
Yer massasi (astronomiyada M🜨 belgisi bilan belgilanadi; bu yerda 🜨 — Yerning ramzi) — Yer sayyorasining massasi bo‘lib, astronomiyada SI tizimiga kirmaydigan massa birligi sifatida qo‘llanadi. 1 M🜨 = (5,9722 ± 0,0006) × 1024 kg.
Yer tipidagi qolgan uchta sayyora — Merkuriy, Venera va Mars — massalari 0,055 M🜨, 0,815 M🜨 va 0,107 M🜨 mos ravishda. Boshqa osmon jismlarining massasi bilan taqqoslaganda, Yer massasi quyidagiga teng:
- 81,3 ta Oy massasi;
- 0,00315 Yupiter massasi (Yupiter massasi 317,83 M🜨);
- 0,0105 Saturn massasi (Saturn massasi 95,16 M🜨);
- 0,0583 Neptun massasi (Neptun massasi 17,147 M🜨);
- 0,00000300349 Quyosh (Quyosh massasi 332946 M🜨).
Yer massasini aniqlash formulasi
Nyutonning butun olam tortishish qonuniga ko‘ra ikki jism orasidagi tortishish kuchi quyidagiga teng:
,
bu yerda M — Yer massasi, m — Yer sirtidagi ixtiyoriy jism massasi, R — massa markazlari orasidagi masofa (bu holatda bu Yer radiusi), G — gravitatsion doimiy.
Boshqa tomondan, og‘irlik kuchi (jismning Yerga tortilish kuchi) quyidagiga teng:
,
m — Yer sirtidagi ixtiyoriy jism massasi, g — erkin tushish tezlanishi.
Kuchlar o‘zaro teng bo‘lgani uchun quyidagini olamiz:
Yer massasining o‘zgarishi
Yer massasi doimiy kattalik emas. Hozirgi vaqtda massa yo‘qotilishi uning ortishidan ko‘proq. Yer massasiga ko‘plab omillar ta’sir qiladi.
Yer massasini oshiruvchi omillar:
- Kosmik chang: meteorlar, chang, kometalar va hokazo. Ular hisobiga Yer massasi yiliga taxminan 40 ming tonnaga ortadi
Yer massasini kamaytiruvchi omillar:
- Atmosfera gazlarining tarqalib ketishi (dissipatsiya) — vodorod (3 kg/sek yoki yiliga 95000 tonna) va geliy (yiliga 1600 tonna). Bundan tashqari, atmosfera gazlari atomlarining ayrim elektronlari atomlarning o‘zidan tezroq uchib ketadi;
- Sun’iy yo‘ldoshlar, uzoq orbitalarda joylashgan va Yer atrofidagi fazoni tark etishi mumkin (yiliga taxminan 65 tonna);
- Yer massasining kamayishi uning tortishish kuchining susayishiga va, natijada, atmosferani ushlab turish qobiliyatining pasayishiga olib keladi;
- Yerning isishi (antropogen jarayonlar va global isish hisobiga) Quyosh nurlanishi bilan birgalikda molekulalarning issiqlik harakatini kuchaytirishi mumkin. Bu ham atmosferadan moddaning chiqib ketishiga yordam beradi.