va Verner Geyzenbergning Ikkinchi jahon urushi davridagi mashhur uchrashuvini tasvirlagan va illyustratsiya qilgan. Keyinchalik loyiha fan tarixidan boshqa voqealar bilan boyitilib, grafik romanga aylangan:«Ikki mushtli fan» (ingl. — Two-Fisted Science).
  • 2002-yilda Daniel Kreyg BBCning «Kopengagen» badiiy filmida Verner Geyzenberg rolini ijro etgan. Film ham 1941-yil sentabrda Kopengagenda Geyzenberg va Bor o‘rtasida bo‘lgan uchrashuvga bag‘ishlangan.
  • Fizikning nomi Amerika teleseriali «Breaking Bad («Og‘ir ahvolga tushish»)» (2008—2013), » tufayli ommalashgan. Serialning bosh qahramoni
  • «Geyzenberg» yoki «Hayzenberg» laqabini olgan. 2018-yildagi «Josuslik o‘yini» filmida olim rolini aktyor Mark Strong.
  • ijro etgan. 2015-yilgi «Og‘ir suv uchun jang» miniserialida Geyzenbergni Kristof Bax.
  • gavdalantirgan. 2023-yilgi «Oppengeymer» filmida Geyzenberg rolini Mattias Shvaygxyofer.
  • ijro etgan. 2025-yildagi «Berlin jaziramasi» serialida Geyzenberg rolini Kirill Kyaro ijro etgan.

Mukofotlari va a’zoliklari

Asarlari

Kitoblar

  • W. Heisenberg. Die physikalischen Prinzipien der Quantentheorie. — Stuttgart: Hirzel, 1930. Inglizcha tarjimasi: W. Heisenberg. The physical principles of the quantum theory. — Courier Dover Publications, 1930. — 183 p. Ruscha tarjimasi: V. Geyzenberg. Kvant nazariyasining fizik prinsiplari. — M.—L., 1932.
  • W. Heisenberg. Wandlungen in den Grundlagen der Naturwissenschaft. — Stuttgart: Hirzel, 1935.
  • W. Heisenberg. Die Physik der Atomkerne. — Braumschweig: Vieweg & Sohn, 1943. Ruscha tarjimasi: V. Geyzenberg. Atom yadrosi fizikasi. — M.—L.: Gostexizdat, 1947.
  • V. Geyzenberg. Atom yadrosi nazariyasi. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1953.
  • V. Geyzenberg. Atom fizikasining falsafiy muammolari. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1953.
  • W. Heisenberg. Physics and philosophy. — New York: Harper & Row, 1958. Ruscha tarjimasi: V. Geyzenberg. Fizika va falsafa. Qism va butun. — M.: Nauka, 1990. — 400 b. — ISBN 5-02-012452-9. (havola ishlamaydi)
  • W. Heisenberg. Introduction to the unified field theory of elementary particles. — London: Wiley & Sons, 1966. Ruscha tarjimasi: V. Geyzenberg. [djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/c3ee82becc1cf2a235a19802fb6f51fd.djvu Elementar zarrachalarning yagona maydon nazariyasiga kirish]. — M.: Mir, 1968.
  • W. Heisenberg. Der Teil und das Ganze: Gespräche im Umkreis der Atomphysik. — München: Piper, 1969. Ruscha tarjimasi: V. Geyzenberg. Fizika va falsafa. Qism va butun. — M.: Nauka, 1990.
  • W. Heisenberg. Schritte über Grenzen. — München: Piper, 1971. Ruscha tarjimasi: V. Geyzenberg. Ufqlardan tashqariga qadamlar. — M.: Progress, 1987.
  • W. Heisenberg. Encounters with Einstein: and other essays on people, places, and particles. — Princeton University Press, 1989. — 141 b.
  • To‘qqiz jildlik asarlar to‘plami: W. Heisenberg. Gesammelte Werke / Collected Papers / ed. W. Blum, H. P. Dürr, H. Rechenberg. — Berlin; Heidelberg; New York; London; Paris; Tokio; Hong Kong: Springer — Verlag, 1985—1989. Taqriz: Ya. A. Smorodinskiy. Verner Geyzenbergning ilmiy merosi // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya Fanlar akademiyasi, 1992. — J. 162, 1-son. — B. 141—145.
  • V. Geyzenberg. Tanlangan asarlar. — M.: Editorial URSS, 2001. — 616 b.

Asosiy ilmiy maqolalar

Rus tiliga tarjima qilingan ayrim maqolalar

Adabiyotlar

Книги

Статьи

Havolalar